Adhyaya 79

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति ऋत्विग्लक्षणादिकथनम्।। 1।। युधिष्ठिर उवाच। क्व समर्थाः कथंशीला ऋत्विजः स्युः पितामह। कथंविधाश्च राजेन्द्र तद्ब्रूहि वदतां वर।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati ṛtviglakṣaṇādikathanam|| 1|| yudhiṣṭhira uvāca| kva samarthāḥ kathaṃśīlā ṛtvijaḥ syuḥ pitāmaha| kathaṃvidhāśca rājendra tadbrūhi vadatāṃ vara||

Verse 2

भीष्म उवाच। प्रतिकर्मपरा राजन्वृत्तिरस्य विधीयते। छन्दः सामादि विज्ञाय द्विजानां श्रुतमेवच।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मपर्वणि एकोनाशीतितमोऽध्यायः।। 79।।

bhīṣma uvāca| pratikarmaparā rājanvṛttirasya vidhīyate| chandaḥ sāmādi vijñāya dvijānāṃ śrutamevaca|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi rājadharmaparvaṇi ekonāśītitamo'dhyāyaḥ|| 79||

Verse 3

ये त्वेकरतयो नित्यं धीराश्च प्रियवादिनः। परस्परस्य सुहृदः समन्तात्समदर्शिनः।।

ye tvekaratayo nityaṃ dhīrāśca priyavādinaḥ| parasparasya suhṛdaḥ samantātsamadarśinaḥ||

Verse 4

आनृशंस्यं सत्यवाक्यमहिंसा दम आर्जवम्। अद्रोहोऽनभिमानश्च ह्रीस्तितिक्षा दमः शमः।।

ānṛśaṃsyaṃ satyavākyamahiṃsā dama ārjavam| adroho'nabhimānaśca hrīstitikṣā damaḥ śamaḥ||

Verse 5

यस्मिन्नेतानि दृश्यन्ते स पुरोहित उच्यते। धीमान्सत्यधृतिर्दान्तो भूतानामविहिंसकः। अकामद्वेषसंयुक्तस्त्रिभिः शुक्लैः समन्वितः।। राज्ञां शान्तिकपौष्टिकादिकर्मप्रयोगशुद्ध्याख्यं प्रतिकर्म ऋत्विग्भिः कर्तव्यमित्यर्थः।।

yasminnetāni dṛśyante sa purohita ucyate| dhīmānsatyadhṛtirdānto bhūtānāmavihiṃsakaḥ| akāmadveṣasaṃyuktastribhiḥ śuklaiḥ samanvitaḥ|| rājñāṃ śāntikapauṣṭikādikarmaprayogaśuddhyākhyaṃ pratikarma ṛtvigbhiḥ kartavyamityarthaḥ||

Verse 6

अहिंसको ज्ञानतृप्तः स ब्रह्मासनमर्हति। एते महर्त्विजस्तात सर्वे मान्या यथार्हतः।।

ahiṃsako jñānatṛptaḥ sa brahmāsanamarhati| ete mahartvijastāta sarve mānyā yathārhataḥ||

Verse 7

युधिष्ठिर उवाच। यदिदं वेदवचनं दक्षिणासु विधीयते। इदं देयमिदं देयं न क्वचिव्द्यवतिष्ठते।। त्रिभिः श्रुतवृत्तवशैः। शुक्लैनिंर्दोषैः।।

yudhiṣṭhira uvāca| yadidaṃ vedavacanaṃ dakṣiṇāsu vidhīyate| idaṃ deyamidaṃ deyaṃ na kvacivdyavatiṣṭhate|| tribhiḥ śrutavṛttavaśaiḥ| śuklainiṃrdoṣaiḥ||

Verse 8

देयं प्रतिधनं शास्त्रमापद्धर्मा न शास्त्रतः। आज्ञा शास्त्रस्य घोरे यं न शक्तिं समवेक्षते।।

deyaṃ pratidhanaṃ śāstramāpaddharmā na śāstrataḥ| ājñā śāstrasya ghore yaṃ na śaktiṃ samavekṣate||

Verse 9

श्रद्धामालम्ब्य यष्टव्यमित्येषा वैदिकी श्रुतिः। मिथ्योपेतस्य यज्ञस्य किमु श्रद्धा करिष्यति।। इदं देयमिदं देयमिति यदिदं वेदवचनमिति इति शब्दाध्याहारेण योज्यम्। व्यवतिष्ठते व्यवस्थां प्राप्नोति। अल्पेऽप्यपच्छेदनिमित्ते सर्वस्वदक्षिणाबिधानादुत्तरक्रतुकलापलोपप्राप्तेः।।

śraddhāmālambya yaṣṭavyamityeṣā vaidikī śrutiḥ| mithyopetasya yajñasya kimu śraddhā kariṣyati|| idaṃ deyamidaṃ deyamiti yadidaṃ vedavacanamiti iti śabdādhyāhāreṇa yojyam| vyavatiṣṭhate vyavasthāṃ prāpnoti| alpe'pyapacchedanimitte sarvasvadakṣiṇābidhānāduttarakratukalāpalopaprāpteḥ||

Verse 10

भीष्म उवाच। न वेदानां परिभवान्न शाठ्येन न मायया। कश्चिन्महदवाप्नोति मा ते भूद्बुद्धिरीदृशी।।

bhīṣma uvāca| na vedānāṃ paribhavānna śāṭhyena na māyayā| kaścinmahadavāpnoti mā te bhūdbuddhirīdṛśī||

Verse 11

यज्ञाङ्गं दक्षिणा तात मन्त्राणां परिबृंहणम्। न मन्त्रा दक्षिणाहीनास्तारयन्ति कथंचन।।

yajñāṅgaṃ dakṣiṇā tāta mantrāṇāṃ paribṛṃhaṇam| na mantrā dakṣiṇāhīnāstārayanti kathaṃcana||

Verse 12

शक्तिस्तु पूर्णपात्रेण संमिता नावमा भवेत्। अवश्यं तात यष्टव्यं त्रिभिर्वर्णैर्थथाबलम्।।

śaktistu pūrṇapātreṇa saṃmitā nāvamā bhavet| avaśyaṃ tāta yaṣṭavyaṃ tribhirvarṇairthathābalam||

Verse 13

सोमो राजा ब्राह्मणानामित्येषा वैदिकी श्रुतिः। तं च विक्रेतुमिच्छन्ति न तथा वृत्तिरिष्यते।।

somo rājā brāhmaṇānāmityeṣā vaidikī śrutiḥ| taṃ ca vikretumicchanti na tathā vṛttiriṣyate||

Verse 14

तेन क्रीतेन धर्मेण ततो यज्ञः प्रतायते। इत्येवं धर्ममाख्यातमृषिभिर्धर्मकोविदैः।।

tena krītena dharmeṇa tato yajñaḥ pratāyate| ityevaṃ dharmamākhyātamṛṣibhirdharmakovidaiḥ||

Verse 15

पुमान्यज्ञश्च सोमश्च न्यायवृत्तो यदा भवेत्। अन्यायवृत्तः पुरुषो न परस्य न चात्मनः।।

pumānyajñaśca somaśca nyāyavṛtto yadā bhavet| anyāyavṛttaḥ puruṣo na parasya na cātmanaḥ||

Verse 16

शरीरं यज्ञपात्राणि इत्येषा श्रूयते श्रुतिः। तानि सम्यक्प्रणीतानि ब्राह्मणानां महात्मनाम्।।

śarīraṃ yajñapātrāṇi ityeṣā śrūyate śrutiḥ| tāni samyakpraṇītāni brāhmaṇānāṃ mahātmanām||

Verse 17

तपो यज्ञादपि श्रेष्ठमित्येषा परमा श्रुतिः। तत्ते तपः प्रवक्ष्यामि विद्वंस्तदपि मे शृणु।।

tapo yajñādapi śreṣṭhamityeṣā paramā śrutiḥ| tatte tapaḥ pravakṣyāmi vidvaṃstadapi me śṛṇu||

Verse 18

अहिंसा सत्यवचनमानृशंस्यं दमो घृणा। एतत्तपो विदुर्धीरा न शरीरस्य शोषणम्।।

ahiṃsā satyavacanamānṛśaṃsyaṃ damo ghṛṇā| etattapo vidurdhīrā na śarīrasya śoṣaṇam||

Verse 19

अप्रामाण्यं च वेदानां शास्त्राणां चातिलङ्घनम्। अव्यवस्था च सर्वत्र तद्वै नाशनमात्मनः।।

aprāmāṇyaṃ ca vedānāṃ śāstrāṇāṃ cātilaṅghanam| avyavasthā ca sarvatra tadvai nāśanamātmanaḥ||

Verse 20

निबोध दशहोतॄणां विधानं पार्थ यादृशम्। चित्तिः स्रुक् चित्तमाज्यं च पवित्रं ज्ञानमुत्तमम्। न शाठ्यं न च जिह्यत्वं कालो देशश्च ते दश।।

nibodha daśahotṝṇāṃ vidhānaṃ pārtha yādṛśam| cittiḥ sruk cittamājyaṃ ca pavitraṃ jñānamuttamam| na śāṭhyaṃ na ca jihyatvaṃ kālo deśaśca te daśa||

Verse 21

सर्वं दिह्नं मृत्युपदमार्जवं ब्रह्मणः पदम्। एतावाञ्ज्ञानविषयः किं प्रलापः करिष्यति।। गोःस्थाने चरुमात्रदानरूपोऽनुकल्पोमिथ्याचारस्तदुपेतो यज्ञः श्रद्धयापिनि संपूर्यत इत्यर्थः।।

sarvaṃ dihnaṃ mṛtyupadamārjavaṃ brahmaṇaḥ padam| etāvāñjñānaviṣayaḥ kiṃ pralāpaḥ kariṣyati|| goḥsthāne carumātradānarūpo'nukalpomithyācārastadupeto yajñaḥ śraddhayāpini saṃpūryata ityarthaḥ||