Adhyaya 78

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति ब्राह्मणादीनामापद्धर्मकथनम्।। 1।। युधिष्ठिर उवाच। व्याख्याता राजधर्मेण वृत्तिरापत्सु भारत। कथंचिद्वैश्यधर्मेण जीवेद्वा ब्राह्मणो न वा।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati brāhmaṇādīnāmāpaddharmakathanam|| 1|| yudhiṣṭhira uvāca| vyākhyātā rājadharmeṇa vṛttirāpatsu bhārata| kathaṃcidvaiśyadharmeṇa jīvedvā brāhmaṇo na vā||

Verse 2

भीष्म उवाच। अशक्तः क्षत्रधर्मेण वैश्यधर्मेण वर्तयेत्। कृषिं गोरक्ष्यमास्थाय व्यसने वृत्तिसंक्षये।।

bhīṣma uvāca| aśaktaḥ kṣatradharmeṇa vaiśyadharmeṇa vartayet| kṛṣiṃ gorakṣyamāsthāya vyasane vṛttisaṃkṣaye||

Verse 3

युधिष्ठिर उवाच। कानि पण्यानि विक्रीणन्स्वर्गलोकान्न हीयते। ब्राह्मणो वैश्यधर्मेण वर्तयन्भरतर्षभ।।

yudhiṣṭhira uvāca| kāni paṇyāni vikrīṇansvargalokānna hīyate| brāhmaṇo vaiśyadharmeṇa vartayanbharatarṣabha||

Verse 4

भीष्म उवाच। सुरालवणमित्येतत्तिलान्केसरिणः पशून्। वृषभान्मधु मांसं च कृतान्नं च युधिष्ठिर।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मपर्वणि अष्टसप्ततितमोऽध्यायः।। 78।।

bhīṣma uvāca| surālavaṇamityetattilānkesariṇaḥ paśūn| vṛṣabhānmadhu māṃsaṃ ca kṛtānnaṃ ca yudhiṣṭhira|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi rājadharmaparvaṇi aṣṭasaptatitamo'dhyāyaḥ|| 78||

Verse 5

सर्वास्ववस्थास्वेतानि ब्राह्मणः परिवर्जयेत्। एतेषां विक्रयात्तात ब्राह्मणो नरके पतेत्।।

sarvāsvavasthāsvetāni brāhmaṇaḥ parivarjayet| eteṣāṃ vikrayāttāta brāhmaṇo narake patet||

Verse 6

अजोऽग्निर्वरुणो मेषः सूर्योऽश्वः पृथिवी विराट्। धेनुर्यज्ञश्च सोमश्च न विक्रेयाः कथंचन।। केसरिणः अश्वान्। पशून्गोजाविमहिषादीन्। कृतान्नं पक्वमन्नम्।।

ajo'gnirvaruṇo meṣaḥ sūryo'śvaḥ pṛthivī virāṭ| dhenuryajñaśca somaśca na vikreyāḥ kathaṃcana|| kesariṇaḥ aśvān| paśūngojāvimahiṣādīn| kṛtānnaṃ pakvamannam||

Verse 7

पक्वेनामस्य निमयं न प्रशंसन्ति साधवः। निमयेत्पक्वमामेन भोजनार्थाय भारत।। विराट् अन्नम्।।

pakvenāmasya nimayaṃ na praśaṃsanti sādhavaḥ| nimayetpakvamāmena bhojanārthāya bhārata|| virāṭ annam||

Verse 8

वयं सिद्धमशिष्यामो भवान्साधयतामिदम्। एवं संवीक्ष्य समयं नाधर्मोऽस्ति कथंचन।। पक्वेनामस्य विनिमये पक्वदो दुष्यति नत्वामद इत्यर्थः।।

vayaṃ siddhamaśiṣyāmo bhavānsādhayatāmidam| evaṃ saṃvīkṣya samayaṃ nādharmo'sti kathaṃcana|| pakvenāmasya vinimaye pakvado duṣyati natvāmada ityarthaḥ||

Verse 9

अत्र ते वर्तयिष्यामि यथा कर्मः सनातनः। व्यवहारप्रवृत्तानां तन्निबोध युधिष्ठिर।।

atra te vartayiṣyāmi yathā karmaḥ sanātanaḥ| vyavahārapravṛttānāṃ tannibodha yudhiṣṭhira||

Verse 10

भवतेऽहं ददानीदं भवानेतत्प्रयच्छतु। उचितो वर्तते धर्मो न बलात्संप्रवर्तते।।

bhavate'haṃ dadānīdaṃ bhavānetatprayacchatu| ucito vartate dharmo na balātsaṃpravartate||

Verse 11

इत्येवं संप्रवर्तन्ते व्यवहाराः पुरातनः। ऋषीणामितरेषां च साधु चैतदसंशयम्।।

ityevaṃ saṃpravartante vyavahārāḥ purātanaḥ| ṛṣīṇāmitareṣāṃ ca sādhu caitadasaṃśayam||

Verse 12

युधिष्ठिर उवाच। अथ तात यदा सर्वाः शस्त्रमाददते प्रजाः। व्युत्क्रमन्ते स्वधर्मेभ्यः क्षत्रस्य क्षीयते बलम्।।

yudhiṣṭhira uvāca| atha tāta yadā sarvāḥ śastramādadate prajāḥ| vyutkramante svadharmebhyaḥ kṣatrasya kṣīyate balam||

Verse 13

तदा त्राता तु को नु स्यात्को धर्मः किं परायणम्। एतं मे संशयं ब्रूहि विस्तरेण पितामह।।

tadā trātā tu ko nu syātko dharmaḥ kiṃ parāyaṇam| etaṃ me saṃśayaṃ brūhi vistareṇa pitāmaha||

Verse 14

भीष्म उवाच। दानेन तपसा यज्ञैदद्रोहेण दमेन च। ब्राह्मणप्रमुखा वर्णाः क्षेममिच्छेयुरात्मनः।।

bhīṣma uvāca| dānena tapasā yajñaidadroheṇa damena ca| brāhmaṇapramukhā varṇāḥ kṣemamiccheyurātmanaḥ||

Verse 15

तेषां ये वेदबलिनस्त उत्थाय समन्ततः। राज्ञो बलं वर्धयेयुर्महेन्द्रस्येव देवताः।।

teṣāṃ ye vedabalinasta utthāya samantataḥ| rājño balaṃ vardhayeyurmahendrasyeva devatāḥ||

Verse 16

राज्ञो हि क्षीयमाणस्य ब्रह्मैवाहुः परायणम्। तस्माद्ब्राह्मबलेनैव समुत्थेयं विजानता।।

rājño hi kṣīyamāṇasya brahmaivāhuḥ parāyaṇam| tasmādbrāhmabalenaiva samuttheyaṃ vijānatā||

Verse 17

यदा तु विजयी राजा क्षेमं राष्ट्रेऽभिसन्दधेत्। तदा वर्णा यथाधर्मं निविशेयुः स्वकर्मसु।।

yadā tu vijayī rājā kṣemaṃ rāṣṭre'bhisandadhet| tadā varṇā yathādharmaṃ niviśeyuḥ svakarmasu||

Verse 18

उन्मर्यादे प्रवृत्ते तु दस्युभिः संकरे कृते। सर्वे वर्णा न दुष्येयुः शस्त्रवन्तो युधिष्ठिर।।

unmaryāde pravṛtte tu dasyubhiḥ saṃkare kṛte| sarve varṇā na duṣyeyuḥ śastravanto yudhiṣṭhira||

Verse 19

युधिष्ठिर उवाच। अथ चेत्सर्वतः क्षत्रं प्रदुष्येद्ब्राह्मणं प्रति। कस्तत्र ब्राह्मणांस्त्राता को धर्मः किं परायणम्।। इदमप्यपवदति वयमिति। निमयम् इति झ. पाठः।।

yudhiṣṭhira uvāca| atha cetsarvataḥ kṣatraṃ praduṣyedbrāhmaṇaṃ prati| kastatra brāhmaṇāṃstrātā ko dharmaḥ kiṃ parāyaṇam|| idamapyapavadati vayamiti| nimayam iti jha. pāṭhaḥ||

Verse 20

भीष्म उवाच। तपसा ब्रह्मचर्येण शस्त्रेण च बलेन च। अमायया मायया च नियन्तव्यं तदा भवेत्।।

bhīṣma uvāca| tapasā brahmacaryeṇa śastreṇa ca balena ca| amāyayā māyayā ca niyantavyaṃ tadā bhavet||

Verse 21

क्षत्रियस्यातिवृत्तस्य ब्राह्मणेषु विशेषतः। ब्रह्मैव संनियन्तृ स्यात्क्षत्रं हि ब्रह्मसंभवम्।।

kṣatriyasyātivṛttasya brāhmaṇeṣu viśeṣataḥ| brahmaiva saṃniyantṛ syātkṣatraṃ hi brahmasaṃbhavam||

Verse 22

अभ्द्योऽग्निर्ब्रह्मतः क्षत्रमश्मनो लोहमुत्थितम्। तेषां सर्वत्रगं तेजः स्वस्वयोनिषु शाम्यति।।

abhdyo'gnirbrahmataḥ kṣatramaśmano lohamutthitam| teṣāṃ sarvatragaṃ tejaḥ svasvayoniṣu śāmyati||

Verse 23

यदा छिनत्त्ययोऽश्मानमग्निश्चापोऽभिहन्ति च। क्षत्रं च ब्राह्मणं द्वेष्टि तदा शाम्यन्ति ते त्रयः।।

yadā chinattyayo'śmānamagniścāpo'bhihanti ca| kṣatraṃ ca brāhmaṇaṃ dveṣṭi tadā śāmyanti te trayaḥ||

Verse 24

तस्माद्ब्रह्मणि शाम्यन्ति क्षत्रियाणां युधिष्ठिर। समुदीर्णान्यजेयानि तेजांसि च बलानि च।।

tasmādbrahmaṇi śāmyanti kṣatriyāṇāṃ yudhiṣṭhira| samudīrṇānyajeyāni tejāṃsi ca balāni ca||

Verse 25

युधिष्ठिर उवाच। ब्रह्मवीर्ये मृदूभूते क्षत्रवीर्ये च दुर्बले। दुष्टेषु सर्ववर्णेषु ब्राह्मणान्प्रति भारत।।

yudhiṣṭhira uvāca| brahmavīrye mṛdūbhūte kṣatravīrye ca durbale| duṣṭeṣu sarvavarṇeṣu brāhmaṇānprati bhārata||

Verse 26

ये तत्र युद्धं कुर्वन्ति त्यक्त्वा जीवितमात्मनः। ब्राह्मणान्परिरक्षन्ति तेषां लोका भवन्ति के।।

ye tatra yuddhaṃ kurvanti tyaktvā jīvitamātmanaḥ| brāhmaṇānparirakṣanti teṣāṃ lokā bhavanti ke||

Verse 27

भीष्म उवाच। ब्राह्मणान्परिरक्षन्तो धर्ममात्मानमेव च। मनस्विनो मन्युमन्तः पुण्याँल्लोकान्व्रजन्त्यमी। ब्राह्मणार्थं हि सर्वेषां शस्त्रग्रहणभिष्यते।।

bhīṣma uvāca| brāhmaṇānparirakṣanto dharmamātmānameva ca| manasvino manyumantaḥ puṇyā~llokānvrajantyamī| brāhmaṇārthaṃ hi sarveṣāṃ śastragrahaṇabhiṣyate||

Verse 28

अतिस्विष्टमधीतानां लोकानतितपस्विनाम्। अनाशकाग्न्याहितानां शूरा यान्ति परां गतिम्।।

atisviṣṭamadhītānāṃ lokānatitapasvinām| anāśakāgnyāhitānāṃ śūrā yānti parāṃ gatim||

Verse 29

ब्राह्मणस्त्रिषु वर्णेषु शस्त्रं गृह्णन्न दुष्यति। एष एवात्मनस्त्यागो नान्यं धर्मं विदुर्जना।। कस्तस्य ब्राह्मणस्त्रातेति झ. पाठः।।

brāhmaṇastriṣu varṇeṣu śastraṃ gṛhṇanna duṣyati| eṣa evātmanastyāgo nānyaṃ dharmaṃ vidurjanā|| kastasya brāhmaṇastrāteti jha. pāṭhaḥ||

Verse 30

तेभ्यो नमश्च भद्रं च ये शरीराणि जुह्वति। ब्रह्मद्विपो जिघांसन्तस्तेषां नोऽस्तु सलोकता।। एवमेवात्मनस्त्यागान्नान्यं इति झ. पाठः।।

tebhyo namaśca bhadraṃ ca ye śarīrāṇi juhvati| brahmadvipo jighāṃsantasteṣāṃ no'stu salokatā|| evamevātmanastyāgānnānyaṃ iti jha. pāṭhaḥ||

Verse 31

ब्रह्मलोकजितः स्वर्ग्यान्वीरांस्तान्मनुरव्रवीत्। यथाऽश्वमेधावभृथे स्नाताः पूता भवन्त्युत। दुष्कृतः सुकृतश्चैव तथा शस्त्रहता रणे।।

brahmalokajitaḥ svargyānvīrāṃstānmanuravravīt| yathā'śvamedhāvabhṛthe snātāḥ pūtā bhavantyuta| duṣkṛtaḥ sukṛtaścaiva tathā śastrahatā raṇe||

Verse 32

भवत्यधर्मो धर्मो हि धर्मोऽधर्मो भवत्युत। कारणाद्देशकालस्य देशः कालः स तादृशः।।

bhavatyadharmo dharmo hi dharmo'dharmo bhavatyuta| kāraṇāddeśakālasya deśaḥ kālaḥ sa tādṛśaḥ||

Verse 33

मैत्राः क्रूराणि कुर्वन्तो जयन्ति स्वर्गमुत्तमम्। धर्म्याः पापानि कुर्वाणा गच्छन्ति परमां गतिम्।। नोऽस्माकम्।।

maitrāḥ krūrāṇi kurvanto jayanti svargamuttamam| dharmyāḥ pāpāni kurvāṇā gacchanti paramāṃ gatim|| no'smākam||

Verse 34

ब्राह्मणस्त्रिषु कालेषु शस्त्रं गृह्णन्न दुष्यति। आत्मत्राणे दस्युदोषे सर्वस्वहरणे तथा।।

brāhmaṇastriṣu kāleṣu śastraṃ gṛhṇanna duṣyati| ātmatrāṇe dasyudoṣe sarvasvaharaṇe tathā||

Verse 35

युधिष्ठिर उवाच। अभ्युत्थिते दस्युबले क्षत्रार्थे वर्णसङ्करे। संप्रमूढेषु वर्णेषु यदन्योऽभिभवेद्वली।।

yudhiṣṭhira uvāca| abhyutthite dasyubale kṣatrārthe varṇasaṅkare| saṃpramūḍheṣu varṇeṣu yadanyo'bhibhavedvalī||

Verse 36

ब्राह्मणो यदि वा वैश्यः शूद्रो वा राजसत्तम। दस्युभ्यो यः प्रजा रक्षेद्दण्डं धर्मेण धारयेत्।।

brāhmaṇo yadi vā vaiśyaḥ śūdro vā rājasattama| dasyubhyo yaḥ prajā rakṣeddaṇḍaṃ dharmeṇa dhārayet||

Verse 37

भीष्म उवाच। कार्यं कुर्यान्न वा कुर्यात्स वार्यो वा भवेन्न वा। न स्म शस्त्रं गृहीतव्यमन्यत्र क्षत्रबन्धुतः।।

bhīṣma uvāca| kāryaṃ kuryānna vā kuryātsa vāryo vā bhavenna vā| na sma śastraṃ gṛhītavyamanyatra kṣatrabandhutaḥ||

Verse 38

अपारे यो भवेत्पारमप्लवेः यः प्लवो भवेत्। शूद्रो वा यदि वाऽप्यन्यः सर्वथा मानमर्हति।।

apāre yo bhavetpāramaplaveḥ yaḥ plavo bhavet| śūdro vā yadi vā'pyanyaḥ sarvathā mānamarhati||

Verse 39

यमाश्रित्य नरा राजन्वर्तयेयुर्यथासुखम्। अनाथास्तप्यमानाश्च दस्युभिः परिपीडिताः।।

yamāśritya narā rājanvartayeyuryathāsukham| anāthāstapyamānāśca dasyubhiḥ paripīḍitāḥ||

Verse 40

तमेव पूजयेयुस्ते प्रीत्या स्वमिव बान्धवम्। यहद्ध्यभीष्टं कौरव्य कर्ता सन्मानमर्हति।।

tameva pūjayeyuste prītyā svamiva bāndhavam| yahaddhyabhīṣṭaṃ kauravya kartā sanmānamarhati||

Verse 41

किमनडुहा यो न वहेत्किं धेन्वा वाऽप्यदुग्धया। बन्ध्यया भार्यया कोऽर्थः कोऽर्थो राज्ञाऽप्यरक्षता।। मैत्रा उत्तङ्कपराशरादयः। क्रूराणि सर्पराक्षससत्रादीनि। धर्म्या धर्मादनपेताः क्षत्रियाः। पापानि परराष्ट्रावमर्दादीनि। अधर्मस्य धर्मत्वेन उदाहरणद्वयमुक्तम्। इदमेवाऽर्हिसाख्यधर्माश्रयेऽधर्मरूपमपि भवतीति ज्ञेयम्।।

kimanaḍuhā yo na vahetkiṃ dhenvā vā'pyadugdhayā| bandhyayā bhāryayā ko'rthaḥ ko'rtho rājñā'pyarakṣatā|| maitrā uttaṅkaparāśarādayaḥ| krūrāṇi sarparākṣasasatrādīni| dharmyā dharmādanapetāḥ kṣatriyāḥ| pāpāni pararāṣṭrāvamardādīni| adharmasya dharmatvena udāharaṇadvayamuktam| idamevā'rhisākhyadharmāśraye'dharmarūpamapi bhavatīti jñeyam||

Verse 42

यथा दारुमयो हस्ती यथा चर्ममयो मृगः। यथा ह्यदक्षः पुरुषः पथि क्षेत्रं यथोपरम्।। किं तैर्येऽनडुहो नोह्याः इति झ. पाठः।।

yathā dārumayo hastī yathā carmamayo mṛgaḥ| yathā hyadakṣaḥ puruṣaḥ pathi kṣetraṃ yathoparam|| kiṃ tairye'naḍuho nohyāḥ iti jha. pāṭhaḥ||

Verse 43

यथा विप्रोऽनधीयानो राजा यश्च न रक्षिता। मेघो न वर्षते यश्च सर्व एव निरर्थकाः।।

yathā vipro'nadhīyāno rājā yaśca na rakṣitā| megho na varṣate yaśca sarva eva nirarthakāḥ||

Verse 44

नित्यं यस्तु सतो रक्षेदसतश्च निवर्तयेत्। स एव राजा कर्तव्यस्तेन सर्वमिदं धृतम्।।

nityaṃ yastu sato rakṣedasataśca nivartayet| sa eva rājā kartavyastena sarvamidaṃ dhṛtam||