Adhyaya 77

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति केकयराजोपाख्यानकथनम्।। 1।। युधिष्ठिर उवाच। केषां प्रभवते राजा वित्तस्य भरतर्षभ। कया च वृत्त्या वर्तेत तन्मे ब्रूहि पितामह।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati kekayarājopākhyānakathanam|| 1|| yudhiṣṭhira uvāca| keṣāṃ prabhavate rājā vittasya bharatarṣabha| kayā ca vṛttyā varteta tanme brūhi pitāmaha||

Verse 2

भीष्म उवाच। अब्राह्मणानां वित्तस्य स्वामी राजेति वैदिकम्। ब्राह्मणानां च ये केचिद्विकर्मस्था भवन्त्युत।।

bhīṣma uvāca| abrāhmaṇānāṃ vittasya svāmī rājeti vaidikam| brāhmaṇānāṃ ca ye kecidvikarmasthā bhavantyuta||

Verse 3

विकर्मस्थाश्च नोपेक्ष्या विप्रा राज्ञा कथंचन। इति राज्ञां पुरावृत्तमभिजल्पन्ति साधवः।।

vikarmasthāśca nopekṣyā viprā rājñā kathaṃcana| iti rājñāṃ purāvṛttamabhijalpanti sādhavaḥ||

Verse 4

यस्य स्म विषये राज्ञः स्तेनो भवति वै द्विजः। राज्ञ एवापराधं तं मन्यन्ते किल्विषं नृप।।

yasya sma viṣaye rājñaḥ steno bhavati vai dvijaḥ| rājña evāparādhaṃ taṃ manyante kilviṣaṃ nṛpa||

Verse 5

अभिशस्तमिवात्मानं मन्यन्ते तेन कर्मणा। तस्माद्राजर्षयः सर्वे ब्राह्मणानन्वपालयन्।।

abhiśastamivātmānaṃ manyante tena karmaṇā| tasmādrājarṣayaḥ sarve brāhmaṇānanvapālayan||

Verse 6

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। गीतं केकयराजेन हियमाणेन रक्षसा।।

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam| gītaṃ kekayarājena hiyamāṇena rakṣasā||

Verse 7

केकयानामधिपतिं रक्षो जग्राह दारुणम्। स्वाध्यायेनान्वितं राजन्नरण्ये संशितव्रतम्।।

kekayānāmadhipatiṃ rakṣo jagrāha dāruṇam| svādhyāyenānvitaṃ rājannaraṇye saṃśitavratam||

Verse 8

राजोवाच। न मे स्तेनो जनपदे न कदर्यो न मद्यपः। नानाहिताग्निर्नायज्वा मा ममान्तरमाविशः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मपर्वणि सप्तसप्ततितमोऽध्यायः।। 77।।

rājovāca| na me steno janapade na kadaryo na madyapaḥ| nānāhitāgnirnāyajvā mā mamāntaramāviśaḥ|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi rājadharmaparvaṇi saptasaptatitamo'dhyāyaḥ|| 77||

Verse 9

न च मे ब्राह्मणोऽविद्वान्नाव्रती नाप्यसोमपः। द्विजातिर्विषये मह्यं मा ममान्तरमाविशः।।

na ca me brāhmaṇo'vidvānnāvratī nāpyasomapaḥ| dvijātirviṣaye mahyaṃ mā mamāntaramāviśaḥ||

Verse 10

नानाप्तदक्षिणैर्यज्ञैर्यजन्ते विषये मम। नाधीते चाव्रती कश्चिन्मा ममान्तरमाविशः।।

nānāptadakṣiṇairyajñairyajante viṣaye mama| nādhīte cāvratī kaścinmā mamāntaramāviśaḥ||

Verse 11

अध्यापयन्त्यधीयन्ते यजन्ते याजयन्ति च। ददति प्रतिगृह्णन्ति षट्‌सु कर्मस्ववस्थिताः।।

adhyāpayantyadhīyante yajante yājayanti ca| dadati pratigṛhṇanti ṣaṭ‌su karmasvavasthitāḥ||

Verse 12

पूजिताः संविभक्ताश्च मृदवः सत्यवादिनः। ब्राह्मणा मे स्वकर्मस्था मा ममान्तरमाविशः।।

pūjitāḥ saṃvibhaktāśca mṛdavaḥ satyavādinaḥ| brāhmaṇā me svakarmasthā mā mamāntaramāviśaḥ||

Verse 13

न याचन्ते प्रयच्छन्ति सत्यधर्मविशारदाः। नाध्यापयन्त्यधीयन्ते यजन्ते याजयन्ति न।।

na yācante prayacchanti satyadharmaviśāradāḥ| nādhyāpayantyadhīyante yajante yājayanti na||

Verse 14

ब्राह्मणान्परिरक्षन्ति सङ्ग्रामेष्वपलायिनः। क्षत्रिया मे स्वकर्मस्था मा ममान्तरमाविशः।।

brāhmaṇānparirakṣanti saṅgrāmeṣvapalāyinaḥ| kṣatriyā me svakarmasthā mā mamāntaramāviśaḥ||

Verse 15

कृषिगोरक्षवाणिज्यमुपजीवन्त्यमायया। अप्रमत्ताः क्रियावन्तः सुवृत्ताः सत्यवादिनः।।

kṛṣigorakṣavāṇijyamupajīvantyamāyayā| apramattāḥ kriyāvantaḥ suvṛttāḥ satyavādinaḥ||

Verse 16

संविभागं दमं शौचं सौहृदं च व्यपाश्रिताः। मम वैश्याः स्वकर्मस्था मा ममान्तरमाविशः।।

saṃvibhāgaṃ damaṃ śaucaṃ sauhṛdaṃ ca vyapāśritāḥ| mama vaiśyāḥ svakarmasthā mā mamāntaramāviśaḥ||

Verse 17

त्रीन्वर्णानुपतिष्ठन्ते यथावदनसूयकाः। मम शूद्राः स्वकर्मस्था मा ममान्तरमाविशः।।

trīnvarṇānupatiṣṭhante yathāvadanasūyakāḥ| mama śūdrāḥ svakarmasthā mā mamāntaramāviśaḥ||

Verse 18

कृपणानाथवृद्धानां दुर्बलातुरयोषिताम्। संविभक्ताऽस्मि सर्वेषां मा ममान्तरमाविशः।।

kṛpaṇānāthavṛddhānāṃ durbalāturayoṣitām| saṃvibhaktā'smi sarveṣāṃ mā mamāntaramāviśaḥ||

Verse 19

कुलानुरूपधर्माणां प्रस्थितानां यथाविधि। अव्युच्छेत्ताऽस्मि सर्वेषां मा ममान्तरमाविशः।।

kulānurūpadharmāṇāṃ prasthitānāṃ yathāvidhi| avyucchettā'smi sarveṣāṃ mā mamāntaramāviśaḥ||

Verse 20

तपस्विनो मे विषये पूजिताः परिपालिताः। संविभक्ताश्च सत्कृत्य मा ममान्तरमाविशः।।

tapasvino me viṣaye pūjitāḥ paripālitāḥ| saṃvibhaktāśca satkṛtya mā mamāntaramāviśaḥ||

Verse 21

नासंविभज्य भोक्ताऽस्मि न विशामि परस्त्रियम्। स्वतन्त्रो जातु न क्रीडे मा ममान्तरमाविशः।।

nāsaṃvibhajya bhoktā'smi na viśāmi parastriyam| svatantro jātu na krīḍe mā mamāntaramāviśaḥ||

Verse 22

नाब्रह्मचारी भिक्षावान्भिक्षुर्वा ब्रह्मचर्यवान्। अनृत्विजा हुतं नास्ति मा ममान्तरमाविशः।।

nābrahmacārī bhikṣāvānbhikṣurvā brahmacaryavān| anṛtvijā hutaṃ nāsti mā mamāntaramāviśaḥ||

Verse 23

कृतं राज्यं मया सर्वं राज्यस्थेनापि कार्यवत्। नाहं व्युत्क्रामितः सत्यान्मा ममान्तरमाविशः।।

kṛtaṃ rājyaṃ mayā sarvaṃ rājyasthenāpi kāryavat| nāhaṃ vyutkrāmitaḥ satyānmā mamāntaramāviśaḥ||

Verse 24

नावजानाम्यहं वैद्यान्न वृद्धान्न तपस्विनः। राष्ट्रे स्वपति जागर्मि मा ममान्तरमाविशः।।

nāvajānāmyahaṃ vaidyānna vṛddhānna tapasvinaḥ| rāṣṭre svapati jāgarmi mā mamāntaramāviśaḥ||

Verse 25

शुक्लकर्मास्मि सर्वत्र न दुर्गतिभयं मम। धर्मचारी गृहस्थश्च मा ममान्तरमाविशः।।

śuklakarmāsmi sarvatra na durgatibhayaṃ mama| dharmacārī gṛhasthaśca mā mamāntaramāviśaḥ||

Verse 26

वेदाध्ययनसंपन्नस्तपस्वी सत्यधर्मवित्। स्वामी सर्वस्य राष्ट्रस्य धीमान्मम पुरोहितः।।

vedādhyayanasaṃpannastapasvī satyadharmavit| svāmī sarvasya rāṣṭrasya dhīmānmama purohitaḥ||

Verse 27

दानेन दिव्यानभिवाञ्छामि लोकान् सत्येनाथ ब्राह्मणानां च गुप्त्या। शुश्रूषया चापि गुरूनुपैमि न मे भयं विद्यते राक्षसेभ्यः।। मामकान्तरमाविभः इति ट. ड.थ. पाठः। मामकान्तरमाविशः इति झ. पाठः।।

dānena divyānabhivāñchāmi lokān satyenātha brāhmaṇānāṃ ca guptyā| śuśrūṣayā cāpi gurūnupaimi na me bhayaṃ vidyate rākṣasebhyaḥ|| māmakāntaramāvibhaḥ iti ṭa. ḍa.tha. pāṭhaḥ| māmakāntaramāviśaḥ iti jha. pāṭhaḥ||

Verse 28

न मे राष्ट्रे विधवा ब्रह्मबन्धु र्न ब्राह्मणः कितवो नोत चोरः। नायाज्ययाजी न च पापकर्मा न मे भयं विद्यते राक्षसेभ्यः।।

na me rāṣṭre vidhavā brahmabandhu rna brāhmaṇaḥ kitavo nota coraḥ| nāyājyayājī na ca pāpakarmā na me bhayaṃ vidyate rākṣasebhyaḥ||

Verse 29

न मे शस्त्रैरनिर्भिन्नं गात्रे व्द्यङ्गुलमन्तरम्। धर्मार्थं युध्यमानस्य मा ममान्तरमाविशः।।

na me śastrairanirbhinnaṃ gātre vdyaṅgulamantaram| dharmārthaṃ yudhyamānasya mā mamāntaramāviśaḥ||

Verse 30

गोब्राह्मणेभ्यो यज्ञेभ्यो नित्यं स्वस्त्ययनं मम। आशासते जना राष्ट्रे मा ममान्तरमाविशः।।

gobrāhmaṇebhyo yajñebhyo nityaṃ svastyayanaṃ mama| āśāsate janā rāṣṭre mā mamāntaramāviśaḥ||

Verse 31

राक्षस उवाच। नारीणां व्यभिचाराच्च अन्यायाच्च महीक्षिताम्। विप्राणां कर्मदोषाच्च प्रजानां जायते भयम्।।

rākṣasa uvāca| nārīṇāṃ vyabhicārācca anyāyācca mahīkṣitām| viprāṇāṃ karmadoṣācca prajānāṃ jāyate bhayam||

Verse 32

अवृष्टिर्मारको दोषः सततं क्षुद्भयानि च। विग्रहश्च सदा तस्मिन्देशे भवति दारुणः।।

avṛṣṭirmārako doṣaḥ satataṃ kṣudbhayāni ca| vigrahaśca sadā tasmindeśe bhavati dāruṇaḥ||

Verse 33

यक्षरक्षःपिशाचेभ्यो नासुरेभ्यः कथंचन। भयमुत्पद्यते तत्र यत्र विप्राः सुसंयताः।।

yakṣarakṣaḥpiśācebhyo nāsurebhyaḥ kathaṃcana| bhayamutpadyate tatra yatra viprāḥ susaṃyatāḥ||

Verse 34

गन्धर्वाप्सरसः सिद्धाः पन्नगाश्च सरीसृपाः। मानवान्न जिघांसन्ति यत्र नार्यः पतिव्रताः।।

gandharvāpsarasaḥ siddhāḥ pannagāśca sarīsṛpāḥ| mānavānna jighāṃsanti yatra nāryaḥ pativratāḥ||

Verse 35

ब्राह्मणः क्षत्रिया वैश्या यत्र शूद्राश्च धार्मिकाः। नाऽनावृष्टिभयं तत्र न दुर्भिक्षं न विभ्रमः।।

brāhmaṇaḥ kṣatriyā vaiśyā yatra śūdrāśca dhārmikāḥ| nā'nāvṛṣṭibhayaṃ tatra na durbhikṣaṃ na vibhramaḥ||

Verse 36

धार्मिको यत्र भूपालो न तत्रास्ति पराभवः। उत्पाता न च दृश्यन्ते न दिव्या न च मानुषाः।।

dhārmiko yatra bhūpālo na tatrāsti parābhavaḥ| utpātā na ca dṛśyante na divyā na ca mānuṣāḥ||

Verse 37

यस्मात्सर्वास्ववस्थासु धर्ममेवान्ववेक्षसे। तस्मात्प्राप्नुहि कैकेय गृहं स्वस्ति व्रजाम्यहम्।।

yasmātsarvāsvavasthāsu dharmamevānvavekṣase| tasmātprāpnuhi kaikeya gṛhaṃ svasti vrajāmyaham||

Verse 38

येषां गोब्राह्मणा रक्ष्याः प्रजा रक्ष्याश्च केकय। न रक्षोऽभ्यो भयं तेषां कुत एव तु पातकम्।।

yeṣāṃ gobrāhmaṇā rakṣyāḥ prajā rakṣyāśca kekaya| na rakṣo'bhyo bhayaṃ teṣāṃ kuta eva tu pātakam||

Verse 39

येषां पुरोगमा विप्रा येषां ब्रह्म परं बलम्। सुरक्षितास्तथा विप्रास्ते वै स्वर्गजितो नृपाः।।

yeṣāṃ purogamā viprā yeṣāṃ brahma paraṃ balam| surakṣitāstathā viprāste vai svargajito nṛpāḥ||

Verse 40

भीष्म उवाच। तस्माद्द्विजातीन्रक्षेत ते हि रक्षन्ति रक्षिताः। आशीरेषां भवेद्राजन्राज्ञां सम्यक्प्रवर्तताम्।।

bhīṣma uvāca| tasmāddvijātīnrakṣeta te hi rakṣanti rakṣitāḥ| āśīreṣāṃ bhavedrājanrājñāṃ samyakpravartatām||

Verse 41

तस्माद्राज्ञा विशेषेण विकर्मस्था द्विजातयः। नियम्याः संविभज्याश्च प्रजानुग्रहकारणात्।।

tasmādrājñā viśeṣeṇa vikarmasthā dvijātayaḥ| niyamyāḥ saṃvibhajyāśca prajānugrahakāraṇāt||

Verse 42

एवं यो वर्तते राजा पौरजानपदेष्विह। अनुभूयेह भद्राणि प्राप्नोतीन्द्रसलोकताम्।।

evaṃ yo vartate rājā paurajānapadeṣviha| anubhūyeha bhadrāṇi prāpnotīndrasalokatām||