Adhyaya 76

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति ब्राह्मणानां निषिद्धकर्मकथनम् राजधर्मकथनं च।। युधिष्ठिर उवाच। स्वकर्मण्यपरे युक्तास्तथैवान्ये विकर्मणि। तेषां विशेषमाचक्ष्व ब्राह्मणानां पितामह।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati brāhmaṇānāṃ niṣiddhakarmakathanam rājadharmakathanaṃ ca|| yudhiṣṭhira uvāca| svakarmaṇyapare yuktāstathaivānye vikarmaṇi| teṣāṃ viśeṣamācakṣva brāhmaṇānāṃ pitāmaha||

Verse 2

भीष्म उवाच। विद्यालक्षणसंपन्नाः सर्वत्राम्नायदर्शिनः। एते ब्रह्मसमा राजन्ब्राह्मणाः परिकीर्तिताः।।

bhīṣma uvāca| vidyālakṣaṇasaṃpannāḥ sarvatrāmnāyadarśinaḥ| ete brahmasamā rājanbrāhmaṇāḥ parikīrtitāḥ||

Verse 3

ऋत्विगाचार्यसंपन्नाः स्वेषु कर्मस्ववस्थिताः। एते देवसमा राजन्ब्राह्मणानां भवन्त्युत।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मपर्वणि षट्‌सप्ततितमोऽध्यायः।। 76।।

ṛtvigācāryasaṃpannāḥ sveṣu karmasvavasthitāḥ| ete devasamā rājanbrāhmaṇānāṃ bhavantyuta|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi rājadharmaparvaṇi ṣaṭ‌saptatitamo'dhyāyaḥ|| 76||

Verse 4

गोऽजाविमहिषाणां च बडवानां च पोषकाः। वृत्त्यर्थं प्रतिपद्यन्ते तान्वैश्यान्संप्रचक्षते।।

go'jāvimahiṣāṇāṃ ca baḍavānāṃ ca poṣakāḥ| vṛttyarthaṃ pratipadyante tānvaiśyānsaṃpracakṣate||

Verse 5

ऐश्वर्यकामा ये चापि सामिपा वाऽपि भारत। निग्रहानुग्रहरतांस्तान्द्विजान्क्षत्रियान्विदुः।।

aiśvaryakāmā ye cāpi sāmipā vā'pi bhārata| nigrahānugraharatāṃstāndvijānkṣatriyānviduḥ||

Verse 6

अश्वारोहा गजारोहा रथिनोऽथ पदातयः। एते वैश्यसमा राजन्ब्राह्मणानां भवन्त्युत।।

aśvārohā gajārohā rathino'tha padātayaḥ| ete vaiśyasamā rājanbrāhmaṇānāṃ bhavantyuta||

Verse 7

जन्मकर्मविहीना ये कदर्या ब्रह्मबन्धवः। एते शूद्रसमा राजन्ब्राह्मणानां भवन्त्युत।। ऋग्यजुःसामसंपन्नाः इति झ. पाठः।।

janmakarmavihīnā ye kadaryā brahmabandhavaḥ| ete śūdrasamā rājanbrāhmaṇānāṃ bhavantyuta|| ṛgyajuḥsāmasaṃpannāḥ iti jha. pāṭhaḥ||

Verse 8

अश्रोत्रियाः सर्वे एते सर्वे चानाहिताग्नयः। तान्सर्वान्धार्मिको राजा बलिं विष्टिं च कारयेत्।। जन्मकर्मजन्मोचितकर्म तेन विहीनाः।।

aśrotriyāḥ sarve ete sarve cānāhitāgnayaḥ| tānsarvāndhārmiko rājā baliṃ viṣṭiṃ ca kārayet|| janmakarmajanmocitakarma tena vihīnāḥ||

Verse 9

आह्वायका देवलका नाक्षत्रा ग्रामयाजकाः। एते ब्राह्मणचाण्डाला महापथिकपञ्चमाः।। बलिं करवानम्। विष्टिंविना वेतनं राजसेवाम्।।

āhvāyakā devalakā nākṣatrā grāmayājakāḥ| ete brāhmaṇacāṇḍālā mahāpathikapañcamāḥ|| baliṃ karavānam| viṣṭiṃvinā vetanaṃ rājasevām||

Verse 10

[ऋत्विक्पुरोहितो मन्त्री दूतो वार्तानुकर्षकः। एते क्षत्रसमा राजन्ब्राह्मणानां भवन्त्युत।।]

[ṛtvikpurohito mantrī dūto vārtānukarṣakaḥ| ete kṣatrasamā rājanbrāhmaṇānāṃ bhavantyuta||]

Verse 11

म्लेच्छदेशाश्च ये केचित्पापैरध्युषिता नरैः। गत्वा तु ब्राह्मणस्तांश्च चण्डालः प्रेत्य चेह च।।

mlecchadeśāśca ye kecitpāpairadhyuṣitā naraiḥ| gatvā tu brāhmaṇastāṃśca caṇḍālaḥ pretya ceha ca||

Verse 12

व्रात्यान्म्लेच्छांश्च शूद्रांश्च याजयित्वा द्विजाधमः। अकीर्तिमिह संप्राप्य नरकं प्रतिपद्यते।।

vrātyānmlecchāṃśca śūdrāṃśca yājayitvā dvijādhamaḥ| akīrtimiha saṃprāpya narakaṃ pratipadyate||

Verse 13

महावृन्दसमुद्राभ्यां पर्यायेणैकविंशतिम्। ब्राह्मणो ऋग्यजुः साम्नां मूढः कृत्वा तु विप्लवम्।।

mahāvṛndasamudrābhyāṃ paryāyeṇaikaviṃśatim| brāhmaṇo ṛgyajuḥ sāmnāṃ mūḍhaḥ kṛtvā tu viplavam||

Verse 14

कल्पमेकं कृमिस्थोऽथ नानाविष्ठासु जायते। व्रात्ये म्लेच्छे तथा शूद्रे तस्करे पत्तितेऽशुचौ।।

kalpamekaṃ kṛmistho'tha nānāviṣṭhāsu jāyate| vrātye mlecche tathā śūdre taskare pattite'śucau||

Verse 15

कुदेशे च सुरापे च ब्रह्मघ्ने वृषलीपतौ। अनधीतेषु सर्वत्र भुञ्जाने यत्र तत्र वा।।

kudeśe ca surāpe ca brahmaghne vṛṣalīpatau| anadhīteṣu sarvatra bhuñjāne yatra tatra vā||

Verse 16

वालस्त्रीवृद्धहन्तुश्च मातापित्रोर्गुरोस्तथा। मित्रद्रुहि कृतघ्ने च गोघ्ने चैव कथंचन।।

vālastrīvṛddhahantuśca mātāpitrorgurostathā| mitradruhi kṛtaghne ca goghne caiva kathaṃcana||

Verse 17

पुत्रघातिनि शत्रौ च न मन्त्राद्याजयेद्द्विजः। स तेषां विप्लवः प्रोक्तो मन्त्रविद्भिः सनातनैः।।

putraghātini śatrau ca na mantrādyājayeddvijaḥ| sa teṣāṃ viplavaḥ prokto mantravidbhiḥ sanātanaiḥ||

Verse 18

यदि विप्रो विदेशस्थस्तीर्थयात्रां गतोऽपि वा। यदि भीतः प्रपन्नो वा कुदेशं शौचवर्जितम्।।

yadi vipro videśasthastīrthayātrāṃ gato'pi vā| yadi bhītaḥ prapanno vā kudeśaṃ śaucavarjitam||

Verse 19

सुसयतः शुचिर्भुत्वा मन्त्रानुच्चारयेद्द्विजः। आर्तश्चोच्चारयेन्मन्त्रमार्तत्राणपरोऽथवा। हीनेष्वपि प्रयुञ्जानो नासौ विप्लावकः स्मृतः।।

susayataḥ śucirbhutvā mantrānuccārayeddvijaḥ| ārtaścoccārayenmantramārtatrāṇaparo'thavā| hīneṣvapi prayuñjāno nāsau viplāvakaḥ smṛtaḥ||

Verse 20

क्रूरकर्मा विकर्मा वा कर्मभिर्वञ्चितोऽथवा। तत्त्ववित्तरते पापं शीलवान्सयतेन्द्रियः।।

krūrakarmā vikarmā vā karmabhirvañcito'thavā| tattvavittarate pāpaṃ śīlavānsayatendriyaḥ||

Verse 21

एतेभ्यो बलिमादद्याद्धीनकोशो महीपतिः। ऋते ब्रह्मसमेभ्यश्च देवकल्पेभ्य एव च।।

etebhyo balimādadyāddhīnakośo mahīpatiḥ| ṛte brahmasamebhyaśca devakalpebhya eva ca||

Verse 22

अब्राह्मणानां वित्तस्य स्वामी राजेति नः श्रुतिः। ब्राह्मणानां च येकेचिद्विकर्मस्था इति श्रुतिः। प्रागुक्तांश्चाप्यनुक्तांश्च सर्वास्तान्दापयेत्करान्

abrāhmaṇānāṃ vittasya svāmī rājeti naḥ śrutiḥ| brāhmaṇānāṃ ca yekecidvikarmasthā iti śrutiḥ| prāguktāṃścāpyanuktāṃśca sarvāstāndāpayetkarān

Verse 23

विकर्मस्थाश्च नोपेक्ष्या विप्रा राज्ञा कथंचन। नियम्याः संविभज्याश्च धर्मानुग्रहकाम्यया।।

vikarmasthāśca nopekṣyā viprā rājñā kathaṃcana| niyamyāḥ saṃvibhajyāśca dharmānugrahakāmyayā||

Verse 24

यस्य स्म विषये राज्ञः स्तेनो भवति वै द्विजः। राज्ञ एवापराधं तं मन्यन्ते तद्विदो जनाः।।

yasya sma viṣaye rājñaḥ steno bhavati vai dvijaḥ| rājña evāparādhaṃ taṃ manyante tadvido janāḥ||

Verse 25

अवृत्त्या यो भवेत्स्तेनो वेदवित्स्नातकस्तथा। राजन्स राज्ञा भर्तव्य इति वेदविदो विदुः।।

avṛttyā yo bhavetsteno vedavitsnātakastathā| rājansa rājñā bhartavya iti vedavido viduḥ||

Verse 26

स चेन्नापि निवर्तेत कृतवृत्तिः परन्तप। ततो निर्वासनीयः स्यात्तस्माद्देशात्सबान्धवः।।

sa cennāpi nivarteta kṛtavṛttiḥ parantapa| tato nirvāsanīyaḥ syāttasmāddeśātsabāndhavaḥ||

Verse 27

यज्ञः श्रुतमपैशुन्यमर्हिसाऽतिथिपूजनम्। दमः सत्यं तपो दानमेतद्ब्राह्मणलक्षणम्।।

yajñaḥ śrutamapaiśunyamarhisā'tithipūjanam| damaḥ satyaṃ tapo dānametadbrāhmaṇalakṣaṇam||