Adhyaya 75

Verse 1

राज्यस्वीकारे अधर्माशङ्किनं युधिष्ठिरं प्रति भीष्मेण तस्य धार्मिकत्वसमर्थनेन तद्विधानम्।। 1।। युधिष्ठिर उवाच। यया वृत्त्या महीपालो विवर्धयति मानवान्। पुण्यांश्च लोकाञ्जयति तन्मे ब्रूहि पितामह।।

rājyasvīkāre adharmāśaṅkinaṃ yudhiṣṭhiraṃ prati bhīṣmeṇa tasya dhārmikatvasamarthanena tadvidhānam|| 1|| yudhiṣṭhira uvāca| yayā vṛttyā mahīpālo vivardhayati mānavān| puṇyāṃśca lokāñjayati tanme brūhi pitāmaha||

Verse 2

भीष्म उवाच। दानशीलो भवेद्राजा यज्ञशीलश्च भारत। उपवासतपः शीलः प्रजानां पालने रतः।।

bhīṣma uvāca| dānaśīlo bhavedrājā yajñaśīlaśca bhārata| upavāsatapaḥ śīlaḥ prajānāṃ pālane rataḥ||

Verse 3

सर्वाश्चैव प्रजा नित्यं राजा धर्मेण पालयन्। उत्थानेन प्रदानेन पूजयेच्चापि धार्मिकान्।।

sarvāścaiva prajā nityaṃ rājā dharmeṇa pālayan| utthānena pradānena pūjayeccāpi dhārmikān||

Verse 4

राज्ञा हि पूजितो धर्मस्ततः सर्वत्र पूज्यते। यद्यदाचरते राजा तत्प्रजानां स्म रोचते।।

rājñā hi pūjito dharmastataḥ sarvatra pūjyate| yadyadācarate rājā tatprajānāṃ sma rocate||

Verse 5

नित्यमुद्यतदण्डश्च भवेन्मृत्युरिवारिषु। निहन्यात्सर्वतो दस्यून्न राज्ञो दस्युषु क्षमा।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मपर्वणि पञ्चसप्ततितमोऽध्यायः।। 75।।

nityamudyatadaṇḍaśca bhavenmṛtyurivāriṣu| nihanyātsarvato dasyūnna rājño dasyuṣu kṣamā|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi rājadharmaparvaṇi pañcasaptatitamo'dhyāyaḥ|| 75||

Verse 6

यं हि धर्मं चरन्तीह प्रजा राज्ञा सुरक्षिताः। चतुर्थं तस्य धर्मस्य राजा भागं च विन्दति।।

yaṃ hi dharmaṃ carantīha prajā rājñā surakṣitāḥ| caturthaṃ tasya dharmasya rājā bhāgaṃ ca vindati||

Verse 7

यदधीते यद्ददाति यञ्जुहोति यदर्चति। राजा चतुर्थभाक्तस्य प्रजा धर्मेण पालयन्।। न कामात्कस्यचित्क्षमेदिति झ.पाठः।।

yadadhīte yaddadāti yañjuhoti yadarcati| rājā caturthabhāktasya prajā dharmeṇa pālayan|| na kāmātkasyacitkṣamediti jha.pāṭhaḥ||

Verse 8

यद्राष्ट्रोऽकुशलं किंचिद्राज्ञो रक्षयतः प्रजाः। चतुर्थं तस्य पापस्य राजा भारत विन्दति।।

yadrāṣṭro'kuśalaṃ kiṃcidrājño rakṣayataḥ prajāḥ| caturthaṃ tasya pāpasya rājā bhārata vindati||

Verse 9

अप्याहुः सर्वमेवेति भूयोऽर्धमिति निश्चयः। कर्मणा पृथिवीपाल नृशंसोऽनृतवागपि।।

apyāhuḥ sarvameveti bhūyo'rdhamiti niścayaḥ| karmaṇā pṛthivīpāla nṛśaṃso'nṛtavāgapi||

Verse 10

तादृशात्किल्बिपाद्राजा शृणु येन प्रमुच्यते। प्रत्याहर्तुमशक्यं स्याद्धनं चोरैर्हृतं यदि। तत्स्वकोशात्प्रदेयं स्यादशक्तेनोपजीवतः।। यदधीते ब्राह्मणादिः।।

tādṛśātkilbipādrājā śṛṇu yena pramucyate| pratyāhartumaśakyaṃ syāddhanaṃ corairhṛtaṃ yadi| tatsvakośātpradeyaṃ syādaśaktenopajīvataḥ|| yadadhīte brāhmaṇādiḥ||

Verse 11

सर्ववर्णैः सदा रक्ष्यं ब्रह्मस्वं ब्राह्मणा यथा। न स्थेयं विषये तेन योऽपकुर्याद्द्विजातिषु।।

sarvavarṇaiḥ sadā rakṣyaṃ brahmasvaṃ brāhmaṇā yathā| na stheyaṃ viṣaye tena yo'pakuryāddvijātiṣu||

Verse 12

ब्रह्मस्वे रक्ष्यमाणे तु सर्वं भवति रक्षितम्। तेषां प्रसादे निर्वृत्ते कृतकृत्यो भवेन्नृपः।।

brahmasve rakṣyamāṇe tu sarvaṃ bhavati rakṣitam| teṣāṃ prasāde nirvṛtte kṛtakṛtyo bhavennṛpaḥ||

Verse 13

पर्जन्यमिव भूतानि महाद्रुममिव द्विजाः। नरास्तमुपजीवन्ति नृपं सर्वार्थसाधकम्।।

parjanyamiva bhūtāni mahādrumamiva dvijāḥ| narāstamupajīvanti nṛpaṃ sarvārthasādhakam||

Verse 14

न हि कामात्मना राज्ञा सततं शठबुद्धिना। नृशंनेनातिलुब्धेन शक्यं पालयितुं प्रजाः।।

na hi kāmātmanā rājñā satataṃ śaṭhabuddhinā| nṛśaṃnenātilubdhena śakyaṃ pālayituṃ prajāḥ||

Verse 15

युधिष्ठिर उवाच। नाहं राज्यसुखान्वेषी राज्यमिच्छाम्यपि क्षणम्। धर्मार्थं रोचये राज्यं धर्मश्चात्र न विद्यते।।

yudhiṣṭhira uvāca| nāhaṃ rājyasukhānveṣī rājyamicchāmyapi kṣaṇam| dharmārthaṃ rocaye rājyaṃ dharmaścātra na vidyate||

Verse 16

तदल मम राज्येन यत्र धर्मो न विद्यते। वनमेव गमिष्यामि तस्माद्धर्मचिकीर्षया।।

tadala mama rājyena yatra dharmo na vidyate| vanameva gamiṣyāmi tasmāddharmacikīrṣayā||

Verse 17

तत्र मेध्येष्वरण्येषु न्यस्तदण्डो जितेन्द्रियः। धर्ममाराधयिष्यामि मुनिर्मूलफलाशनः।।

tatra medhyeṣvaraṇyeṣu nyastadaṇḍo jitendriyaḥ| dharmamārādhayiṣyāmi munirmūlaphalāśanaḥ||

Verse 18

भीष्म उवाच। वेदाहं तव या बुद्धिरानृशंस्येऽगुणैव सा। न च नित्यानृशंसेन शक्यं राज्यमुपासितुम्।।

bhīṣma uvāca| vedāhaṃ tava yā buddhirānṛśaṃsye'guṇaiva sā| na ca nityānṛśaṃsena śakyaṃ rājyamupāsitum||

Verse 19

सदैव त्वां मृदुप्रज्ञमत्यार्यमतिधार्मिकम्। क्लीबं धर्मघृणायुक्तं न लोको बहुमन्यते।।

sadaiva tvāṃ mṛduprajñamatyāryamatidhārmikam| klībaṃ dharmaghṛṇāyuktaṃ na loko bahumanyate||

Verse 20

राजधर्ममवेक्षस्व पितृपैतामहोचितम्। नैतद्राज्ञामथो वृत्तं यथा त्वं स्थातुमिच्छसि।।

rājadharmamavekṣasva pitṛpaitāmahocitam| naitadrājñāmatho vṛttaṃ yathā tvaṃ sthātumicchasi||

Verse 21

न हि वैक्लव्यसंसृष्टमानृशंस्यमिहास्थितः। प्रजापालनसंभूतं प्राप्तो धर्मफलं ह्यसि।।

na hi vaiklavyasaṃsṛṣṭamānṛśaṃsyamihāsthitaḥ| prajāpālanasaṃbhūtaṃ prāpto dharmaphalaṃ hyasi||

Verse 22

न ह्येतामाशिषं पाण्डुर्न च कुन्त्यभ्यभाषत। विचित्रवीर्यो धर्मात्मा चित्रवीर्यो नराधिपः।।

na hyetāmāśiṣaṃ pāṇḍurna ca kuntyabhyabhāṣata| vicitravīryo dharmātmā citravīryo narādhipaḥ||

Verse 23

शन्तनुश्च महीपालः सर्वक्षत्रस्य पूजितः। तवैतां प्राज्ञतां तात यथा चरसि मेधया।।

śantanuśca mahīpālaḥ sarvakṣatrasya pūjitaḥ| tavaitāṃ prājñatāṃ tāta yathā carasi medhayā||

Verse 24

शौर्यं बलं च सत्यं च पिता तव सदाऽब्रवीत्। महत्त्वं बलमौदार्यं भवतः कुन्त्ययाचत।।

śauryaṃ balaṃ ca satyaṃ ca pitā tava sadā'bravīt| mahattvaṃ balamaudāryaṃ bhavataḥ kuntyayācata||

Verse 25

नित्यं स्वाहा स्वधा नित्यं चोभे मानुषदैवते। पुत्रेष्वाशासते नित्यं पितरो दैवतानि च।।

nityaṃ svāhā svadhā nityaṃ cobhe mānuṣadaivate| putreṣvāśāsate nityaṃ pitaro daivatāni ca||

Verse 26

दानमध्ययनं यज्ञं प्रजानां परिपालनम्। धर्म्यमेतदधर्म्यं वा जन्मनैवाभ्यजायथाः।।

dānamadhyayanaṃ yajñaṃ prajānāṃ paripālanam| dharmyametadadharmyaṃ vā janmanaivābhyajāyathāḥ||

Verse 27

कुले धुरि च युक्तानां वहतां भारमीदृशम्। सीदतामपि कौन्तेय कीर्तिर्न परिहीयते।।

kule dhuri ca yuktānāṃ vahatāṃ bhāramīdṛśam| sīdatāmapi kaunteya kīrtirna parihīyate||

Verse 28

समन्ततो विनीतो यो वहत्यस्खलितो हि सः। निर्दोषकर्मवचनात्सिद्धिः कर्मण एव सा।।

samantato vinīto yo vahatyaskhalito hi saḥ| nirdoṣakarmavacanātsiddhiḥ karmaṇa eva sā||

Verse 29

नैकान्ते विनिपातेऽपि विहरेदिह कश्चन। धर्मी गृही वा राजा वा ब्रह्मचार्यथवा द्विजः।।

naikānte vinipāte'pi viharediha kaścana| dharmī gṛhī vā rājā vā brahmacāryathavā dvijaḥ||

Verse 30

अल्पं हि सारभूयिष्ठं यत्कर्मोदारमेव तत्। कृतमेवाकृताच्छ्रेयो न पापीयोऽस्य कर्मणः।।

alpaṃ hi sārabhūyiṣṭhaṃ yatkarmodārameva tat| kṛtamevākṛtācchreyo na pāpīyo'sya karmaṇaḥ||

Verse 31

यदा कुलीनो धर्मज्ञः प्राप्नोत्यैश्वर्यमुत्तमम्। योगक्षेमस्तदा राज्ञः कुशलायैव कल्पते।।

yadā kulīno dharmajñaḥ prāpnotyaiśvaryamuttamam| yogakṣemastadā rājñaḥ kuśalāyaiva kalpate||

Verse 32

दानेनान्यं बलेनान्यमन्यं सूनृतया गिरा। सर्वतः प्रतिगृह्णीयाद्राज्यं प्राप्येह धार्मिकः।। अशक्तेन राज्ञा उपजीवतः धनोपजीविनो वणिजादेः।।

dānenānyaṃ balenānyamanyaṃ sūnṛtayā girā| sarvataḥ pratigṛhṇīyādrājyaṃ prāpyeha dhārmikaḥ|| aśaktena rājñā upajīvataḥ dhanopajīvino vaṇijādeḥ||

Verse 33

यं हि वैद्याः कुले जाता ह्यवृत्तिभयपीडिताः। प्राप्य तृप्ताः प्रतिष्ठन्ति धर्मः कोऽभ्यधिकस्ततः।।

yaṃ hi vaidyāḥ kule jātā hyavṛttibhayapīḍitāḥ| prāpya tṛptāḥ pratiṣṭhanti dharmaḥ ko'bhyadhikastataḥ||

Verse 34

युधिष्ठिर उवाच। किं न्वतः परमं स्वर्ग्यं का ततः प्रीतिरुत्तमा। किं ततः परमैश्वर्यं ब्रूहि मे यदि पश्यसि।।

yudhiṣṭhira uvāca| kiṃ nvataḥ paramaṃ svargyaṃ kā tataḥ prītiruttamā| kiṃ tataḥ paramaiśvaryaṃ brūhi me yadi paśyasi||

Verse 35

भीष्म उवाच। यस्मिन्भयार्दिताः सन्तः क्षेमं विन्दन्त्यपि क्षणम्। स स्वर्गजित्तमोऽस्माकं सत्यमेतद्ब्रवीमि ते।।

bhīṣma uvāca| yasminbhayārditāḥ santaḥ kṣemaṃ vindantyapi kṣaṇam| sa svargajittamo'smākaṃ satyametadbravīmi te||

Verse 36

त्वमेव प्रीतिमांस्तस्मात्कुरूणां कुरुसत्तम। भव राजा जय स्वर्गं सतो रक्षाऽसतो जहि।।

tvameva prītimāṃstasmātkurūṇāṃ kurusattama| bhava rājā jaya svargaṃ sato rakṣā'sato jahi||

Verse 37

अनु त्वां तात जीवन्तु सुहृदः साधुभिः सह। पर्जन्यमिव भूतानि स्वादुद्रुममिव द्विजाः।।

anu tvāṃ tāta jīvantu suhṛdaḥ sādhubhiḥ saha| parjanyamiva bhūtāni svādudrumamiva dvijāḥ||

Verse 38

धृष्टं शूरं प्रहर्तारमनृशंसं जितेन्द्रियम्। वत्सलं संविभक्तारमुपजीवन्तु बान्धवाः।।

dhṛṣṭaṃ śūraṃ prahartāramanṛśaṃsaṃ jitendriyam| vatsalaṃ saṃvibhaktāramupajīvantu bāndhavāḥ||