Adhyaya 74

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति मुचुकुन्दचरितदृष्टान्तीकरणेन क्षत्रस्य ब्रह्माधीनत्वसमर्थनम्।। 1।। युधिष्ठिर उवाच। ब्रह्मक्षत्रस्य सामर्थ्यं कथितं ते पितामह। पुरोहितप्रभावश्च लक्षणं च पुरोधसः।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati mucukundacaritadṛṣṭāntīkaraṇena kṣatrasya brahmādhīnatvasamarthanam|| 1|| yudhiṣṭhira uvāca| brahmakṣatrasya sāmarthyaṃ kathitaṃ te pitāmaha| purohitaprabhāvaśca lakṣaṇaṃ ca purodhasaḥ||

Verse 2

इदानीं श्रोतुमिच्छामि ब्रह्मक्षत्रविनिर्णयम्। ब्रह्मक्षत्रं हि सर्वस्य कारणं जगतः परम्। योगक्षेमो हि राष्ट्रस्य ताभ्यामायत्त एव च।।

idānīṃ śrotumicchāmi brahmakṣatravinirṇayam| brahmakṣatraṃ hi sarvasya kāraṇaṃ jagataḥ param| yogakṣemo hi rāṣṭrasya tābhyāmāyatta eva ca||

Verse 3

भीष्म उवाच। योगक्षेमो हि राष्ट्रस्य राजन्यायत्त उच्यते। योगक्षेमो हि राज्ञो हि समायत्तः पुरोहिते।।

bhīṣma uvāca| yogakṣemo hi rāṣṭrasya rājanyāyatta ucyate| yogakṣemo hi rājño hi samāyattaḥ purohite||

Verse 4

यत्रादृष्टं भयं ब्रह्म प्रजानां शमयत्युत। दृष्टं च राजा बाहुभ्यां तद्राज्यं सुखमेधते।।

yatrādṛṣṭaṃ bhayaṃ brahma prajānāṃ śamayatyuta| dṛṣṭaṃ ca rājā bāhubhyāṃ tadrājyaṃ sukhamedhate||

Verse 5

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। मुचुकुन्दस्य संवादं राज्ञो वैश्रवणस्य च।।

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam| mucukundasya saṃvādaṃ rājño vaiśravaṇasya ca||

Verse 6

मुचुकुन्दो विजित्येमां पृथिवीं पृथिवीपतिः। जिज्ञासमानः स बलमभ्ययादलकाधिपम्।।

mucukundo vijityemāṃ pṛthivīṃ pṛthivīpatiḥ| jijñāsamānaḥ sa balamabhyayādalakādhipam||

Verse 7

ततो वैश्रवणो राजा राक्षसानसृजत्तदा। ते बलान्यवमृद्गन्त मुचुकुन्दस्य नैर्ऋताः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मपर्वणि चतुःसप्ततितमोऽध्यायः।। 74।।

tato vaiśravaṇo rājā rākṣasānasṛjattadā| te balānyavamṛdganta mucukundasya nairṛtāḥ|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi rājadharmaparvaṇi catuḥsaptatitamo'dhyāyaḥ|| 74||

Verse 8

स हन्यमाने सैन्ये स्वे मुचुकुन्दो नराधिपः। गर्हयामास विद्वांसं पुरोहितमरिन्दमः।।

sa hanyamāne sainye sve mucukundo narādhipaḥ| garhayāmāsa vidvāṃsaṃ purohitamarindamaḥ||

Verse 9

तत उग्रं तपस्तप्त्वा वसिष्ठो धर्मवित्तमः। रक्षांस्युपावधीत्तत्र पन्थानं चाप्यविन्दत।।

tata ugraṃ tapastaptvā vasiṣṭho dharmavittamaḥ| rakṣāṃsyupāvadhīttatra panthānaṃ cāpyavindata||

Verse 10

ततो वैश्रवणो राजा मुचुकुन्दमगर्हयत्। वध्यमानेषु सैन्येषु वचनं चेदमब्रवीत्।।

tato vaiśravaṇo rājā mucukundamagarhayat| vadhyamāneṣu sainyeṣu vacanaṃ cedamabravīt||

Verse 11

धनद उवाच। बलवन्तस्त्वया पूर्वे राजानः सपुरोहिताः। न चैवं समवर्तन्त यथा त्वमिव वर्तसे।। असृजदतिसृष्टवान्। आज्ञापितवानिति यावत्।।

dhanada uvāca| balavantastvayā pūrve rājānaḥ sapurohitāḥ| na caivaṃ samavartanta yathā tvamiva vartase|| asṛjadatisṛṣṭavān| ājñāpitavāniti yāvat||

Verse 12

ते खल्वपि कृतास्त्राश्च बलवन्तश्च भूमिपाः। आगम्य पर्युपासन्ते मामीशं सुखदुःखयोः।।

te khalvapi kṛtāstrāśca balavantaśca bhūmipāḥ| āgamya paryupāsante māmīśaṃ sukhaduḥkhayoḥ||

Verse 13

यद्यस्ति बाहुवीर्यं ते तद्दर्शयितुमर्हसि। किं ब्राह्मणबलेन त्वमतिमात्रं प्रवर्तसे।।

yadyasti bāhuvīryaṃ te taddarśayitumarhasi| kiṃ brāhmaṇabalena tvamatimātraṃ pravartase||

Verse 14

मुचुकुन्दस्ततः क्रुद्धः प्रत्युवाच धनेश्वरम्। न्यायपूर्वमसंलब्धमसंभ्रान्तमिदं वचः।।

mucukundastataḥ kruddhaḥ pratyuvāca dhaneśvaram| nyāyapūrvamasaṃlabdhamasaṃbhrāntamidaṃ vacaḥ||

Verse 15

ब्रह्मक्षत्रमिदं सृष्टमेकयोनि स्वयंभुवा। पृथग्बलविधानं च तल्लोकं परिपालयेत्।।

brahmakṣatramidaṃ sṛṣṭamekayoni svayaṃbhuvā| pṛthagbalavidhānaṃ ca tallokaṃ paripālayet||

Verse 16

तपोमन्त्रबलं नित्यं ब्राह्मणेषु प्रतिष्ठितम्। अस्रबाहुबलं नित्यं क्षत्रियेषु प्रतिष्ठितम्।।

tapomantrabalaṃ nityaṃ brāhmaṇeṣu pratiṣṭhitam| asrabāhubalaṃ nityaṃ kṣatriyeṣu pratiṣṭhitam||

Verse 17

ताभ्यां संभूय कर्तव्यं प्रजानां परिपालनम्। तथा च मां प्रवर्तन्तं किं गर्हस्यलकाधिप।।

tābhyāṃ saṃbhūya kartavyaṃ prajānāṃ paripālanam| tathā ca māṃ pravartantaṃ kiṃ garhasyalakādhipa||

Verse 18

ततोऽब्रवीद्वैश्रवणो राजानं सपुरोहितम्। नाहं राज्यमनिर्दिष्टं कस्मैचिद्विदधाम्युत।।

tato'bravīdvaiśravaṇo rājānaṃ sapurohitam| nāhaṃ rājyamanirdiṣṭaṃ kasmaicidvidadhāmyuta||

Verse 19

नाच्छिन्दे वाऽप्यनिर्दिष्टमिति जानीहि पार्थिव। प्रशाधि पृथिवीं कृत्स्नां मद्दत्तामखिलामिमाम्। [एवमुक्तः प्रत्युवाच मुचुकुन्दो महीपतिः।।]

nācchinde vā'pyanirdiṣṭamiti jānīhi pārthiva| praśādhi pṛthivīṃ kṛtsnāṃ maddattāmakhilāmimām| [evamuktaḥ pratyuvāca mucukundo mahīpatiḥ||]

Verse 20

नाहं राज्यं भवद्दत्तं भोक्तुमिच्छामि पार्थिव। बाहुवीर्यार्जितं राज्यमश्नीयामिति कामये।।

nāhaṃ rājyaṃ bhavaddattaṃ bhoktumicchāmi pārthiva| bāhuvīryārjitaṃ rājyamaśnīyāmiti kāmaye||

Verse 21

भीष्म उवाच। ततो वैश्रवणो राजा विस्मयं परमं ययौ। क्षत्रधर्मे स्थितं दृष्ट्वा मुचुकुन्दमरिन्दमम्।।

bhīṣma uvāca| tato vaiśravaṇo rājā vismayaṃ paramaṃ yayau| kṣatradharme sthitaṃ dṛṣṭvā mucukundamarindamam||

Verse 22

ततो राजा मुचुकुन्दः सोन्वशासद्वसुंधराम्। बाहुवीर्यार्जितां सम्यक्क्षत्रधर्ममनुव्रतः।।

tato rājā mucukundaḥ sonvaśāsadvasuṃdharām| bāhuvīryārjitāṃ samyakkṣatradharmamanuvrataḥ||

Verse 23

एवं यो ब्रह्मविद्राजा ब्रह्मपूर्वं प्रवर्तते। स भुङ्क्ते विजितामुवीं यशश्च महदश्नुते।।

evaṃ yo brahmavidrājā brahmapūrvaṃ pravartate| sa bhuṅkte vijitāmuvīṃ yaśaśca mahadaśnute||

Verse 24

नित्योदकी ब्राह्मणः स्यान्नित्यशस्त्रश्च क्षत्रियः। तयोर्हि सर्वमायत्तं यत्किंचिज्जगतीगतम्।।

nityodakī brāhmaṇaḥ syānnityaśastraśca kṣatriyaḥ| tayorhi sarvamāyattaṃ yatkiṃcijjagatīgatam||

Verse 25

यशश्च तेजश्व महीं च कृत्स्नां प्राप्नोति राजन्विपुलां च कीर्तिम्। प्रधानधर्मं नृपते नियच्छ तथा च धर्मस्य चतुर्थमंशम्।। त्वया त्वत्तः।।

yaśaśca tejaśva mahīṃ ca kṛtsnāṃ prāpnoti rājanvipulāṃ ca kīrtim| pradhānadharmaṃ nṛpate niyaccha tathā ca dharmasya caturthamaṃśam|| tvayā tvattaḥ||