Adhyaya 73

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति पुरोहितलक्षणादिवर्णनम्। ऐलकश्यपसंवादानुवादश्च।। 1।। युधिष्ठिर उवाच। राज्ञा पुरोहितः कार्यः कीदृशो वर्णतो भवेत्। पुरोधा यादृशः कार्यः कथयस्व पितामह।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati purohitalakṣaṇādivarṇanam| ailakaśyapasaṃvādānuvādaśca|| 1|| yudhiṣṭhira uvāca| rājñā purohitaḥ kāryaḥ kīdṛśo varṇato bhavet| purodhā yādṛśaḥ kāryaḥ kathayasva pitāmaha||

Verse 2

भीष्म उवाच। गौरो वा लोहितो वाऽपि श्यामो वा नीरुजः सुखी। अक्रोधनो ह्यचपलः सर्वतश्च जितेन्द्रियः।।

bhīṣma uvāca| gauro vā lohito vā'pi śyāmo vā nīrujaḥ sukhī| akrodhano hyacapalaḥ sarvataśca jitendriyaḥ||

Verse 3

राज्ञा पुरोहितः कार्यो भवेद्विद्वान्बहुश्रुतः। उभौ समीक्ष्य धर्मार्थावप्रमेयावनन्तरम्।।

rājñā purohitaḥ kāryo bhavedvidvānbahuśrutaḥ| ubhau samīkṣya dharmārthāvaprameyāvanantaram||

Verse 4

धर्मात्मा मन्त्रविद्येषां राज्ञां राजन्पुरोहितः। तेषामर्थश्च कामश्च धर्मश्चेति विनिश्चयः।।

dharmātmā mantravidyeṣāṃ rājñāṃ rājanpurohitaḥ| teṣāmarthaśca kāmaśca dharmaśceti viniścayaḥ||

Verse 5

श्लोकाश्चोशनसा गीतास्तान्निबोध युधिष्ठिर। उच्छिष्टः स भवेद्राजा यस्य नास्ति पुरोहितः।।

ślokāścośanasā gītāstānnibodha yudhiṣṭhira| ucchiṣṭaḥ sa bhavedrājā yasya nāsti purohitaḥ||

Verse 6

रक्षसामसुराणां च पिशाचोरगपक्षिणाम्। शत्रूणां च भवेद्वध्यो यस्य नास्ति पुरोहितः।।

rakṣasāmasurāṇāṃ ca piśācoragapakṣiṇām| śatrūṇāṃ ca bhavedvadhyo yasya nāsti purohitaḥ||

Verse 7

ब्रह्मत्वं सर्वयज्ञेषु कुर्वीताथर्वणो द्विजः। राज्ञश्चाथर्ववेदेन सर्वकर्माणि कारयेत्।।

brahmatvaṃ sarvayajñeṣu kurvītātharvaṇo dvijaḥ| rājñaścātharvavedena sarvakarmāṇi kārayet||

Verse 8

ब्रूयाद्गर्ह्याणि सततं महोत्पातान्यघानि च। इष्टमङ्गलयुक्तानि तथाऽन्तः पुरिकाणि च।।

brūyādgarhyāṇi satataṃ mahotpātānyaghāni ca| iṣṭamaṅgalayuktāni tathā'ntaḥ purikāṇi ca||

Verse 9

गीतनृत्ताधिकारेषु संमतेषु महीपतेः। कर्तव्यं करणीयं वै वैश्वदेवबलिस्तथा।।

gītanṛttādhikāreṣu saṃmateṣu mahīpateḥ| kartavyaṃ karaṇīyaṃ vai vaiśvadevabalistathā||

Verse 10

पक्षसंधिषु कुर्वीत महाशान्तिं पुरोहितः। रौद्रहोमसहस्रं च स्वस्य राज्ञः प्रियं हितम्।।

pakṣasaṃdhiṣu kurvīta mahāśāntiṃ purohitaḥ| raudrahomasahasraṃ ca svasya rājñaḥ priyaṃ hitam||

Verse 11

राज्ञः पापमलाः सप्त यानृच्छति पुरोहितः। अमात्याश्च कुकर्माणो मन्त्रिणश्चाप्युपेक्षकाः।।

rājñaḥ pāpamalāḥ sapta yānṛcchati purohitaḥ| amātyāśca kukarmāṇo mantriṇaścāpyupekṣakāḥ||

Verse 12

चौर्यमव्यवहारश्च व्यवहारोपसेविनाम्। अदण्ड्यदण्डनं चैव दण्ड्यानां चाप्यदण्डनम्।।

cauryamavyavahāraśca vyavahāropasevinām| adaṇḍyadaṇḍanaṃ caiva daṇḍyānāṃ cāpyadaṇḍanam||

Verse 13

हिंसा चान्यत्र संग्रामाद्राज्ञश्च मल उच्यते। कुभृत्यैस्तु प्रजानाशः सप्तमस्तु महामलः।।

hiṃsā cānyatra saṃgrāmādrājñaśca mala ucyate| kubhṛtyaistu prajānāśaḥ saptamastu mahāmalaḥ||

Verse 14

रौद्रैर्होमैर्महाशान्त्या घृतकम्बलकर्मणा। भृग्वङ्गिरोविधिज्ञो वै पुरोधा निर्णुदे मलात्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मपर्वणि त्रिसप्ततितमोऽध्यायः।। 73।।

raudrairhomairmahāśāntyā ghṛtakambalakarmaṇā| bhṛgvaṅgirovidhijño vai purodhā nirṇude malāt|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi rājadharmaparvaṇi trisaptatitamo'dhyāyaḥ|| 73||

Verse 15

एतान्हित्वा दिवं याति राजा सप्त महामलान्। सामात्यः सपुरोधाश्च प्रजानां पालने रतः।।

etānhitvā divaṃ yāti rājā sapta mahāmalān| sāmātyaḥ sapurodhāśca prajānāṃ pālane rataḥ||

Verse 16

एतस्मिन्नेव कौरव्य पौरोहित्ये महामते। श्लोकानाह महेन्द्रस्य गुरुर्देवो बृहस्पतिः।।

etasminneva kauravya paurohitye mahāmate| ślokānāha mahendrasya gururdevo bṛhaspatiḥ||

Verse 17

तान्निबोध महीपाल महाभाग हिताञ्शुभान्। ऋग्वेदे सामवेदे च यजुर्वेदे च वाजिनाम्।।

tānnibodha mahīpāla mahābhāga hitāñśubhān| ṛgvede sāmavede ca yajurvede ca vājinām||

Verse 18

न निर्दिष्टानि कर्माणि त्रिषु स्थानेषु भूभृताम्। शान्तिकं पौष्टिकं चैव अरिष्टानां च शातनम्।।

na nirdiṣṭāni karmāṇi triṣu sthāneṣu bhūbhṛtām| śāntikaṃ pauṣṭikaṃ caiva ariṣṭānāṃ ca śātanam||

Verse 19

शप्तास्ते याज्ञवल्क्येन यज्ञानां हितमीहता। ब्रह्मिष्ठानां वरिष्ठेन ब्रह्मणः संमते विभोः।।

śaptāste yājñavalkyena yajñānāṃ hitamīhatā| brahmiṣṭhānāṃ variṣṭhena brahmaṇaḥ saṃmate vibhoḥ||

Verse 20

बह्वृचं सामगं चैव वाजिनं च विवर्जयेत्। बह्वृचो राष्ट्रनाशाय राजनाशाय सामगः। अध्वर्युर्बलनाशाय प्रोक्तो वाजसनेयकः।।

bahvṛcaṃ sāmagaṃ caiva vājinaṃ ca vivarjayet| bahvṛco rāṣṭranāśāya rājanāśāya sāmagaḥ| adhvaryurbalanāśāya prokto vājasaneyakaḥ||

Verse 21

अब्राह्मणेषु वर्णेषु मन्त्रान्वाजसनेयकान्। शान्तिके पौष्टिके चैव नित्यं कर्मणि वर्जयेत्।।

abrāhmaṇeṣu varṇeṣu mantrānvājasaneyakān| śāntike pauṣṭike caiva nityaṃ karmaṇi varjayet||

Verse 22

ब्राह्मणस्य महीपस्य सर्वथा न विरोधिनः। वेदाश्चत्वार इत्येते ब्राह्मणा ये च तद्विदुः।।

brāhmaṇasya mahīpasya sarvathā na virodhinaḥ| vedāścatvāra ityete brāhmaṇā ye ca tadviduḥ||

Verse 23

पौरोहित्ये प्रमाणं तु ब्राह्मणश्च महीपतेः। जात्या न क्षत्रियः प्रोक्तः क्षतत्राणं करोति यः।।

paurohitye pramāṇaṃ tu brāhmaṇaśca mahīpateḥ| jātyā na kṣatriyaḥ proktaḥ kṣatatrāṇaṃ karoti yaḥ||

Verse 24

चातुर्वर्ण्यबहिष्ठोऽपि स एव क्षत्रियः स्मृतः। भार्गवाङ्गिरसैर्मन्त्रैस्तेषां कर्म विधीयते।।

cāturvarṇyabahiṣṭho'pi sa eva kṣatriyaḥ smṛtaḥ| bhārgavāṅgirasairmantraisteṣāṃ karma vidhīyate||

Verse 25

वैतानं कर्म यच्चैव गृह्यकर्म च यत्स्मृतम्। द्विजातीनां त्रयाणां तु सर्वकर्म विधीयते।।

vaitānaṃ karma yaccaiva gṛhyakarma ca yatsmṛtam| dvijātīnāṃ trayāṇāṃ tu sarvakarma vidhīyate||

Verse 26

राजधर्मप्रवृत्तानां हितार्थं त्रीमि कारयेत्। शान्तिकं पौष्टिकं चैव तथाऽभिचरणं च यत्।।

rājadharmapravṛttānāṃ hitārthaṃ trīmi kārayet| śāntikaṃ pauṣṭikaṃ caiva tathā'bhicaraṇaṃ ca yat||

Verse 27

अग्निष्टोममुखैर्यज्ञैर्दूषिता भूपकर्मभिः। न सम्यक्फलमृच्छन्ति ये यजन्ति द्विजातयः।।

agniṣṭomamukhairyajñairdūṣitā bhūpakarmabhiḥ| na samyakphalamṛcchanti ye yajanti dvijātayaḥ||

Verse 28

पौरोहित्यं तु कुर्वाणा नाशं यास्यन्ति भूभृताम्। यज्ञकर्माणि कुर्वाणा ऋत्विजस्तु विरोधिनः।।

paurohityaṃ tu kurvāṇā nāśaṃ yāsyanti bhūbhṛtām| yajñakarmāṇi kurvāṇā ṛtvijastu virodhinaḥ||

Verse 29

ब्रह्मक्षत्रविशः सर्वे पौरोहित्ये विवर्जिताः। तदभावे च पारक्यं निर्दिष्टं राजकर्मसु।।

brahmakṣatraviśaḥ sarve paurohitye vivarjitāḥ| tadabhāve ca pārakyaṃ nirdiṣṭaṃ rājakarmasu||

Verse 30

ऋषिणा याज्ञवल्क्येन तत्तथा न तदन्यथा। भार्गवाङ्गिरसां वेदे कृतविद्यः षडङ्गवित्।।

ṛṣiṇā yājñavalkyena tattathā na tadanyathā| bhārgavāṅgirasāṃ vede kṛtavidyaḥ ṣaḍaṅgavit||

Verse 31

यज्ञकर्मविधिज्ञस्तु विधिज्ञः पौष्टिकेषु च। अष्टादशविकल्पानां विधिज्ञः शान्तिकर्मणाम्।।

yajñakarmavidhijñastu vidhijñaḥ pauṣṭikeṣu ca| aṣṭādaśavikalpānāṃ vidhijñaḥ śāntikarmaṇām||

Verse 32

सर्वरोगविहीनश्च संयतः संयतेन्द्रियः। श्वित्रकुष्ठक्षयक्षीणैर्ग्रहापस्मारदूषितैः।।

sarvarogavihīnaśca saṃyataḥ saṃyatendriyaḥ| śvitrakuṣṭhakṣayakṣīṇairgrahāpasmāradūṣitaiḥ||

Verse 33

अशस्तैर्वातदुष्टैश्च दूरस्थैः संवदेन्नृपः। रोगिणं ऋत्विजं चैव वर्जयेच्च पुरोहितम्।।

aśastairvātaduṣṭaiśca dūrasthaiḥ saṃvadennṛpaḥ| rogiṇaṃ ṛtvijaṃ caiva varjayecca purohitam||

Verse 34

नचान्यस्य कृतं येन पौरोहित्यं कदाचन। यस्य याज्यो मृतश्चैव भ्रष्टः प्रव्रजितो यथा।।

nacānyasya kṛtaṃ yena paurohityaṃ kadācana| yasya yājyo mṛtaścaiva bhraṣṭaḥ pravrajito yathā||

Verse 35

युद्धे पराजितश्चैव सर्वांस्तान्वर्जयेन्नृपः। नक्षत्रस्यानुकूल्येन यः संजातो नरेश्वरः।।

yuddhe parājitaścaiva sarvāṃstānvarjayennṛpaḥ| nakṣatrasyānukūlyena yaḥ saṃjāto nareśvaraḥ||

Verse 36

राजशास्त्रविनीतश्च श्रेयान्राज्ञः पुरोहितः। अधन्यानां निमित्तानामुत्पातानामथार्थवित्।।

rājaśāstravinītaśca śreyānrājñaḥ purohitaḥ| adhanyānāṃ nimittānāmutpātānāmathārthavit||

Verse 37

शत्रुपक्षक्षयज्ञश्च श्रेयान्राज्ञः पुरोहितः। वाजिनं तदभावे च चरकाध्वर्यवानपि।।

śatrupakṣakṣayajñaśca śreyānrājñaḥ purohitaḥ| vājinaṃ tadabhāve ca carakādhvaryavānapi||

Verse 38

बह्वृचं सामगं चैव नीतिशास्त्रकृतश्रमान्। कृतिनोऽथर्वणो वेदे स्थापयेत्तु पुरोहितान्।।

bahvṛcaṃ sāmagaṃ caiva nītiśāstrakṛtaśramān| kṛtino'tharvaṇo vede sthāpayettu purohitān||

Verse 39

हिंसालिङ्गा हि निर्दिष्टा मन्त्रा वैतानिकैर्द्विजैः। न तानुच्चारयेत्प्राज्ञः क्षात्रधर्मविरोधिनः।।

hiṃsāliṅgā hi nirdiṣṭā mantrā vaitānikairdvijaiḥ| na tānuccārayetprājñaḥ kṣātradharmavirodhinaḥ||

Verse 40

प्रजागुणाः पुरोधाश्च पुरोहितगुणाः प्रजाः। राजा वै सगुणो येषां कुशलं तेषु सर्वशः।।

prajāguṇāḥ purodhāśca purohitaguṇāḥ prajāḥ| rājā vai saguṇo yeṣāṃ kuśalaṃ teṣu sarvaśaḥ||

Verse 41

उभौ प्रजा वर्धयतो देवान्पूर्वापरान्पितॄन्। यौ भवेतां स्थितौ धर्मे श्रद्धेयौ सुतपस्विनौ।।

ubhau prajā vardhayato devānpūrvāparānpitṝn| yau bhavetāṃ sthitau dharme śraddheyau sutapasvinau||

Verse 42

परस्परस्य सुहृदौ विहितौ समचेतसौ। ब्रह्मक्षत्रस्य समानात्प्रजा सुखमवाप्नुयात्।।

parasparasya suhṛdau vihitau samacetasau| brahmakṣatrasya samānātprajā sukhamavāpnuyāt||

Verse 43

विमाननात्तयोरेव प्रजा नश्येयुरेव हि। ब्रह्मक्षत्रं हि सर्वासां प्रजानां मूलमुच्यते।।

vimānanāttayoreva prajā naśyeyureva hi| brahmakṣatraṃ hi sarvāsāṃ prajānāṃ mūlamucyate||

Verse 44

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। ऐलकश्यपसंवादं तं निबोध युधिष्ठिर।।

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam| ailakaśyapasaṃvādaṃ taṃ nibodha yudhiṣṭhira||

Verse 45

ऐल उवाच। यदा हि ब्रह्म प्रजहाति क्षत्रं क्षत्रं यदा वा प्रजहाति ब्रह्म। अन्वग्बलं कतमेऽस्मिन्भजन्ते तथा बलं कतमेऽस्मिन्ध्रियन्ते।।

aila uvāca| yadā hi brahma prajahāti kṣatraṃ kṣatraṃ yadā vā prajahāti brahma| anvagbalaṃ katame'sminbhajante tathā balaṃ katame'smindhriyante||

Verse 46

कश्यप उवाच। द्विधा हि राष्ट्रं भवति क्षत्रियस्य ब्रह्म क्षत्रं यत्र विरुध्यतीह। अन्वग्बलं दस्यवस्तद्भजन्ते तथा वर्णं तत्र विदन्ति सन्तः।। निर्णुदे मोचयेत्। राजानमिति शेषः।।

kaśyapa uvāca| dvidhā hi rāṣṭraṃ bhavati kṣatriyasya brahma kṣatraṃ yatra virudhyatīha| anvagbalaṃ dasyavastadbhajante tathā varṇaṃ tatra vidanti santaḥ|| nirṇude mocayet| rājānamiti śeṣaḥ||

Verse 47

नैषां ब्रह्म च वर्धते नोत पुत्रा न गर्गरो मथ्यते नो जयन्ते। नैषां पुत्रा देवमधीयते च यदा ब्रह्म क्षत्रियाः संत्यजन्ति।।

naiṣāṃ brahma ca vardhate nota putrā na gargaro mathyate no jayante| naiṣāṃ putrā devamadhīyate ca yadā brahma kṣatriyāḥ saṃtyajanti||

Verse 48

नैषामर्थो वर्धते जातु गेहे नाधीयते तत्प्रजा नो यजन्ते। अपध्वस्ता दस्युभूता भवन्ति ये ब्राह्मणान्क्षत्रियाः संत्यजन्ति।।

naiṣāmartho vardhate jātu gehe nādhīyate tatprajā no yajante| apadhvastā dasyubhūtā bhavanti ye brāhmaṇānkṣatriyāḥ saṃtyajanti||

Verse 49

एतौ हि नित्यं संयुक्तावितरेतरधारणे। क्षत्रं वै ब्रह्मणो योनिर्योनिः क्षत्रस्य वै द्विजः।।

etau hi nityaṃ saṃyuktāvitaretaradhāraṇe| kṣatraṃ vai brahmaṇo yoniryoniḥ kṣatrasya vai dvijaḥ||

Verse 50

उभावेतौ नित्यमभिप्रपन्नौ संप्रापतुर्महतीं संप्रतिष्ठाम्। तयोः सन्धिर्भिद्यते चेत्पुराण स्ततः सर्वं भवति हि संप्रमूढम्।। क्षत्र कर्तृ। तत्र क्षत्रे सन्तः वर्णं विन्दन्ति। ब्राह्मणानामवमन्ता म्लेच्छजातीयोऽयं राजेत्यनुमानाज्जानन्ति। यथोक्तंभोगेन ज्ञायते कर्म कर्मणा ज्ञायते जनिरिति। तथा बलं तद्भियन्ते च सन्त इति ट. ड. थ. पाठः।।

ubhāvetau nityamabhiprapannau saṃprāpaturmahatīṃ saṃpratiṣṭhām| tayoḥ sandhirbhidyate cetpurāṇa stataḥ sarvaṃ bhavati hi saṃpramūḍham|| kṣatra kartṛ| tatra kṣatre santaḥ varṇaṃ vindanti| brāhmaṇānāmavamantā mlecchajātīyo'yaṃ rājetyanumānājjānanti| yathoktaṃbhogena jñāyate karma karmaṇā jñāyate janiriti| tathā balaṃ tadbhiyante ca santa iti ṭa. ḍa. tha. pāṭhaḥ||

Verse 51

नात्र पारं लभते पारगामी महोदधौ नौरिव संप्रभिन्ना। चातुर्वण्यं भवति हि संप्रमूढं प्रजास्ततः क्षयसंस्था भवन्ति।।

nātra pāraṃ labhate pāragāmī mahodadhau nauriva saṃprabhinnā| cāturvaṇyaṃ bhavati hi saṃpramūḍhaṃ prajāstataḥ kṣayasaṃsthā bhavanti||

Verse 52

ब्रह्मवृक्षो रक्ष्यमाणो मधु हेम च वर्षति। अरक्ष्यमाणः सततमश्रु पापं च वर्षति।। अभिप्रपन्नौ अन्योन्यशरणौ। क्षत्रशरणं ब्रह्म तपस्यति ब्रह्मशरणं क्षत्रं जयतीति भावः।।

brahmavṛkṣo rakṣyamāṇo madhu hema ca varṣati| arakṣyamāṇaḥ satatamaśru pāpaṃ ca varṣati|| abhiprapannau anyonyaśaraṇau| kṣatraśaraṇaṃ brahma tapasyati brahmaśaraṇaṃ kṣatraṃ jayatīti bhāvaḥ||

Verse 53

अब्रह्मचारी चरणादपेतो यदा ब्रह्म ब्रह्मणि त्राणमिच्छेत्। आश्चर्यतो वर्षति तत्र देव स्तत्राभीक्ष्णं दुष्प्रभाश्चाविशन्ति।। मधु सुखम्। अश्रु दुःखम्। पापं नरकम्।।

abrahmacārī caraṇādapeto yadā brahma brahmaṇi trāṇamicchet| āścaryato varṣati tatra deva statrābhīkṣṇaṃ duṣprabhāścāviśanti|| madhu sukham| aśru duḥkham| pāpaṃ narakam||

Verse 54

स्त्रियं हत्वा ब्राह्मणं वाऽपि पापः सभायां यत्र लभते साधुवादम्। राज्ञः सकाशे न विभेति चापि ततो भयं विद्यते क्षत्रियस्य।।

striyaṃ hatvā brāhmaṇaṃ vā'pi pāpaḥ sabhāyāṃ yatra labhate sādhuvādam| rājñaḥ sakāśe na vibheti cāpi tato bhayaṃ vidyate kṣatriyasya||

Verse 55

पापैः पापे क्रियमाणेऽतिवेलं ततो रुद्रो जायते देव एषः। पापैः पापाः संजनयन्ति रुद्रं ततः सर्वान्साध्वसाधून्हिनस्ति।। ब्रह्म ब्राह्मणजातिः। ब्रह्मचरणादपेतत्वादब्रह्मचारी वेदाध्ययनशून्यः सन् त्राणं रक्षणं इच्छेत्तदा देवस्तत्र आश्चर्यतो वर्षति। तत्र वर्षः अत्यन्तं दुर्लभमित्यर्थः।।

pāpaiḥ pāpe kriyamāṇe'tivelaṃ tato rudro jāyate deva eṣaḥ| pāpaiḥ pāpāḥ saṃjanayanti rudraṃ tataḥ sarvānsādhvasādhūnhinasti|| brahma brāhmaṇajātiḥ| brahmacaraṇādapetatvādabrahmacārī vedādhyayanaśūnyaḥ san trāṇaṃ rakṣaṇaṃ icchettadā devastatra āścaryato varṣati| tatra varṣaḥ atyantaṃ durlabhamityarthaḥ||

Verse 56

ऐल उवाच। कुतो रुद्रः कीदृशो वाऽपि रुद्रः सत्वैः सत्वं दृश्यते वध्यमानम्। एतत्सर्वं कश्यप मे प्रचक्ष्व यतो रुद्रो जायते देव एषः।।

aila uvāca| kuto rudraḥ kīdṛśo vā'pi rudraḥ satvaiḥ satvaṃ dṛśyate vadhyamānam| etatsarvaṃ kaśyapa me pracakṣva yato rudro jāyate deva eṣaḥ||

Verse 57

कश्यप उवाच। आत्मा रुद्रो हृदये मानवानां स्वं स्वं देहं परदेहं च हन्ति। वातोत्पातैः सदृशं रुद्रमाहु र्देवं जीमूतैः सदृशं रूपमस्य।। रुद्रो हिंस्रः। देवो राजा। रुद्रं कलिम्।।

kaśyapa uvāca| ātmā rudro hṛdaye mānavānāṃ svaṃ svaṃ dehaṃ paradehaṃ ca hanti| vātotpātaiḥ sadṛśaṃ rudramāhu rdevaṃ jīmūtaiḥ sadṛśaṃ rūpamasya|| rudro hiṃsraḥ| devo rājā| rudraṃ kalim||

Verse 58

ऐल उवाच। न वै वातः परिवृणोति कश्चि न्न जीमूतो वर्षति तत्र देवः। तथा युक्तो दृश्यते मानुषेषु कामद्वेषाद्वध्यते मुह्यते च।। मानवानां हृदये य आत्मा जीवोऽस्ति स एव रुद्रः संहर्ता भवति। ननु कुतः शान्तस्यात्मनो रुद्रत्वमत आह वातेति। यथा उत्पातवात आकाशोत्थ आकाशोत्थां मेघदेवतामितस्ततो नयति गर्जयति विद्युदशनिवारीणि च तत आविर्भावयत्येवमात्मोत्थिताः काप्नक्रोधादयः सर्वं हिंस्रं कारयन्तीत्यर्थः।।

aila uvāca| na vai vātaḥ parivṛṇoti kaści nna jīmūto varṣati tatra devaḥ| tathā yukto dṛśyate mānuṣeṣu kāmadveṣādvadhyate muhyate ca|| mānavānāṃ hṛdaye ya ātmā jīvo'sti sa eva rudraḥ saṃhartā bhavati| nanu kutaḥ śāntasyātmano rudratvamata āha vāteti| yathā utpātavāta ākāśottha ākāśotthāṃ meghadevatāmitastato nayati garjayati vidyudaśanivārīṇi ca tata āvirbhāvayatyevamātmotthitāḥ kāpnakrodhādayaḥ sarvaṃ hiṃsraṃ kārayantītyarthaḥ||

Verse 59

कश्यप उवाच। यथैकगेहाज्जातवेदाः प्रदीप्तः कृत्स्नं ग्रामं दहते च त्वरावान्। विमोहनं कुरुते देव एप ततः सर्वं स्पृश्यते पुण्यपापैः।। यथा आकाशेन युक्तास्ततः पृथग्भूताः वातो मेघाश्च मेघप्रवर्तकदेवता च प्रत्यक्षेण शास्त्रज्ञानेन च दृश्यन्ते नैवं जीवो वा तदभिभावकः कामादिर्वा पृथक् दृश्यते किंत्वात्मन्येव वह्यौष्ण्यवत्कामद्वेषौ वर्तेते तौ चैतस्य संबन्धकौ मोहको च भवत इत्यर्थः।।

kaśyapa uvāca| yathaikagehājjātavedāḥ pradīptaḥ kṛtsnaṃ grāmaṃ dahate ca tvarāvān| vimohanaṃ kurute deva epa tataḥ sarvaṃ spṛśyate puṇyapāpaiḥ|| yathā ākāśena yuktāstataḥ pṛthagbhūtāḥ vāto meghāśca meghapravartakadevatā ca pratyakṣeṇa śāstrajñānena ca dṛśyante naivaṃ jīvo vā tadabhibhāvakaḥ kāmādirvā pṛthak dṛśyate kiṃtvātmanyeva vahyauṣṇyavatkāmadveṣau vartete tau caitasya saṃbandhakau mohako ca bhavata ityarthaḥ||

Verse 60

ऐल उवाच। यदि दण्डः स्पृशतेऽपुण्यपापं पापं पापे क्रियमाणे विशेषात्। कस्य हेतोः सुकृतं नाम कुर्या द्दुष्कृतं वा कस्य हेतोर्न कुर्यात्।। यथाऽल्पोऽपि वह्निरधिकमधिकं काष्ठभारमुपारुह्य कृत्स्नं ग्रामं दहति तत्र न केवलं काष्ठानां दाहकत्वं नापि काष्ठान्यनुपारूढस्याग्नेः किंतु तदुभयसंघातस्यैव। तत्रापि विवेके क्रियमाणे वह्नेरेवोपाध्यावेशाद्दाहकत्वम्। एवमात्मानमारुह्याहंकारवह्निः कामक्रोधादिवातैरुद्दीपितो रुद्रत्वं प्रतिपद्यते।।

aila uvāca| yadi daṇḍaḥ spṛśate'puṇyapāpaṃ pāpaṃ pāpe kriyamāṇe viśeṣāt| kasya hetoḥ sukṛtaṃ nāma kuryā dduṣkṛtaṃ vā kasya hetorna kuryāt|| yathā'lpo'pi vahniradhikamadhikaṃ kāṣṭhabhāramupāruhya kṛtsnaṃ grāmaṃ dahati tatra na kevalaṃ kāṣṭhānāṃ dāhakatvaṃ nāpi kāṣṭhānyanupārūḍhasyāgneḥ kiṃtu tadubhayasaṃghātasyaiva| tatrāpi viveke kriyamāṇe vahnerevopādhyāveśāddāhakatvam| evamātmānamāruhyāhaṃkāravahniḥ kāmakrodhādivātairuddīpito rudratvaṃ pratipadyate||

Verse 61

कश्यप उवाच। असंत्यागात्पापकृतामपापां स्तुल्यो दण्डः स्पृशते मिश्रभावात्। शुष्केणार्द्रं दह्यते मिश्रभावा न्न मिश्रः स्यात्पापकृद्भिः कथंचित्।।

kaśyapa uvāca| asaṃtyāgātpāpakṛtāmapāpāṃ stulyo daṇḍaḥ spṛśate miśrabhāvāt| śuṣkeṇārdraṃ dahyate miśrabhāvā nna miśraḥ syātpāpakṛdbhiḥ kathaṃcit||

Verse 62

ऐल उवाच। साध्वसाधून्धारयतीह भूमिः साध्वसाधूंस्तापयतीह सूर्यः। साध्वसाधूंश्चापि वातीह वायु रापस्तथा साध्वसाधून्वहन्ति।।

aila uvāca| sādhvasādhūndhārayatīha bhūmiḥ sādhvasādhūṃstāpayatīha sūryaḥ| sādhvasādhūṃścāpi vātīha vāyu rāpastathā sādhvasādhūnvahanti||

Verse 63

कश्यप उवाच। एवमस्मिन्वर्तते लोक एष नामुत्रैवं वर्तते राजपुत्र। प्रेत्यैतयोरन्तरावान्विशेषो यो वै पुण्यं चरते यश्च पापम्।।

kaśyapa uvāca| evamasminvartate loka eṣa nāmutraivaṃ vartate rājaputra| pretyaitayorantarāvānviśeṣo yo vai puṇyaṃ carate yaśca pāpam||

Verse 64

पुण्यस्य लोको मधुमान्घृतार्चि र्हिरण्यज्योतिरमृतस्य नाभिः। तत्र प्रेत्य मोदते ब्रह्मचारी न तत्र मृत्युर्न जरा नोत दुःखम्।।

puṇyasya loko madhumānghṛtārci rhiraṇyajyotiramṛtasya nābhiḥ| tatra pretya modate brahmacārī na tatra mṛtyurna jarā nota duḥkham||

Verse 65

पापस्य लोको निरयोऽप्रकाशो नित्यं दुःखं शोकभूयिष्ठमेव। तत्रात्मानं शोचति पापकर्मा वह्वीः समाः प्रतपन्नप्रतिष्ठः।।

pāpasya loko nirayo'prakāśo nityaṃ duḥkhaṃ śokabhūyiṣṭhameva| tatrātmānaṃ śocati pāpakarmā vahvīḥ samāḥ pratapannapratiṣṭhaḥ||

Verse 66

मिथोभेदाद्ब्राह्मणक्षत्रियाणां प्रजा दुःखं दुःसहं चाविशन्ति। एवं ज्ञात्वा कार्य एवेह विद्वान् पुरोहितो नैकविद्यो नृपेण।।

mithobhedādbrāhmaṇakṣatriyāṇāṃ prajā duḥkhaṃ duḥsahaṃ cāviśanti| evaṃ jñātvā kārya eveha vidvān purohito naikavidyo nṛpeṇa||

Verse 67

तं चैव लब्ध्वाभिषिञ्चेत्तथा धर्मो विधीयते। अग्रं हि ब्राह्मणः प्रोक्तं सर्वस्यैवेह धर्मतः।। अपुण्यपापमप्यात्मानं यदि विशेषात् क्रियमाणे पापे निमित्तभूते सति दण्डः पापं दण्डात्मकं पापं गालनताडनादि दुःखं कर्तृ स्पृशते मोहादिति ब्रवीषि तर्हि पुण्यकरणं पापवर्जनं च शास्त्रचोदितं वृथैव स्यात्।।

taṃ caiva labdhvābhiṣiñcettathā dharmo vidhīyate| agraṃ hi brāhmaṇaḥ proktaṃ sarvasyaiveha dharmataḥ|| apuṇyapāpamapyātmānaṃ yadi viśeṣāt kriyamāṇe pāpe nimittabhūte sati daṇḍaḥ pāpaṃ daṇḍātmakaṃ pāpaṃ gālanatāḍanādi duḥkhaṃ kartṛ spṛśate mohāditi bravīṣi tarhi puṇyakaraṇaṃ pāpavarjanaṃ ca śāstracoditaṃ vṛthaiva syāt||

Verse 68

पूर्वं हि ब्रह्मणः सृष्टिरिति ब्रह्मविदो विदुः। ज्येष्ठेनाभिजनेनास्य प्राप्तं पूर्वं यदुत्तमम्।।

pūrvaṃ hi brahmaṇaḥ sṛṣṭiriti brahmavido viduḥ| jyeṣṭhenābhijanenāsya prāptaṃ pūrvaṃ yaduttamam||

Verse 69

तस्मान्मान्यश्च पूज्यश्च ब्राह्मणः प्रसृताग्रभुक्। सर्वं श्रेष्ठं विशिष्टं च निवेद्यं तस्य धीमतः।।

tasmānmānyaśca pūjyaśca brāhmaṇaḥ prasṛtāgrabhuk| sarvaṃ śreṣṭhaṃ viśiṣṭaṃ ca nivedyaṃ tasya dhīmataḥ||

Verse 70

अवश्यमेतत्कर्तव्यं राज्ञा बलवताऽपि हि। ब्रह्म वर्धयति क्षत्रं क्षत्रतो ब्रह्म वर्धते। राज्ञः सर्वस्य चान्यस्य स्वामी राज्ञः पुरोहितः।। तं पुरोहितं लब्ध्वा आत्मानं राज्येऽभिषिञ्चेत्।।

avaśyametatkartavyaṃ rājñā balavatā'pi hi| brahma vardhayati kṣatraṃ kṣatrato brahma vardhate| rājñaḥ sarvasya cānyasya svāmī rājñaḥ purohitaḥ|| taṃ purohitaṃ labdhvā ātmānaṃ rājye'bhiṣiñcet||