Adhyaya 72

Verse 1

युधिष्ठिरंप्रति भीष्मेण ब्राह्मणस्य श्रैष्ठयोपपादनपूर्वकं चातुर्वर्ण्यधर्मकथनम्।। 1।। युधिष्ठिर उवाच। कीदृशो ब्राह्मणो राजा कार्याकार्यविचारणे। क्षमः कर्तुं समर्थो वा तन्मे ब्रूहि पितामह।।

yudhiṣṭhiraṃprati bhīṣmeṇa brāhmaṇasya śraiṣṭhayopapādanapūrvakaṃ cāturvarṇyadharmakathanam|| 1|| yudhiṣṭhira uvāca| kīdṛśo brāhmaṇo rājā kāryākāryavicāraṇe| kṣamaḥ kartuṃ samartho vā tanme brūhi pitāmaha||

Verse 2

भीष्म उवाच। य एव तु सतो रक्षेदसतश्च निवर्तयेत्। स एव राज्ञा कर्तव्यो राजन्राजपुरोहितः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मपर्वणि द्विसप्ततितमोऽध्यायः।। 72।।

bhīṣma uvāca| ya eva tu sato rakṣedasataśca nivartayet| sa eva rājñā kartavyo rājanrājapurohitaḥ|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi rājadharmaparvaṇi dvisaptatitamo'dhyāyaḥ|| 72||

Verse 3

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। पुरूरवस ऐलस्य संवादं मातरिश्वना।।

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam| purūravasa ailasya saṃvādaṃ mātariśvanā||

Verse 4

पुरूरवा उवाच। कुतः स्विद्ब्राह्मणो जातो वर्णाश्चापि कुतस्त्रयः। कस्माच्च भवति श्रेयांस्तन्मे व्याख्यातुमर्हसि।।

purūravā uvāca| kutaḥ svidbrāhmaṇo jāto varṇāścāpi kutastrayaḥ| kasmācca bhavati śreyāṃstanme vyākhyātumarhasi||

Verse 5

मातरिश्वोवाच। ब्राह्मणो मुखतः सृष्टो ब्रह्मणो राजसत्तम। बाहुभ्यां क्षत्रियः सृष्ट ऊरुभ्यां वैश्य एव च।।

mātariśvovāca| brāhmaṇo mukhataḥ sṛṣṭo brahmaṇo rājasattama| bāhubhyāṃ kṣatriyaḥ sṛṣṭa ūrubhyāṃ vaiśya eva ca||

Verse 6

वर्णानां परिचर्यार्यं त्रयाणां भरतर्षभ। वर्णश्चतुर्थः पश्चात्तु पभ्द्यां शूद्रो विनिर्मितः।।

varṇānāṃ paricaryāryaṃ trayāṇāṃ bharatarṣabha| varṇaścaturthaḥ paścāttu pabhdyāṃ śūdro vinirmitaḥ||

Verse 7

ब्राह्मणो जायमानो हि पृथिव्यामनुजायते। ईश्वरः सर्वभूतानां धर्मकोशस्य गुप्तये।।

brāhmaṇo jāyamāno hi pṛthivyāmanujāyate| īśvaraḥ sarvabhūtānāṃ dharmakośasya guptaye||

Verse 8

सर्वस्वं ब्राह्मणस्येदं यत्किंचिदिह दृश्यते। धर्मयुक्तं प्रशस्तं च जगत्यस्मिन्नृपात्मज।।

sarvasvaṃ brāhmaṇasyedaṃ yatkiṃcidiha dṛśyate| dharmayuktaṃ praśastaṃ ca jagatyasminnṛpātmaja||

Verse 9

ततः पृथिव्या यन्तारं क्षत्रियं दण्डधारणे। द्वितीयं वर्णमकरोत्प्रजानामनुगुप्तये।।

tataḥ pṛthivyā yantāraṃ kṣatriyaṃ daṇḍadhāraṇe| dvitīyaṃ varṇamakarotprajānāmanuguptaye||

Verse 10

वैश्यस्तु धनधान्येन त्रीन्वर्णान्बिभृयादिमान्। शूद्रो ह्येतान्परिचरेदिति ब्रह्मानुशासनम्।।

vaiśyastu dhanadhānyena trīnvarṇānbibhṛyādimān| śūdro hyetānparicarediti brahmānuśāsanam||

Verse 11

ऐल उवाच। द्विजस्य क्षत्रबन्धोर्वा कस्येयं पृथिवी भवेत्। धर्मतः सह वित्तेन सम्यग्वायो प्रचक्ष्व मे।।

aila uvāca| dvijasya kṣatrabandhorvā kasyeyaṃ pṛthivī bhavet| dharmataḥ saha vittena samyagvāyo pracakṣva me||

Verse 12

वायुरुवाच। विप्रस्य सर्वमेवैतद्यत्किंचिज्जगतीगतम्। धनं धान्यं हिरण्यं च स्त्रियो रत्नानि वाहनम्।।

vāyuruvāca| viprasya sarvamevaitadyatkiṃcijjagatīgatam| dhanaṃ dhānyaṃ hiraṇyaṃ ca striyo ratnāni vāhanam||

Verse 13

मङ्गलं च प्रशस्तं च यच्चान्यदपि विद्यते। ज्येष्ठेनाभिजनेनेह तद्धर्मकुशला विदुः।।

maṅgalaṃ ca praśastaṃ ca yaccānyadapi vidyate| jyeṣṭhenābhijaneneha taddharmakuśalā viduḥ||

Verse 14

स्वमेव ब्राह्मणो भुङ्क्ते स्वं वस्ते स्वं ददाति च। गुरुर्हि सर्ववर्णानां ज्येष्ठः श्रेष्ठश्च वै द्विजः।।

svameva brāhmaṇo bhuṅkte svaṃ vaste svaṃ dadāti ca| gururhi sarvavarṇānāṃ jyeṣṭhaḥ śreṣṭhaśca vai dvijaḥ||

Verse 15

पत्यभावे यथैव स्त्री देवरं कुरुते पतिम्। आनन्तर्यात्तथा क्षत्रं पृथिवी कुरुते पतिम्। एष ते प्रथमः कल्प आपद्यन्यो भवेदतः।।

patyabhāve yathaiva strī devaraṃ kurute patim| ānantaryāttathā kṣatraṃ pṛthivī kurute patim| eṣa te prathamaḥ kalpa āpadyanyo bhavedataḥ||

Verse 16

यदि स्वर्गे परं स्थानं धर्मतः परिमार्गसि। यत्किंचिज्जयसे भूमिं ब्राह्मणाय निवेदय।।

yadi svarge paraṃ sthānaṃ dharmataḥ parimārgasi| yatkiṃcijjayase bhūmiṃ brāhmaṇāya nivedaya||

Verse 17

श्रुतवृत्तोपपन्नाय धर्मज्ञाय तपस्विने। स्वधर्मपरितृप्ताय यो न वित्तपरो भवेत्।।

śrutavṛttopapannāya dharmajñāya tapasvine| svadharmaparitṛptāya yo na vittaparo bhavet||

Verse 18

यो राजानं नयेद्बुद्ध्या सर्वतः परिपूर्णया। ब्राह्मणो हि कुले जातः कृतप्रज्ञो विनीतवान्।।

yo rājānaṃ nayedbuddhyā sarvataḥ paripūrṇayā| brāhmaṇo hi kule jātaḥ kṛtaprajño vinītavān||

Verse 19

श्रेयो नयति राजानं ब्रुवंश्चित्रां सरस्वतीम्। राजा चरति यं धर्मं ब्राह्मणेन निदर्शितम्।।

śreyo nayati rājānaṃ bruvaṃścitrāṃ sarasvatīm| rājā carati yaṃ dharmaṃ brāhmaṇena nidarśitam||

Verse 20

शुश्रूषुरनहंवादी क्षत्रधर्मव्रते स्थितः। तावता सत्कृतः प्राज्ञश्चिरं यशसि तिष्ठति।।

śuśrūṣuranahaṃvādī kṣatradharmavrate sthitaḥ| tāvatā satkṛtaḥ prājñaściraṃ yaśasi tiṣṭhati||

Verse 21

तस्य धर्मस्य सर्वस्य भागी राजपुरोहितः। एवमेव प्रजाः सर्वा राजानमभिसंश्रिताः।।

tasya dharmasya sarvasya bhāgī rājapurohitaḥ| evameva prajāḥ sarvā rājānamabhisaṃśritāḥ||

Verse 22

ब्राह्मणं च सविद्वांसं राजशास्त्रविपश्चितम्। सम्यग्वृत्ताः स्वधर्मस्था न कुतश्चिद्भयान्विताः।।

brāhmaṇaṃ ca savidvāṃsaṃ rājaśāstravipaścitam| samyagvṛttāḥ svadharmasthā na kutaścidbhayānvitāḥ||

Verse 23

राष्ट्रे चरन्ति यं धर्मं राज्ञा साध्वभिरक्षिताः। चतुर्थं तस्य धर्मस्य राजा भागं तु विन्दति।।

rāṣṭre caranti yaṃ dharmaṃ rājñā sādhvabhirakṣitāḥ| caturthaṃ tasya dharmasya rājā bhāgaṃ tu vindati||

Verse 24

देवा मनुष्याः पितरो गन्धर्वोरगराक्षसाः। यज्ञमेवोपजीवन्ति नास्ति यष्टा ह्यराजके।।

devā manuṣyāḥ pitaro gandharvoragarākṣasāḥ| yajñamevopajīvanti nāsti yaṣṭā hyarājake||

Verse 25

इतो दत्तेन जीवन्ति देवताः पितरस्तथा। राजन्येवास्य धर्मस्य योगक्षेमः प्रतिष्ठितः।।

ito dattena jīvanti devatāḥ pitarastathā| rājanyevāsya dharmasya yogakṣemaḥ pratiṣṭhitaḥ||

Verse 26

छायायामप्सु वायौ च सुखमुष्णेऽधिगच्छति। अग्नौ वाससि सूर्ये च सुखं शीतेऽधिगच्छति। शब्दे स्पर्शे रसे रूपे गन्धे च रमते मनः।।

chāyāyāmapsu vāyau ca sukhamuṣṇe'dhigacchati| agnau vāsasi sūrye ca sukhaṃ śīte'dhigacchati| śabde sparśe rase rūpe gandhe ca ramate manaḥ||

Verse 27

तेषु भोगेषु सर्वेषु न भीतो लभते सुखम्। अभयस्य हि यो दाता तस्यैव सुमहत्फलम्।।

teṣu bhogeṣu sarveṣu na bhīto labhate sukham| abhayasya hi yo dātā tasyaiva sumahatphalam||

Verse 28

न हि प्राणसमं दानं त्रिषु लोकेषु विद्यते। इन्द्रो राजा यमो राजा धर्मो राजा तथैव च। राजा बिभर्ति भूतानि राज्ञा सर्वमिदं धृतम्।।

na hi prāṇasamaṃ dānaṃ triṣu lokeṣu vidyate| indro rājā yamo rājā dharmo rājā tathaiva ca| rājā bibharti bhūtāni rājñā sarvamidaṃ dhṛtam||