Adhyaya 71

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति राजधर्मकथनम्।। 1।। युधिष्ठिर उवाच। कथं राजा प्रजा रक्षन्नाधिबन्धेन युज्यते। धर्मे च नापराध्नोति तन्मे ब्रूहि पितामह।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मपर्वणि एकसप्ततितमोऽध्यायः।। 71।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati rājadharmakathanam|| 1|| yudhiṣṭhira uvāca| kathaṃ rājā prajā rakṣannādhibandhena yujyate| dharme ca nāparādhnoti tanme brūhi pitāmaha|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi rājadharmaparvaṇi ekasaptatitamo'dhyāyaḥ|| 71||

Verse 2

भीष्म उवाच। समासेनैव ते राजन्धर्मान्वक्ष्यामि शाश्वतान्। विस्तरेणैव धर्माणां न जात्वन्तमवाप्नुयात्।।

bhīṣma uvāca| samāsenaiva te rājandharmānvakṣyāmi śāśvatān| vistareṇaiva dharmāṇāṃ na jātvantamavāpnuyāt||

Verse 3

धर्मनिष्ठाञ्श्रुतवतो देवव्रतसमाहितान्। अर्चितान्वासयेथास्त्वं गृहे गुणवतो द्विजान्।।

dharmaniṣṭhāñśrutavato devavratasamāhitān| arcitānvāsayethāstvaṃ gṛhe guṇavato dvijān||

Verse 4

प्रत्युत्थायोपसंगृह्य चरणावभिवाद्य च। अथ सर्वाणि कुर्वीथाः कार्याणि सपुरोहितः।।

pratyutthāyopasaṃgṛhya caraṇāvabhivādya ca| atha sarvāṇi kurvīthāḥ kāryāṇi sapurohitaḥ||

Verse 5

धर्मकार्याणि निर्वर्त्य मङ्गलानि प्रयुज्य च। ब्राह्मणान्वाचयेथास्त्वमर्थसिद्धिजयाशिषः।।

dharmakāryāṇi nirvartya maṅgalāni prayujya ca| brāhmaṇānvācayethāstvamarthasiddhijayāśiṣaḥ||

Verse 6

आर्जवेन च संपन्नो धृत्या बुद्ध्या च भारत। धर्मार्थौ प्रतिगृह्णीयात्कामक्रोधौ च वर्जयेत्।।

ārjavena ca saṃpanno dhṛtyā buddhyā ca bhārata| dharmārthau pratigṛhṇīyātkāmakrodhau ca varjayet||

Verse 7

कामक्रोधौ पुरस्कृत्य योऽर्थं राजाऽनुतिष्ठति। न स धर्मं न चाप्यर्थं प्रतिगृह्णाति बालिशः।।

kāmakrodhau puraskṛtya yo'rthaṃ rājā'nutiṣṭhati| na sa dharmaṃ na cāpyarthaṃ pratigṛhṇāti bāliśaḥ||

Verse 8

मा स्म लुब्धांश्च मूर्खांश्च कामार्थे च प्रयूयुजः। अलुब्धान्बुद्धिसंपन्नान्सर्वकर्मसु योजयेत्।।

mā sma lubdhāṃśca mūrkhāṃśca kāmārthe ca prayūyujaḥ| alubdhānbuddhisaṃpannānsarvakarmasu yojayet||

Verse 9

मूर्खो ह्यधिकृतोऽर्थेषु कार्याणामविशारदः। प्रजाः क्लिश्नात्ययोगेन कामक्रोधसमन्वितः।। बह्वीनां प्रजानां परिपालन कथं स्यादिति चिन्ता आधिः स एव बन्धस्तेन न युज्यते।।

mūrkho hyadhikṛto'rtheṣu kāryāṇāmaviśāradaḥ| prajāḥ kliśnātyayogena kāmakrodhasamanvitaḥ|| bahvīnāṃ prajānāṃ paripālana kathaṃ syāditi cintā ādhiḥ sa eva bandhastena na yujyate||

Verse 10

बलिषष्ठेन शुल्केन दण्डेनाथापराधिनाम्। शास्त्रानीतेन लिप्सेथा वेतनेन धनागमम्।। अयोगेन योग इष्टप्राप्ति स्तदभावेन।।

baliṣaṣṭhena śulkena daṇḍenāthāparādhinām| śāstrānītena lipsethā vetanena dhanāgamam|| ayogena yoga iṣṭaprāpti stadabhāvena||

Verse 11

दापयित्वा करं धर्म्यं राष्ट्रं नीत्या यथाविधि। तथैतं कल्पयेद्राजा योगक्षेममतन्द्रितः।। बली राजदेयं तदेव सस्यादेः षष्ठंशस्तेन बलिषष्ठेन। वेतनेन पथिरक्षितैर्वणिग्भिर्यद्दत्तं तद्राज्ञो वेतनं सेवाधनम्।।

dāpayitvā karaṃ dharmyaṃ rāṣṭraṃ nītyā yathāvidhi| tathaitaṃ kalpayedrājā yogakṣemamatandritaḥ|| balī rājadeyaṃ tadeva sasyādeḥ ṣaṣṭhaṃśastena baliṣaṣṭhena| vetanena pathirakṣitairvaṇigbhiryaddattaṃ tadrājño vetanaṃ sevādhanam||

Verse 12

गोपायितारं दातारं धर्मनित्यमतन्द्रितम्। अकामद्वेषसंयुक्तमनुरज्यन्ति मानवाः।।

gopāyitāraṃ dātāraṃ dharmanityamatandritam| akāmadveṣasaṃyuktamanurajyanti mānavāḥ||

Verse 13

तस्माद्धर्मेण लाभेन लिप्सेथास्त्वं धनागमम्। धर्मार्थावध्रुवौ तस्य यो न शास्त्रपरो भवेत्।।

tasmāddharmeṇa lābhena lipsethāstvaṃ dhanāgamam| dharmārthāvadhruvau tasya yo na śāstraparo bhavet||

Verse 14

अपशास्त्रधनो राजा संचयं नाधिगच्छति। अस्थाने चास्य तद्वित्तं सर्वमेव विनश्यति।।

apaśāstradhano rājā saṃcayaṃ nādhigacchati| asthāne cāsya tadvittaṃ sarvameva vinaśyati||

Verse 15

अर्थमूलोऽपि हिंसां च कुरुते स्वयमात्मनः। करैरशास्त्रदृष्टैर्हि मोहात्संपीडयन्प्रजाः।।

arthamūlo'pi hiṃsāṃ ca kurute svayamātmanaḥ| karairaśāstradṛṣṭairhi mohātsaṃpīḍayanprajāḥ||

Verse 16

ऊधश्छिन्द्यात्तु यो धेन्वाः क्षीरार्थी न लभेत्पयः। एवं राष्ट्रमयोगेन पीडितं न विवर्धते।।

ūdhaśchindyāttu yo dhenvāḥ kṣīrārthī na labhetpayaḥ| evaṃ rāṣṭramayogena pīḍitaṃ na vivardhate||

Verse 17

यवसोदकमादाय सान्त्वेन विनयेन च। यो हि दोग्ध्रीमुपास्ते च स नित्यं विन्दते पयः। एवं राष्ट्रमुपायेन भुञ्जानो लभते फलम्।।

yavasodakamādāya sāntvena vinayena ca| yo hi dogdhrīmupāste ca sa nityaṃ vindate payaḥ| evaṃ rāṣṭramupāyena bhuñjāno labhate phalam||

Verse 18

अथ राष्ट्रमुपायेन भुज्यमानं सुरक्षितम्। जनयत्यतुलां नित्यं कोशवृद्धिं युधिष्ठिर।।

atha rāṣṭramupāyena bhujyamānaṃ surakṣitam| janayatyatulāṃ nityaṃ kośavṛddhiṃ yudhiṣṭhira||

Verse 19

दोग्ध्री धान्यं हिरण्यं च मही राजा सुरक्षिता। नित्यं स्वेभ्यः परेभ्यश्च तृप्ता माता यथा पयः।। धान्यादेः षष्ठांशे हृते शेषेण प्रजानां यदि वार्षिको ग्रासो न भवेत्तदा राजैव तासां योगक्षेमं कल्पयेदित्याह दापयित्वेति।।

dogdhrī dhānyaṃ hiraṇyaṃ ca mahī rājā surakṣitā| nityaṃ svebhyaḥ parebhyaśca tṛptā mātā yathā payaḥ|| dhānyādeḥ ṣaṣṭhāṃśe hṛte śeṣeṇa prajānāṃ yadi vārṣiko grāso na bhavettadā rājaiva tāsāṃ yogakṣemaṃ kalpayedityāha dāpayitveti||

Verse 20

मालाकारोपमो राजन्भव माऽऽङ्गारिकोपमः। तथायुक्तश्चिरं राज्यं भोक्तुं शक्ष्यसि पालयन्।। दोग्ध्री पूरयित्री।।

mālākāropamo rājanbhava mā''ṅgārikopamaḥ| tathāyuktaściraṃ rājyaṃ bhoktuṃ śakṣyasi pālayan|| dogdhrī pūrayitrī||

Verse 21

परचक्राभियानेन यदि ते स्याद्धनक्षयः। अथ साम्नैव लिप्सेथा धनमब्राह्मणेषु यत्।।

paracakrābhiyānena yadi te syāddhanakṣayaḥ| atha sāmnaiva lipsethā dhanamabrāhmaṇeṣu yat||

Verse 22

मा स्म ते ब्राह्मणं दृष्ट्वा धनस्थं प्रचलेन्मनः। अन्त्यायामप्यवस्थायां किमु स्फीतस्य भारत।।

mā sma te brāhmaṇaṃ dṛṣṭvā dhanasthaṃ pracalenmanaḥ| antyāyāmapyavasthāyāṃ kimu sphītasya bhārata||

Verse 23

धनानि तेभ्यो दद्यास्त्वं यथाशक्ति यथार्हतः। सान्त्वयन्परिरक्षंश्च स्वर्गमाप्स्यसि दुर्जयम्।।

dhanāni tebhyo dadyāstvaṃ yathāśakti yathārhataḥ| sāntvayanparirakṣaṃśca svargamāpsyasi durjayam||

Verse 24

एवं धर्म्येण वृत्तेन प्रजास्त्वं परिपालय। स्वर्ग्यं पुण्यं यशो नित्यं प्राप्स्यसे कुरुनन्दन।।

evaṃ dharmyeṇa vṛttena prajāstvaṃ paripālaya| svargyaṃ puṇyaṃ yaśo nityaṃ prāpsyase kurunandana||

Verse 25

धर्मेण व्यवहारेण प्रजाः पालय पाण्डव। युधिष्ठिर यथायुक्तो नाधिबन्धेन योक्ष्यसे।। आङ्गारिक इङ्गालकर्ता।।

dharmeṇa vyavahāreṇa prajāḥ pālaya pāṇḍava| yudhiṣṭhira yathāyukto nādhibandhena yokṣyase|| āṅgārika iṅgālakartā||

Verse 26

एष एव परो धर्मो यद्राजा रक्षति प्रजाः। भूतानां हि यदा धर्मो रक्षणं परमा दया।।

eṣa eva paro dharmo yadrājā rakṣati prajāḥ| bhūtānāṃ hi yadā dharmo rakṣaṇaṃ paramā dayā||

Verse 27

तस्मादेवं परं धर्मं मन्यन्ते धर्मकोविदाः। यो राजा रक्षणे युक्तो भूतेषु कुरुते दयाम्।। यथायुक्त उक्तेन प्रकारेणाऽवहितः।।

tasmādevaṃ paraṃ dharmaṃ manyante dharmakovidāḥ| yo rājā rakṣaṇe yukto bhūteṣu kurute dayām|| yathāyukta uktena prakāreṇā'vahitaḥ||

Verse 28

यदह्ना कुरुते पापमरक्षन्भयतः प्रजाः। राजा वर्षसहस्रेण तस्यान्तमधिगच्छति।। यो दयां कुरुते तं धर्मं मन्यन्ते इति योजना।।

yadahnā kurute pāpamarakṣanbhayataḥ prajāḥ| rājā varṣasahasreṇa tasyāntamadhigacchati|| yo dayāṃ kurute taṃ dharmaṃ manyante iti yojanā||

Verse 29

यदह्ना कुरुते धर्मं प्रजा धर्मेण पालयन्। दशवर्षसहस्राणि तस्य भुङ्क्ते फलं दिवि।।

yadahnā kurute dharmaṃ prajā dharmeṇa pālayan| daśavarṣasahasrāṇi tasya bhuṅkte phalaṃ divi||

Verse 30

स्विष्टिः स्वधीतिः सुतपा लोकाञ्जयति यावतः। क्षणेन तानवाप्नोति प्रजा धर्मेण पालयन्।। अन्तं यातनाभोगनिष्कृतिम्।।

sviṣṭiḥ svadhītiḥ sutapā lokāñjayati yāvataḥ| kṣaṇena tānavāpnoti prajā dharmeṇa pālayan|| antaṃ yātanābhoganiṣkṛtim||

Verse 31

एवं धर्मं प्रयत्नेन कौन्तेय परिपालय। ततः पुण्यफलं लब्ध्वा नानुबन्धेन योक्ष्यसे।।

evaṃ dharmaṃ prayatnena kaunteya paripālaya| tataḥ puṇyaphalaṃ labdhvā nānubandhena yokṣyase||

Verse 32

स्वर्गलोके सुमहतीं श्रियं प्राप्स्यसि पाण्डव। असंभवश्च धर्माणामीदृशानामराजसु।।

svargaloke sumahatīṃ śriyaṃ prāpsyasi pāṇḍava| asaṃbhavaśca dharmāṇāmīdṛśānāmarājasu||

Verse 33

तस्माद्राजैव नान्योऽस्ति यो धर्मफलमाप्नुयात्। स राज्यं धृतिमान्प्राप्य धर्मेण परिपालय। इन्द्रं तर्पय सोमेन कामैश्च सुहृदो जनान्।।

tasmādrājaiva nānyo'sti yo dharmaphalamāpnuyāt| sa rājyaṃ dhṛtimānprāpya dharmeṇa paripālaya| indraṃ tarpaya somena kāmaiśca suhṛdo janān||