Adhyaya 68

Verse 1

युधिष्ठिरंप्रति भीष्मेण राजनीतिकथनम्।। 1।। युधिष्ठिर उवाच। पार्थिवेन विशेषेण किं कार्यमवशिष्यते। कथं रक्ष्यो जनपदः कथं वध्याश्च शत्रवः।।

yudhiṣṭhiraṃprati bhīṣmeṇa rājanītikathanam|| 1|| yudhiṣṭhira uvāca| pārthivena viśeṣeṇa kiṃ kāryamavaśiṣyate| kathaṃ rakṣyo janapadaḥ kathaṃ vadhyāśca śatravaḥ||

Verse 2

कथं चारान्प्रयुञ्जीत वर्णान्विश्वासयेत्कथम्। कथं भृत्यान्कथं दारान्कथं पुत्रांश्च भारत।। भीष्म उवाच।

kathaṃ cārānprayuñjīta varṇānviśvāsayetkatham| kathaṃ bhṛtyānkathaṃ dārānkathaṃ putrāṃśca bhārata|| bhīṣma uvāca|

Verse 3

राजवृत्तं महाराज शृणुष्वावहितोऽखिलम्। यत्कार्यं पार्थिवेनादौ पार्थिवप्रकृतेन वा।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मपर्वणि अष्टषष्टिमोऽध्यायः।। 68।।

rājavṛttaṃ mahārāja śṛṇuṣvāvahito'khilam| yatkāryaṃ pārthivenādau pārthivaprakṛtena vā|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi rājadharmaparvaṇi aṣṭaṣaṣṭimo'dhyāyaḥ|| 68||

Verse 4

आत्मा जेयः सदा राज्ञा ततो जेयाश्च शत्रवः। अजितात्मा नरपतिर्विजयेत कथं रिपून्।। पार्थिवेन पृथुवंश्येन राज्ञा। पार्थिवप्रकृतेन वा विजातीयेनापि तत्कार्यकारिणा।।

ātmā jeyaḥ sadā rājñā tato jeyāśca śatravaḥ| ajitātmā narapatirvijayeta kathaṃ ripūn|| pārthivena pṛthuvaṃśyena rājñā| pārthivaprakṛtena vā vijātīyenāpi tatkāryakāriṇā||

Verse 5

एतावानात्मविजयः पञ्चवर्गविनिग्रहः। जितेन्द्रियो नरपतिर्बाधितुं शक्नुयाद्रिपुन्।। आत्मा चित्तम्।।

etāvānātmavijayaḥ pañcavargavinigrahaḥ| jitendriyo narapatirbādhituṃ śaknuyādripun|| ātmā cittam||

Verse 6

न्यसेत गुल्मान्दुर्गेषु सन्धौ च कुरुनन्दन। नगरोपवने चैव पुरोद्याने तथैव च।। पञ्चवर्गः श्रोत्रादिः।।

nyaseta gulmāndurgeṣu sandhau ca kurunandana| nagaropavane caiva purodyāne tathaiva ca|| pañcavargaḥ śrotrādiḥ||

Verse 7

संस्थानेषु च सर्वेषु पुटेषु नगरस्य च। मध्ये च नरशार्दूल तथा राजनिवेशने।। गुल्मान् रक्षिणः पत्तीन्। संधौ सीमान्ते।।

saṃsthāneṣu ca sarveṣu puṭeṣu nagarasya ca| madhye ca naraśārdūla tathā rājaniveśane|| gulmān rakṣiṇaḥ pattīn| saṃdhau sīmānte||

Verse 8

प्रणिर्धीश्च ततः कुर्याज्जडान्धबधिराकृतीन्। पुंसः परीक्षितान्प्राज्ञान्क्षुत्पिपासाश्रमक्षमान्।। संस्थानेषु कोष्ठपालाद्युपवेशनस्थानेषु। मध्येऽन्तः पुरे।।

praṇirdhīśca tataḥ kuryājjaḍāndhabadhirākṛtīn| puṃsaḥ parīkṣitānprājñānkṣutpipāsāśramakṣamān|| saṃsthāneṣu koṣṭhapālādyupaveśanasthāneṣu| madhye'ntaḥ pure||

Verse 9

अमात्येषु च सर्वेषु मित्रेषु त्रिविधेषु च। पुत्रेषु च महाराज प्रणिदध्यात्समाहितः।।

amātyeṣu ca sarveṣu mitreṣu trividheṣu ca| putreṣu ca mahārāja praṇidadhyātsamāhitaḥ||

Verse 10

पुरे जनपदे चैव तथा सामन्तराजसु। यथा न विद्युरन्योन्यं प्रणिधेयास्तथा हि ते।।

pure janapade caiva tathā sāmantarājasu| yathā na vidyuranyonyaṃ praṇidheyāstathā hi te||

Verse 11

चारांश्च विद्यात्प्रहितान्परेण भरतर्षभ। आपणेषु विहारेषु समवायेषु वीथिषु।। प्रणिधीन् चारान्।।

cārāṃśca vidyātprahitānpareṇa bharatarṣabha| āpaṇeṣu vihāreṣu samavāyeṣu vīthiṣu|| praṇidhīn cārān||

Verse 12

आरामेषु तथोद्याने पण्डितानां समागमे। वेशेषु चत्वरे चैव सभास्वावसथेषु च।। विहारेषु यूनां मल्लक्रीडास्थानेषु।।

ārāmeṣu tathodyāne paṇḍitānāṃ samāgame| veśeṣu catvare caiva sabhāsvāvasatheṣu ca|| vihāreṣu yūnāṃ mallakrīḍāsthāneṣu||

Verse 13

एवं विहन्याच्चारेण परचारं विचक्षणः। चारे च विहते सर्वं हतं भवति भारत।। सभासु राजसंसत्सु। आवसथेषु तत्र तत्र महतां गृहेषु।।

evaṃ vihanyāccāreṇa paracāraṃ vicakṣaṇaḥ| cāre ca vihate sarvaṃ hataṃ bhavati bhārata|| sabhāsu rājasaṃsatsu| āvasatheṣu tatra tatra mahatāṃ gṛheṣu||

Verse 14

यदा तु हीनं नृपतिर्विद्यादात्मानमात्मना। अमात्यैः सह संमन्त्र्य कुर्यात्सन्धिं बलीयसा।।

yadā tu hīnaṃ nṛpatirvidyādātmānamātmanā| amātyaiḥ saha saṃmantrya kuryātsandhiṃ balīyasā||

Verse 15

विद्वांसः क्षत्रिया वैश्या ब्राह्मणाश्च बहुश्रुताः। दण्डनीतौ तु निष्पन्ना मन्त्रिणः पृथिवीपते।।

vidvāṃsaḥ kṣatriyā vaiśyā brāhmaṇāśca bahuśrutāḥ| daṇḍanītau tu niṣpannā mantriṇaḥ pṛthivīpate||

Verse 16

प्रष्टव्यो ब्राह्मणः पूर्वं नीतिशास्त्रस्य तत्ववित्। पश्चात्पृच्छेत भूपालः क्षत्रियं नीतिकोविदम्। वैश्यशूद्रौ तथा भूयः शास्त्रज्ञौ हितकारिणौ।।

praṣṭavyo brāhmaṇaḥ pūrvaṃ nītiśāstrasya tatvavit| paścātpṛccheta bhūpālaḥ kṣatriyaṃ nītikovidam| vaiśyaśūdrau tathā bhūyaḥ śāstrajñau hitakāriṇau||

Verse 17

अज्ञायमाने हीनत्वे सन्धिं कुर्यात्परेण वै। लिप्सुर्वा कंचिदेवार्थं त्वरमाणो विचक्षणः।।

ajñāyamāne hīnatve sandhiṃ kuryātpareṇa vai| lipsurvā kaṃcidevārthaṃ tvaramāṇo vicakṣaṇaḥ||

Verse 18

गुणवन्तो महोत्साहा धर्मज्ञाः साधवश्च ये। सन्दधीत नृपस्तैश्च राष्ट्रं धर्मेण पालयन्।। एवं विचिनुयाद्राजा परचारं विचक्षणः। चारे हि विदिते पूर्वं हितं भवति पाण्डव। इति झ. पाठः। तत्र विचिनुयात् अन्विष्यात् इत्यर्थः।।

guṇavanto mahotsāhā dharmajñāḥ sādhavaśca ye| sandadhīta nṛpastaiśca rāṣṭraṃ dharmeṇa pālayan|| evaṃ vicinuyādrājā paracāraṃ vicakṣaṇaḥ| cāre hi vidite pūrvaṃ hitaṃ bhavati pāṇḍava| iti jha. pāṭhaḥ| tatra vicinuyāt anviṣyāt ityarthaḥ||

Verse 19

उच्छिद्यमानमात्मानं ज्ञात्वा राजा महामतिः। पूर्वापकारिणो हन्याल्लोकद्विष्टांश्च सर्वशः।। तैर्द्वारभूतैः तान्द्वारीकृत्यबलवद्भिर्नृपैः सह संधिं कुर्यात्।।

ucchidyamānamātmānaṃ jñātvā rājā mahāmatiḥ| pūrvāpakāriṇo hanyāllokadviṣṭāṃśca sarvaśaḥ|| tairdvārabhūtaiḥ tāndvārīkṛtyabalavadbhirnṛpaiḥ saha saṃdhiṃ kuryāt||

Verse 20

यो नोपकर्तुं शक्नोति नापकर्तुं महीपतिः। न शक्यरूपश्चोद्धर्तुमुपेक्ष्यस्तादृशो भवेत्।।

yo nopakartuṃ śaknoti nāpakartuṃ mahīpatiḥ| na śakyarūpaścoddhartumupekṣyastādṛśo bhavet||

Verse 21

यात्रां यायादविज्ञातमनाक्रन्दमनन्तरम्। व्यासक्तं च प्रमत्तं च दुर्बलं च विचक्षणः।। पूर्वापकारिणः पूर्वं दुष्टा इति अपकृताः पश्चाद्दययानुगृहीताः।।

yātrāṃ yāyādavijñātamanākrandamanantaram| vyāsaktaṃ ca pramattaṃ ca durbalaṃ ca vicakṣaṇaḥ|| pūrvāpakāriṇaḥ pūrvaṃ duṣṭā iti apakṛtāḥ paścāddayayānugṛhītāḥ||

Verse 22

यात्रामाज्ञापयेद्वीरः कल्यः पुष्टबलः सुखी। पूर्वं कृत्वा विधानं च यात्रायां नगरे तथा।। अविज्ञातं क्रियाविशेषणमिदम्। अनाकन्दं मित्रहीनम्। अनन्तरं बन्धुजनहीनम्। व्यासक्तं अन्येन युद्धं कुर्वाणम्। प्रमत्तं अनवहितम्। यात्रायां यदि विज्ञातमिति झ. पाठः। तत्र यात्रायां यदि इच्छास्यात्तर्हि दुर्बलत्वादिना विज्ञातं शत्रुं प्रति यात्रामाज्ञापयेदित्युत्तरेण संबन्धः।।

yātrāmājñāpayedvīraḥ kalyaḥ puṣṭabalaḥ sukhī| pūrvaṃ kṛtvā vidhānaṃ ca yātrāyāṃ nagare tathā|| avijñātaṃ kriyāviśeṣaṇamidam| anākandaṃ mitrahīnam| anantaraṃ bandhujanahīnam| vyāsaktaṃ anyena yuddhaṃ kurvāṇam| pramattaṃ anavahitam| yātrāyāṃ yadi vijñātamiti jha. pāṭhaḥ| tatra yātrāyāṃ yadi icchāsyāttarhi durbalatvādinā vijñātaṃ śatruṃ prati yātrāmājñāpayedityuttareṇa saṃbandhaḥ||

Verse 23

न च पश्यो भवेदस्य नृपो यश्चातिवीर्यवान्। हीनश्च बलवीर्याभ्यां कर्षयंस्तत्परो वसेत्।। विधानं रक्षणादिसामग्रीसंपादनम् ।।

na ca paśyo bhavedasya nṛpo yaścātivīryavān| hīnaśca balavīryābhyāṃ karṣayaṃstatparo vaset|| vidhānaṃ rakṣaṇādisāmagrīsaṃpādanam ||

Verse 24

राष्ट्रं च पीडयेत्तस्य शस्त्राग्निविषमूर्च्छनैः। अमात्यवल्लभानां च विवादांस्तस्य कारयेत्।।

rāṣṭraṃ ca pīḍayettasya śastrāgniviṣamūrcchanaiḥ| amātyavallabhānāṃ ca vivādāṃstasya kārayet||

Verse 25

वर्जनीयं सदा युद्धं राज्यकामेन धीमता। उपायैस्त्रिभिरादानमर्थस्याह बृहस्पतिः।।

varjanīyaṃ sadā yuddhaṃ rājyakāmena dhīmatā| upāyaistribhirādānamarthasyāha bṛhaspatiḥ||

Verse 26

सान्त्वेन तु प्रदानेन भेदेन च नराधिप। यमर्थं शक्नुयात्प्राप्तुं तेन तुष्येत पण्डितः।।

sāntvena tu pradānena bhedena ca narādhipa| yamarthaṃ śaknuyātprāptuṃ tena tuṣyeta paṇḍitaḥ||

Verse 27

आददीत बलिं चापि प्रजाभ्यः कुरुनन्दन। षङ्भागममितप्रज्ञस्तासामेवाभिगुप्तये।।

ādadīta baliṃ cāpi prajābhyaḥ kurunandana| ṣaṅbhāgamamitaprajñastāsāmevābhiguptaye||

Verse 28

दशाधर्मगतेभ्यो यद्वसु बह्वल्पमेव वा। तन्नाददीत सहसा पौराणां रक्षणाय वै।। कर्षयन् वीर्यवन्तं। तत्परः कर्षणपरः।।

daśādharmagatebhyo yadvasu bahvalpameva vā| tannādadīta sahasā paurāṇāṃ rakṣaṇāya vai|| karṣayan vīryavantaṃ| tatparaḥ karṣaṇaparaḥ||

Verse 29

यथा पुत्रास्तथा पौरा द्रष्टव्यास्ते न संशयः। भक्तिश्चैषु न कर्तव्या व्यवहारप्रदर्शने।। दशधर्मगतेभ्य इति। तदाददीत सहसेति च झ. पाठः। तत्र दशधर्मगताः मत्तोन्मत्तादय इत्यर्थः।।

yathā putrāstathā paurā draṣṭavyāste na saṃśayaḥ| bhaktiścaiṣu na kartavyā vyavahārapradarśane|| daśadharmagatebhya iti| tadādadīta sahaseti ca jha. pāṭhaḥ| tatra daśadharmagatāḥ mattonmattādaya ityarthaḥ||

Verse 30

श्रोतुं चैव न्यसेद्राजा प्राज्ञान्सर्वार्थदर्शिनः। व्यवहारेषु सततं तत्र राज्यं प्रतिष्ठितम्।। भक्तिः स्वीयत्वेन स्नेहः।।

śrotuṃ caiva nyasedrājā prājñānsarvārthadarśinaḥ| vyavahāreṣu satataṃ tatra rājyaṃ pratiṣṭhitam|| bhaktiḥ svīyatvena snehaḥ||

Verse 31

आकरे लवणे शुल्के तरे नागबले तथा। न्यसेदमात्यान्नृपतिः स्वाप्तान्वा पुरुषान्हितान्।। सूतं च विन्यसेद्राजा प्राज्ञं सर्वार्थदर्शिनम्। इति ट.ड.थ.द. पाठः।।

ākare lavaṇe śulke tare nāgabale tathā| nyasedamātyānnṛpatiḥ svāptānvā puruṣānhitān|| sūtaṃ ca vinyasedrājā prājñaṃ sarvārthadarśinam| iti ṭa.ḍa.tha.da. pāṭhaḥ||

Verse 32

सम्यग्दण्डधरो नित्यं राजा धर्ममवाप्नुयात्। नृपस्य सततं दण्डः सम्यग्धर्मः प्रशस्यते।।

samyagdaṇḍadharo nityaṃ rājā dharmamavāpnuyāt| nṛpasya satataṃ daṇḍaḥ samyagdharmaḥ praśasyate||

Verse 33

वेदवेदाङ्गवित्प्राज्ञः सुतपस्वी नृपो भवेत्। दानशीलश्च सततं यज्ञशीलश्च भारत।।

vedavedāṅgavitprājñaḥ sutapasvī nṛpo bhavet| dānaśīlaśca satataṃ yajñaśīlaśca bhārata||

Verse 34

एते गुणाः समस्ताः स्युर्नृपस्य सततं स्थिराः। व्यवहारस्य लोपेन कुतः स्वर्गः कुतो यशः।।

ete guṇāḥ samastāḥ syurnṛpasya satataṃ sthirāḥ| vyavahārasya lopena kutaḥ svargaḥ kuto yaśaḥ||

Verse 35

यदा तु पीडितो राजा भवेद्राज्ञा बलीयसा। [तदाभिसंश्रयेद्दुर्गं बुद्धिमान्पृथिवीपतिः।।

yadā tu pīḍito rājā bhavedrājñā balīyasā| [tadābhisaṃśrayeddurgaṃ buddhimānpṛthivīpatiḥ||

Verse 36

विधावाक्रम्य मित्राणि विधानमुपकल्पयेत्। सामभेदान्विरोधार्थं विधानमुपकल्पयेत्।।]

vidhāvākramya mitrāṇi vidhānamupakalpayet| sāmabhedānvirodhārthaṃ vidhānamupakalpayet||]

Verse 37

त्रिधा तु कृत्वा मित्राणि विधानमुपकल्पयेत्। घोषान्न्यसेत मार्गेषु ग्रामानुत्थापयेदपि। प्रवेशयेच्च तान्सर्वाञ्शाखानगरकेष्वपि।। आकरे स्वर्णाद्युत्पत्तिस्थाने। लवणे तदुत्पत्तिस्थाने। शुल्के धान्यादिविक्रयस्थाने। तरे नदीसंतरणे। नागबले हस्तियूथे।।

tridhā tu kṛtvā mitrāṇi vidhānamupakalpayet| ghoṣānnyaseta mārgeṣu grāmānutthāpayedapi| praveśayecca tānsarvāñśākhānagarakeṣvapi|| ākare svarṇādyutpattisthāne| lavaṇe tadutpattisthāne| śulke dhānyādivikrayasthāne| tare nadīsaṃtaraṇe| nāgabale hastiyūthe||

Verse 38

ये गुप्ताश्चैव दुर्गाश्च देशास्तेषु प्रवेशयेत्। धनिनो बलमुख्यांश्च सान्त्वयित्वा पुनः पुनः।।

ye guptāścaiva durgāśca deśāsteṣu praveśayet| dhanino balamukhyāṃśca sāntvayitvā punaḥ punaḥ||

Verse 39

सस्याभिहारं कुर्वीत स्वयमेव नराधिपः। असंभवे प्रवेशस्य दाहयेदग्निना भृशम्।।

sasyābhihāraṃ kurvīta svayameva narādhipaḥ| asaṃbhave praveśasya dāhayedagninā bhṛśam||

Verse 40

क्षेत्रस्थेषु च सस्येषु शत्रोरुपजपेन्नरान्। विनाशयेद्वा तत्सर्वं बलेनाथ स्वकेन वै।। घोषान् वनस्थान्मार्गेषु राजपथेषु न्यसेत्।।

kṣetrastheṣu ca sasyeṣu śatrorupajapennarān| vināśayedvā tatsarvaṃ balenātha svakena vai|| ghoṣān vanasthānmārgeṣu rājapatheṣu nyaset||

Verse 41

नदीमार्गेषु च तथा संक्रमानवसादयेत्। जलं विस्रावयेत्सर्वमविस्राव्यं च दूषयेत्।। उपजपेत् भेदयित्वा तद्द्वारा दाहयेत्।।

nadīmārgeṣu ca tathā saṃkramānavasādayet| jalaṃ visrāvayetsarvamavisrāvyaṃ ca dūṣayet|| upajapet bhedayitvā taddvārā dāhayet||

Verse 42

तदात्वेनायतीभिश्च निवसेद्भूम्यनन्तरम्। प्रतिघातं परस्याजौ युद्धकालेऽप्युपस्थिते।। संक्रमान् अवतरणार्थान्सेतन्। जलं तटाकादिस्थं विस्रावयेत्। तदयोग्यं वापीकूपादिस्थं दूषयेत् विषादिना नाशयेत्।।

tadātvenāyatībhiśca nivasedbhūmyanantaram| pratighātaṃ parasyājau yuddhakāle'pyupasthite|| saṃkramān avataraṇārthānsetan| jalaṃ taṭākādisthaṃ visrāvayet| tadayogyaṃ vāpīkūpādisthaṃ dūṣayet viṣādinā nāśayet||

Verse 43

दुर्गाणां चाभितो राजा मूलच्छेदं प्रकारयेत्। सर्वेषां क्षुद्रवृक्षाणां चैत्यवृक्षान्विवर्जयेत्।।

durgāṇāṃ cābhito rājā mūlacchedaṃ prakārayet| sarveṣāṃ kṣudravṛkṣāṇāṃ caityavṛkṣānvivarjayet||

Verse 44

प्रवृद्धानां च वृक्षाणां शाखां प्रच्छेदयेत्तथा। चैत्यानां सर्वथा त्याज्यमपि पत्रस्य पातनम्।।

pravṛddhānāṃ ca vṛkṣāṇāṃ śākhāṃ pracchedayettathā| caityānāṃ sarvathā tyājyamapi patrasya pātanam||

Verse 45

देवानामाश्रयाश्चैत्या यक्षराक्षसभोगिनाम्। पिशाचपन्नगानां च गन्धर्वाप्सरसामपि। रौद्राणां चैव भूतानां तस्मात्तान्परिवर्जयेत्।।

devānāmāśrayāścaityā yakṣarākṣasabhoginām| piśācapannagānāṃ ca gandharvāpsarasāmapi| raudrāṇāṃ caiva bhūtānāṃ tasmāttānparivarjayet||

Verse 46

श्रूयते हि निकुम्भेन सौदासस्य बलं हतम्। महेश्वरगणेशेन वाराणस्यां नराधिप।।

śrūyate hi nikumbhena saudāsasya balaṃ hatam| maheśvaragaṇeśena vārāṇasyāṃ narādhipa||

Verse 47

प्रगण्डीः कारयेत्सम्यगाकाशजननीस्तदा। आपूरयेच्च परिखां स्थाणुनक्रझषाकुलाम्।। तदात्वेन वर्तमानकाले आयतीभिः उत्तरकालेषु च। अपवर्गे तृतीया। सर्वदा आजौ परस्य शत्रोः प्रतिघातं हन्तारं भूम्यनन्तरं निकटदेशवासिनं तच्छत्रुमाश्रित्यनिवसेत्।।

pragaṇḍīḥ kārayetsamyagākāśajananīstadā| āpūrayecca parikhāṃ sthāṇunakrajhaṣākulām|| tadātvena vartamānakāle āyatībhiḥ uttarakāleṣu ca| apavarge tṛtīyā| sarvadā ājau parasya śatroḥ pratighātaṃ hantāraṃ bhūmyanantaraṃ nikaṭadeśavāsinaṃ tacchatrumāśrityanivaset||

Verse 48

सङ्कटद्वारकाणि स्युरुच्छ्वासार्थं पुरस्य च। तेषां च द्वारवद्गुप्तिः कार्या सर्वात्मना भवेत्।। प्रगण्डीर्दुर्गप्राकारभित्तौ शूराणामुपवेशनस्थानानि। आकाशजननीस्तत्रैवैकपक्षायां भित्तौ तत्रत्यानां रक्षणभूतायां बाह्यार्थदर्शनार्थानि क्षुद्रच्छिद्राणि यद्द्वारा आग्नेयास्त्रगुलिकाः प्रक्षिप्यन्ते। स्थाणवः सशूलाः। प्रकुण्ठीः कारयेत् इति ड.थ. पाठः।।

saṅkaṭadvārakāṇi syurucchvāsārthaṃ purasya ca| teṣāṃ ca dvāravadguptiḥ kāryā sarvātmanā bhavet|| pragaṇḍīrdurgaprākārabhittau śūrāṇāmupaveśanasthānāni| ākāśajananīstatraivaikapakṣāyāṃ bhittau tatratyānāṃ rakṣaṇabhūtāyāṃ bāhyārthadarśanārthāni kṣudracchidrāṇi yaddvārā āgneyāstragulikāḥ prakṣipyante| sthāṇavaḥ saśūlāḥ| prakuṇṭhīḥ kārayet iti ḍa.tha. pāṭhaḥ||

Verse 49

द्वारेषु च गुरूण्येव यन्त्राणि स्थापयेत्सदा। आरापयेच्छतघ्नीश्च स्वाधीनानि च कारयेत्।।

dvāreṣu ca gurūṇyeva yantrāṇi sthāpayetsadā| ārāpayecchataghnīśca svādhīnāni ca kārayet||

Verse 50

काष्ठानि चाभिहार्याणि तथा कूपांश्च खानयेत्। संशोधयेत्तथा कूपान्कृतान्पूर्वपयोर्थिभिः।।

kāṣṭhāni cābhihāryāṇi tathā kūpāṃśca khānayet| saṃśodhayettathā kūpānkṛtānpūrvapayorthibhiḥ||

Verse 51

तृणच्छन्नानि वेश्मानि पङ्केनाथ प्रलेपयेत्। निर्हरेच्च तृणं मासि चैत्रे वह्निभयात्पुरा।।

tṛṇacchannāni veśmāni paṅkenātha pralepayet| nirharecca tṛṇaṃ māsi caitre vahnibhayātpurā||

Verse 52

नक्तमेव च भक्तानि पाचयेत नराधिपः। न दिवा ज्वालयेदग्निं वर्जयित्वाऽऽग्निहोत्रिकम्।।

naktameva ca bhaktāni pācayeta narādhipaḥ| na divā jvālayedagniṃ varjayitvā''gnihotrikam||

Verse 53

यथासंभवशैलानि चैष्टकानि च कारयेत्। मृण्मयानि च कुर्वीत ज्ञात्वा देशं बलाबलम्।।

yathāsaṃbhavaśailāni caiṣṭakāni ca kārayet| mṛṇmayāni ca kurvīta jñātvā deśaṃ balābalam||

Verse 54

कर्मारारिष्टशालासु ज्वलेदग्निः सुरक्षितः। गृहाणि च प्रवेश्यान्तर्विधेयः स्याद्धुताशनः।। संकटद्वारकाणि सूक्ष्मद्वाराणि। तेषां च द्वारवत् गुप्तिः कार्या। कुलिकद्वारकाणि स्युः इति ट. ड. थ. पाठः।।

karmārāriṣṭaśālāsu jvaledagniḥ surakṣitaḥ| gṛhāṇi ca praveśyāntarvidheyaḥ syāddhutāśanaḥ|| saṃkaṭadvārakāṇi sūkṣmadvārāṇi| teṣāṃ ca dvāravat guptiḥ kāryā| kulikadvārakāṇi syuḥ iti ṭa. ḍa. tha. pāṭhaḥ||

Verse 55

महादण्डश्च तस्य स्याद्यस्याग्निर्वै दिवा भवेत्। प्रघोषयेदथैवं च रक्षणार्थं पुरस्य च।। कर्मारो लोहकारादिः। अन्तर्विधेयः आच्छादितः कर्तव्यः।।

mahādaṇḍaśca tasya syādyasyāgnirvai divā bhavet| praghoṣayedathaivaṃ ca rakṣaṇārthaṃ purasya ca|| karmāro lohakārādiḥ| antarvidheyaḥ ācchāditaḥ kartavyaḥ||

Verse 56

भिक्षुकांश्चाक्रिकांश्चैव क्लीबोन्मत्तान्कुशीलवान्। बाह्यान्कुर्यान्नरश्रेष्ठ दोषाय स्युर्हि ते शठाः।। महादण्डो वधः।।

bhikṣukāṃścākrikāṃścaiva klībonmattānkuśīlavān| bāhyānkuryānnaraśreṣṭha doṣāya syurhi te śaṭhāḥ|| mahādaṇḍo vadhaḥ||

Verse 57

चत्वरेष्वथ तीर्थेषु सभास्वावसथेषु च। यथार्थवर्णं प्रणिधिं कुर्यात्सर्वत्र पार्थिवः।।

catvareṣvatha tīrtheṣu sabhāsvāvasatheṣu ca| yathārthavarṇaṃ praṇidhiṃ kuryātsarvatra pārthivaḥ||

Verse 58

विशालान्राजमार्गांश्च कारयेत नराधिपः। प्रपाश्च विपणीश्चैव यथोद्देशं समादिशेत्।।

viśālānrājamārgāṃśca kārayeta narādhipaḥ| prapāśca vipaṇīścaiva yathoddeśaṃ samādiśet||

Verse 59

भाण्डागारायुधागारान्धान्यागारांश्च सर्वशः। अश्वागारान्गजागारान्बलाधिकरणानि च।।

bhāṇḍāgārāyudhāgārāndhānyāgārāṃśca sarvaśaḥ| aśvāgārāngajāgārānbalādhikaraṇāni ca||

Verse 60

परिखाश्चैव कौरव्य प्रतोलीसङ्कटानि च। न जातु कश्चित्पश्येत गुह्यमेतद्युधिष्ठिर।।

parikhāścaiva kauravya pratolīsaṅkaṭāni ca| na jātu kaścitpaśyeta guhyametadyudhiṣṭhira||

Verse 61

अर्थसंनिचयं कुर्याद्राजा परबलार्दितः। तैलं मधु घृतं सस्यमौषधानि च सर्वशः।।

arthasaṃnicayaṃ kuryādrājā parabalārditaḥ| tailaṃ madhu ghṛtaṃ sasyamauṣadhāni ca sarvaśaḥ||

Verse 62

अङ्गारकुशमुञ्जानां पलाशशरवर्णिनाम्। यवसेन्धनदिग्धानां कारयेत च संचयान्।। चाक्रिकान् शाकटिकान्। कुशीलवान् फाललेखान्।।

aṅgārakuśamuñjānāṃ palāśaśaravarṇinām| yavasendhanadigdhānāṃ kārayeta ca saṃcayān|| cākrikān śākaṭikān| kuśīlavān phālalekhān||

Verse 63

आयुधानां च सर्वेषां शक्त्यृष्टिप्रासचर्मणाम्। संचयानेवमादीनां कारयेत नराधिपः।।

āyudhānāṃ ca sarveṣāṃ śaktyṛṣṭiprāsacarmaṇām| saṃcayānevamādīnāṃ kārayeta narādhipaḥ||

Verse 64

औषधानि च सर्वाणि मूलानि च फलानि च। चतुर्विधांश्च वैद्यान्वै संगृह्णीयाद्विशेषठः।। वर्णिनां लेखकानाम्। यवसं धासः। दिग्धानां विषाक्तवाणानाम्।।

auṣadhāni ca sarvāṇi mūlāni ca phalāni ca| caturvidhāṃśca vaidyānvai saṃgṛhṇīyādviśeṣaṭhaḥ|| varṇināṃ lekhakānām| yavasaṃ dhāsaḥ| digdhānāṃ viṣāktavāṇānām||

Verse 65

नटांश्च नर्तकांश्चैव मल्लान्मायाविनस्तथा। शोभयेयुः पुरवरं मोदयेयुश्च सर्वशः।।

naṭāṃśca nartakāṃścaiva mallānmāyāvinastathā| śobhayeyuḥ puravaraṃ modayeyuśca sarvaśaḥ||

Verse 66

यतः शङ्का भवेच्चापि भृत्यतोऽथापि मन्त्रितः। पौरेभ्यो नृपतेर्वापि स्वाधीनान्कारयेत तान्।।

yataḥ śaṅkā bhaveccāpi bhṛtyato'thāpi mantritaḥ| paurebhyo nṛpatervāpi svādhīnānkārayeta tān||

Verse 67

कृते कर्माणि राजा तान्पूजयेद्धनसंचयैः। माननेन यथार्हेण सान्त्वेन विविधेन च।।

kṛte karmāṇi rājā tānpūjayeddhanasaṃcayaiḥ| mānanena yathārheṇa sāntvena vividhena ca||

Verse 68

निर्वेदयित्वा तु परं हत्वा वा कुरुनन्दन। गतानृण्यो भवेद्राजा यथा शास्त्रे निदर्शितम्।।

nirvedayitvā tu paraṃ hatvā vā kurunandana| gatānṛṇyo bhavedrājā yathā śāstre nidarśitam||

Verse 69

राज्ञा सप्तैव रक्ष्याणि तानि चैव निबोध मे। आत्माऽमात्याश्च कोशाश्च दण्डो मित्राणि चैव हि।।

rājñā saptaiva rakṣyāṇi tāni caiva nibodha me| ātmā'mātyāśca kośāśca daṇḍo mitrāṇi caiva hi||

Verse 70

तथा जनपदाश्चैव पुरं च कुरुनन्दन। एतत्सप्तात्मकं राज्यं परिपाल्यं प्रयत्नतः।।

tathā janapadāścaiva puraṃ ca kurunandana| etatsaptātmakaṃ rājyaṃ paripālyaṃ prayatnataḥ||

Verse 71

षाङ्गुण्यं च त्रिवर्गं च त्रिवर्गपरमं तथा। यो वेत्ति पुरुषव्याघ्र स भुङ्क्ते पृथिवीमिमाम्।।

ṣāṅguṇyaṃ ca trivargaṃ ca trivargaparamaṃ tathā| yo vetti puruṣavyāghra sa bhuṅkte pṛthivīmimām||

Verse 72

षाङ्गुण्यमिति यत्प्रोक्तं तन्निबोध युधिष्ठिर। सन्धायासनमित्येव यात्रासन्धानमेव च।। चतुर्विधान् विषशल्यरोगकृत्याहरान्।।

ṣāṅguṇyamiti yatproktaṃ tannibodha yudhiṣṭhira| sandhāyāsanamityeva yātrāsandhānameva ca|| caturvidhān viṣaśalyarogakṛtyāharān||

Verse 73

विगृह्यासनमित्येव यात्रां संपरिगृह्य च। द्वैधीभावस्तथाऽन्येषां संश्रयोऽथ परस्य च।। सन्धायासनं सन्धिं कृत्वाऽवस्थितिः। यात्रासन्धानं यानम्।।

vigṛhyāsanamityeva yātrāṃ saṃparigṛhya ca| dvaidhībhāvastathā'nyeṣāṃ saṃśrayo'tha parasya ca|| sandhāyāsanaṃ sandhiṃ kṛtvā'vasthitiḥ| yātrāsandhānaṃ yānam||

Verse 74

त्रिवर्गश्चापि यः प्रोक्तस्तमिहैकमनाः शृणु। क्षयः स्थानं च वृद्धिश्च त्रिवर्गः परमस्तथा।।

trivargaścāpi yaḥ proktastamihaikamanāḥ śṛṇu| kṣayaḥ sthānaṃ ca vṛddhiśca trivargaḥ paramastathā||

Verse 75

धर्मश्चार्थश्च कामश्च त्रिवर्गो वै सनातनः। मन्त्रश्चैव प्रभावश्च उत्साहश्चैव तान्त्रिकः। शक्तित्रयं समाख्यातं त्रिवर्गस्य च तत्परम्।।

dharmaścārthaśca kāmaśca trivargo vai sanātanaḥ| mantraścaiva prabhāvaśca utsāhaścaiva tāntrikaḥ| śaktitrayaṃ samākhyātaṃ trivargasya ca tatparam||

Verse 76

कार्यं च कारणं चैव कर्ता च परिकीर्तितः। एतत्परतरं विद्यान्त्रिवर्गादपि भारत। सर्वेपां च क्षये राजन्यस्त्रिवर्गः सनातनः।।

kāryaṃ ca kāraṇaṃ caiva kartā ca parikīrtitaḥ| etatparataraṃ vidyāntrivargādapi bhārata| sarvepāṃ ca kṣaye rājanyastrivargaḥ sanātanaḥ||

Verse 77

सत्वं रजस्तमश्चैव त्रिवर्गकरणं स्मृतम्। तेनात्यन्तविमुक्तश्च मुक्तः पुरुष उच्यते।।

satvaṃ rajastamaścaiva trivargakaraṇaṃ smṛtam| tenātyantavimuktaśca muktaḥ puruṣa ucyate||

Verse 78

कार्यस्य सर्वथा नाशो मोक्ष इत्यभिधीयते। तेन मोक्षपरश्चैव देवदेवः पितामहः। तुष्ट्यर्थस्य त्रिवर्गस्य रक्षामाह पितामहः।।

kāryasya sarvathā nāśo mokṣa ityabhidhīyate| tena mokṣaparaścaiva devadevaḥ pitāmahaḥ| tuṣṭyarthasya trivargasya rakṣāmāha pitāmahaḥ||

Verse 79

जगतो लौकिकी यात्रा यत्र नित्यं प्रतिष्ठिता। धर्मोऽर्थश्चैव कामश्च सेवितव्याः स्वकालतः।।

jagato laukikī yātrā yatra nityaṃ pratiṣṭhitā| dharmo'rthaścaiva kāmaśca sevitavyāḥ svakālataḥ||

Verse 80

सेवा धर्मस्य कर्तव्या सततं भूरिवत्सरैः। पुरुषैर्नरशार्दूल तन्मूलाः सर्वथा क्रियाः।।

sevā dharmasya kartavyā satataṃ bhūrivatsaraiḥ| puruṣairnaraśārdūla tanmūlāḥ sarvathā kriyāḥ||

Verse 81

धर्मेण च महीपालश्चिरं रक्षति मेदिनीम्। यः कश्चिद्धार्मिको राजा स विपन्नोऽपि भूपतिः। अर्थकामविहीनोऽपि चिरं पालयते महीम्।।

dharmeṇa ca mahīpālaściraṃ rakṣati medinīm| yaḥ kaściddhārmiko rājā sa vipanno'pi bhūpatiḥ| arthakāmavihīno'pi ciraṃ pālayate mahīm||

Verse 82

अस्मिन्नर्थे हि द्वौ श्लोकौ गीतावङ्गिरसा स्वयम्। यादवीपुत्र भद्रं ते श्रोतुमर्हसि तावपि।।

asminnarthe hi dvau ślokau gītāvaṅgirasā svayam| yādavīputra bhadraṃ te śrotumarhasi tāvapi||

Verse 83

कृत्वा कार्याणि धर्मेण सम्यक्संपाल्य मेदिनीम्। पालयित्वा तथा पौरान्परत्र सुखमेधते।।

kṛtvā kāryāṇi dharmeṇa samyaksaṃpālya medinīm| pālayitvā tathā paurānparatra sukhamedhate||

Verse 84

किं तस्य तपसा राज्ञः किंच तस्याध्वरैः कृतैः। सुपालिताः प्रजा यस्य सर्वधर्मकृदेव सः।।

kiṃ tasya tapasā rājñaḥ kiṃca tasyādhvaraiḥ kṛtaiḥ| supālitāḥ prajā yasya sarvadharmakṛdeva saḥ||

Verse 85

श्लोकाश्चोशनसा गीतास्तान्निबोध युधिष्ठिर। दण्डनीतेश्च यन्मूलं त्रिवर्गस्य च भूपते।।

ślokāścośanasā gītāstānnibodha yudhiṣṭhira| daṇḍanīteśca yanmūlaṃ trivargasya ca bhūpate||

Verse 86

भार्गवाङ्गिरसं कर्म षोडशाङ्गं च यद्बलम्। विषं माया च दैवं च पौरुषं चात्मसिद्धये।।

bhārgavāṅgirasaṃ karma ṣoḍaśāṅgaṃ ca yadbalam| viṣaṃ māyā ca daivaṃ ca pauruṣaṃ cātmasiddhaye||

Verse 87

प्रागुदक्प्रवणं दुर्गं समासाद्य महीपतिः। त्रिवर्गत्रयसंपूर्णमुपादाय तमुद्वहेत्।।

prāgudakpravaṇaṃ durgaṃ samāsādya mahīpatiḥ| trivargatrayasaṃpūrṇamupādāya tamudvahet||

Verse 88

षट्‌पञ्च च विनिर्जित्य दश चाष्टौ च भूपतिः। त्रिवर्गैर्दशभिर्युक्तः सुरैरपि न जीर्यते।।

ṣaṭ‌pañca ca vinirjitya daśa cāṣṭau ca bhūpatiḥ| trivargairdaśabhiryuktaḥ surairapi na jīryate||

Verse 89

न बुद्धिं परिगृह्णीत स्त्रीणां मूर्खजनस्य च। दैवोपहतबुद्धीनां ये च वेदैर्विवर्जिताः। न तेषां शृणुयाद्राजा बुद्धिस्तेषां पराङ्भुखी।।

na buddhiṃ parigṛhṇīta strīṇāṃ mūrkhajanasya ca| daivopahatabuddhīnāṃ ye ca vedairvivarjitāḥ| na teṣāṃ śṛṇuyādrājā buddhisteṣāṃ parāṅbhukhī||

Verse 90

स्त्रीप्रधानानि राज्यानि विद्वद्भिर्वर्जितानि च। मूर्खामात्याग्नितप्तानि शुष्यन्ते जलबिन्दुवत्।।

strīpradhānāni rājyāni vidvadbhirvarjitāni ca| mūrkhāmātyāgnitaptāni śuṣyante jalabinduvat||

Verse 91

विद्वांसः प्रथिता ये च ये चाप्ताः सर्वकर्मसु। बुद्धेषु दृष्टकर्माणि तेषां च शृणुयान्नृपः।।

vidvāṃsaḥ prathitā ye ca ye cāptāḥ sarvakarmasu| buddheṣu dṛṣṭakarmāṇi teṣāṃ ca śṛṇuyānnṛpaḥ||

Verse 92

दैवं पुरुषकारं च त्रिवर्गं च समाश्रितः। दैवतानि च विप्रांश्च प्रणम्य विजयी भवेत्।।

daivaṃ puruṣakāraṃ ca trivargaṃ ca samāśritaḥ| daivatāni ca viprāṃśca praṇamya vijayī bhavet||