Adhyaya 69

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति कृतादियुगचतुष्टयगुणनिरूपणम्।। 1।। युधिष्ठिर उवाच। दण्‍डनीतिश्च राजा च समस्तौ तावुभावपि। तत्र किं कुर्वतः सिद्धिस्तन्मे ब्रूहि पितामह।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati kṛtādiyugacatuṣṭayaguṇanirūpaṇam|| 1|| yudhiṣṭhira uvāca| daṇ‍ḍanītiśca rājā ca samastau tāvubhāvapi| tatra kiṃ kurvataḥ siddhistanme brūhi pitāmaha||

Verse 2

भीष्म उवाच। माहात्म्यं दण्डनीत्यास्तु साध्यं शब्दैः सहेतुकैः। शृणु मे शंसतो राजन्यथावदिह भारत।।

bhīṣma uvāca| māhātmyaṃ daṇḍanītyāstu sādhyaṃ śabdaiḥ sahetukaiḥ| śṛṇu me śaṃsato rājanyathāvadiha bhārata||

Verse 3

दण्डनीतिः स्वधर्मेषु चातुर्वर्ण्यं नियच्छति। प्रयुक्ता स्वामिना सम्यगधर्मेभ्यो नियच्छति।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मपर्वणि एकोनसप्ततितमोऽध्यायः।। 69।।

daṇḍanītiḥ svadharmeṣu cāturvarṇyaṃ niyacchati| prayuktā svāminā samyagadharmebhyo niyacchati|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi rājadharmaparvaṇi ekonasaptatitamo'dhyāyaḥ|| 69||

Verse 4

चातुर्वर्ण्ये स्वधर्मस्थे मर्यादानामसंकरे। दण्‍डनीतिकृते क्षेमे प्रजानामकुतोभये।।

cāturvarṇye svadharmasthe maryādānāmasaṃkare| daṇ‍ḍanītikṛte kṣeme prajānāmakutobhaye||

Verse 5

सोमे प्रयत्नं कुर्वन्ति वयो वर्णा यथाविधि। तस्मादेव मनुष्याणां सुखं विद्धि समाहितम्।।

some prayatnaṃ kurvanti vayo varṇā yathāvidhi| tasmādeva manuṣyāṇāṃ sukhaṃ viddhi samāhitam||

Verse 6

कालो वा कारणं राज्ञो राजा वा कालकारणम्। इति ते संशयो माभूद्राजा कालस्य कारणम्।।

kālo vā kāraṇaṃ rājño rājā vā kālakāraṇam| iti te saṃśayo mābhūdrājā kālasya kāraṇam||

Verse 7

दण्डनीत्यां यदा राजा सम्यक्कार्त्स्न्येन वर्तते। तदा कृतयुगं नाम कालः श्रेष्ठः प्रवर्तते।।

daṇḍanītyāṃ yadā rājā samyakkārtsnyena vartate| tadā kṛtayugaṃ nāma kālaḥ śreṣṭhaḥ pravartate||

Verse 8

भवेत्कृतयुगे धर्मो नाधर्मो विद्यते क्वचित्। सर्वेषामेव वर्णानां नाधर्मे रमते मनः।।

bhavetkṛtayuge dharmo nādharmo vidyate kvacit| sarveṣāmeva varṇānāṃ nādharme ramate manaḥ||

Verse 9

योगक्षेमाः प्रवर्तन्ते प्रजानां नात्र संशयः। वैदिकानि च कर्माणि भवन्त्यपि गुणान्युत।।

yogakṣemāḥ pravartante prajānāṃ nātra saṃśayaḥ| vaidikāni ca karmāṇi bhavantyapi guṇānyuta||

Verse 10

ऋतवश्च सुखाः सर्वे भवन्त्युत निरामयाः। प्रसीदन्ति नराणां च स्वरवर्णमनांसि च।।

ṛtavaśca sukhāḥ sarve bhavantyuta nirāmayāḥ| prasīdanti narāṇāṃ ca svaravarṇamanāṃsi ca||

Verse 11

व्याधयो न भवन्त्यत्र नाल्पायुर्दृश्यते नरः। विधवा न भवन्त्यत्र नृशंसो नात्र जायते।। अधर्मेभ्य इति प़ञ्चमी।। 3।।

vyādhayo na bhavantyatra nālpāyurdṛśyate naraḥ| vidhavā na bhavantyatra nṛśaṃso nātra jāyate|| adharmebhya iti pa़ñcamī|| 3||

Verse 12

अकृष्टपच्या पृथिवी भवन्त्योषधयस्तथा। त्वक्पत्रफलमूलानि वीर्यवन्ति भवन्ति च।।

akṛṣṭapacyā pṛthivī bhavantyoṣadhayastathā| tvakpatraphalamūlāni vīryavanti bhavanti ca||

Verse 13

नाधर्मो विद्यते तत्र धर्म एव तु केवलम्। इति कार्तयुगानेतान्गुणान्विद्धि युधिष्ठिर।।

nādharmo vidyate tatra dharma eva tu kevalam| iti kārtayugānetānguṇānviddhi yudhiṣṭhira||

Verse 14

दण्डनीत्या यदा राजा त्रीनंशाननुवर्तते। चतुर्थमंशमुत्सृज्य तदा त्रेता प्रवर्तते।।

daṇḍanītyā yadā rājā trīnaṃśānanuvartate| caturthamaṃśamutsṛjya tadā tretā pravartate||

Verse 15

अधर्मस्य चतुर्थांशस्त्रीनंशाननुवर्तते। कृष्टपच्यैव पृथिवी भवन्त्योषधयस्तथा।।

adharmasya caturthāṃśastrīnaṃśānanuvartate| kṛṣṭapacyaiva pṛthivī bhavantyoṣadhayastathā||

Verse 16

अर्धं त्यक्त्वा यदा राजा नीत्यर्धमनुवर्तते। ततस्तु द्वापरं नाम स कालः संप्रवर्तते।।

ardhaṃ tyaktvā yadā rājā nītyardhamanuvartate| tatastu dvāparaṃ nāma sa kālaḥ saṃpravartate||

Verse 17

अशुभस्य यदा त्वर्धं द्वावंशावनुवर्तते। कुष्टपच्यैव पृथिवी भवत्यर्धफला तथा।।

aśubhasya yadā tvardhaṃ dvāvaṃśāvanuvartate| kuṣṭapacyaiva pṛthivī bhavatyardhaphalā tathā||

Verse 18

दण्डनीतिं परित्यज्य यदा कार्त्स्न्येन भूमिपः। प्रजाः क्लिश्नात्ययोगेन प्रवर्तेत तदा कलिः।। कपणो न त्विति झ. पाठः।।

daṇḍanītiṃ parityajya yadā kārtsnyena bhūmipaḥ| prajāḥ kliśnātyayogena pravarteta tadā kaliḥ|| kapaṇo na tviti jha. pāṭhaḥ||

Verse 19

कलावधर्मो भूयिष्ठो धर्मो भवति न क्वचित्। सर्वेषामेव वर्णानां स्वधर्माच्च्यवते मनः।।

kalāvadharmo bhūyiṣṭho dharmo bhavati na kvacit| sarveṣāmeva varṇānāṃ svadharmāccyavate manaḥ||

Verse 20

शूद्रा भैक्षेण जीवन्ति ब्राह्मणाः परिचर्यया। योगक्षेमस्य नाशश्च वर्तते वर्णसंकरः।। अयोगेन अनुप्रायेन।।

śūdrā bhaikṣeṇa jīvanti brāhmaṇāḥ paricaryayā| yogakṣemasya nāśaśca vartate varṇasaṃkaraḥ|| ayogena anuprāyena||

Verse 21

वैदिकानि च कर्माणि भवन्ति विगुणान्युत। ऋतवो न सुखाः सर्वे भवन्त्यामयिनस्तथा।।

vaidikāni ca karmāṇi bhavanti viguṇānyuta| ṛtavo na sukhāḥ sarve bhavantyāmayinastathā||

Verse 22

ह्रसन्त च मनुष्याणां स्वरवर्णमनांस्युत। व्याधयश्च भवन्त्यत्र म्रियन्ते चाशतायुषः।।

hrasanta ca manuṣyāṇāṃ svaravarṇamanāṃsyuta| vyādhayaśca bhavantyatra mriyante cāśatāyuṣaḥ||

Verse 23

विधवाश्च भवन्त्यत्र नृशंसा जायते प्रजा। क्वचिद्वर्षति पर्जन्यः क्वचित्सस्यं प्ररोहति।।

vidhavāśca bhavantyatra nṛśaṃsā jāyate prajā| kvacidvarṣati parjanyaḥ kvacitsasyaṃ prarohati||

Verse 24

रसाः सर्वे क्षयं यान्ति यदा नेच्छति भूमिपः। प्रजाः संरक्षितुं सम्यग्दण्‍डनीतिसमाहितः।।

rasāḥ sarve kṣayaṃ yānti yadā necchati bhūmipaḥ| prajāḥ saṃrakṣituṃ samyagdaṇ‍ḍanītisamāhitaḥ||

Verse 25

राजा कृतयुगस्रष्टा त्रेताया द्वापरस्य च। युगस्य च चतुर्थस्य राजा भवति कारणम्।।

rājā kṛtayugasraṣṭā tretāyā dvāparasya ca| yugasya ca caturthasya rājā bhavati kāraṇam||

Verse 26

कृतस्य करणाद्राजा स्वर्गमत्यन्तमश्नुते। त्रेतायाः करणाद्राजा स्वर्गं नात्यन्तमश्नुते।।

kṛtasya karaṇādrājā svargamatyantamaśnute| tretāyāḥ karaṇādrājā svargaṃ nātyantamaśnute||

Verse 27

प्रवर्तनाद्द्वापरस्य यथाभागमुपाश्नुते। कलेः प्रवर्तनाद्राजा पापमत्यन्तमश्नुते।।

pravartanāddvāparasya yathābhāgamupāśnute| kaleḥ pravartanādrājā pāpamatyantamaśnute||

Verse 28

ततो वसति दुष्कर्मा नरके शाश्वतीः समाः। प्रजानां कल्मषे मग्नोऽकीर्ति पापं च विन्दति।।

tato vasati duṣkarmā narake śāśvatīḥ samāḥ| prajānāṃ kalmaṣe magno'kīrti pāpaṃ ca vindati||

Verse 29

दण्डनीतिं पुरस्कृत्य क्षत्रियेण विजानता। लिप्सितव्यमलभ्यं च लब्धं रक्ष्यं च भारत। योगक्षेमाः प्रवर्तन्ते प्रजानां नात्र संशयः।।

daṇḍanītiṃ puraskṛtya kṣatriyeṇa vijānatā| lipsitavyamalabhyaṃ ca labdhaṃ rakṣyaṃ ca bhārata| yogakṣemāḥ pravartante prajānāṃ nātra saṃśayaḥ||

Verse 30

लोकस्य सीमन्तकरी मर्यादा लोकपावनी। सम्यङ्गीता दण्डनीतिर्यथा माता यथा पिता।। योगक्षेमस्य नाशाच्चेति ट. ड. थ. पाठः।।

lokasya sīmantakarī maryādā lokapāvanī| samyaṅgītā daṇḍanītiryathā mātā yathā pitā|| yogakṣemasya nāśācceti ṭa. ḍa. tha. pāṭhaḥ||

Verse 31

यस्यां भवन्ति भूतानि तद्विद्धि भरतर्षभ। एष एव परो धर्मो यद्राजा दण्डनीतिमान्।।

yasyāṃ bhavanti bhūtāni tadviddhi bharatarṣabha| eṣa eva paro dharmo yadrājā daṇḍanītimān||

Verse 32

तस्मात्कौरव्य धर्मेण प्रजाः पालय नीतिमान्। एवं वृत्तः प्रजा रक्षन्स्वर्गं जेतासि दुर्जयम्।।

tasmātkauravya dharmeṇa prajāḥ pālaya nītimān| evaṃ vṛttaḥ prajā rakṣansvargaṃ jetāsi durjayam||