Adhyaya 67

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति वसुमनसे बृहस्पत्युक्तराजगुणानुवर्णनम्।। 1।। युधिष्ठिर उवाच। किमाहुर्दैवतं विप्रा राजानं भरतर्षभ। मनुष्याणामधिपतिं तन्मे ब्रूहि पितामह।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati vasumanase bṛhaspatyuktarājaguṇānuvarṇanam|| 1|| yudhiṣṭhira uvāca| kimāhurdaivataṃ viprā rājānaṃ bharatarṣabha| manuṣyāṇāmadhipatiṃ tanme brūhi pitāmaha||

Verse 2

भीष्म उवाच। अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। बृहस्पतिं वसुमना यथा पप्रच्छ भारत।।

bhīṣma uvāca| atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam| bṛhaspatiṃ vasumanā yathā papraccha bhārata||

Verse 3

राजा वसुमना नाम कौसल्यो धीमतां वरः। महर्षि किल पप्रच्छ कृतप्रज्ञं बृहस्पतिम्।।

rājā vasumanā nāma kausalyo dhīmatāṃ varaḥ| maharṣi kila papraccha kṛtaprajñaṃ bṛhaspatim||

Verse 4

सर्वं वैनयिकं कृत्वा विनयज्ञो बृहस्पतिम्। दक्षिणानन्तरो भूत्वा प्रणम्य विधिपूर्वकम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मपर्वणि सप्तषष्टितमोऽध्यायः।। 67।।

sarvaṃ vainayikaṃ kṛtvā vinayajño bṛhaspatim| dakṣiṇānantaro bhūtvā praṇamya vidhipūrvakam|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi rājadharmaparvaṇi saptaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ|| 67||

Verse 5

विधिं पप्रच्छ राजस्य सर्वलोकहिते रतः। प्रजानां सुखमन्विच्छन्धर्मशीलं बृहस्पतिम्।।

vidhiṃ papraccha rājasya sarvalokahite rataḥ| prajānāṃ sukhamanvicchandharmaśīlaṃ bṛhaspatim||

Verse 6

केन भूतानि वर्धन्ते क्षयं गच्छन्ति केन वा। कमर्चन्तो महाप्राज्ञ सुखमव्ययमाप्नुयुः।। एतन्मे शंस देवर्षे धर्मकामार्थसंशयम्।।

kena bhūtāni vardhante kṣayaṃ gacchanti kena vā| kamarcanto mahāprājña sukhamavyayamāpnuyuḥ|| etanme śaṃsa devarṣe dharmakāmārthasaṃśayam||

Verse 7

एवं पृष्टो महाप्राज्ञः कौसल्येनामितौजसा। राजसत्कारमव्यग्रो राज्यस्य च विवर्धनम्। दण्डनीतिं समाश्रित्य शशंसास्मै बृहस्पतिः।।

evaṃ pṛṣṭo mahāprājñaḥ kausalyenāmitaujasā| rājasatkāramavyagro rājyasya ca vivardhanam| daṇḍanītiṃ samāśritya śaśaṃsāsmai bṛhaspatiḥ||

Verse 8

राजमूलो महाप्राज्ञ धर्मो लोकस्य लक्ष्यते। प्रजा राजभयादेव न खादन्ति परस्परम्।।

rājamūlo mahāprājña dharmo lokasya lakṣyate| prajā rājabhayādeva na khādanti parasparam||

Verse 9

राजा ह्येवाखिलं लोकं समुदीर्णं समुत्सुकम्। प्रसादयति धर्मेण प्रसाद्य च विराजते।।

rājā hyevākhilaṃ lokaṃ samudīrṇaṃ samutsukam| prasādayati dharmeṇa prasādya ca virājate||

Verse 10

यथा ह्यनुदये राजन्भूतानि शशिसूर्ययोः। अन्धे तमसि मज्जेयुरपश्यन्तः परस्परम्।।

yathā hyanudaye rājanbhūtāni śaśisūryayoḥ| andhe tamasi majjeyurapaśyantaḥ parasparam||

Verse 11

यथा ह्यनुदके मत्स्या निराक्रन्दे विहङ्गमाः। विहरेयुर्यथाकामं विहिंसन्तः पुनः पुनः।। वैनयिकं अभ्युत्थानाभिवादनादिकम्। दक्षिणा दक्षिणातोऽनन्तरः। समीपे भूत्वाप्रदक्षिणीकृत्येत्यर्थः।।

yathā hyanudake matsyā nirākrande vihaṅgamāḥ| vihareyuryathākāmaṃ vihiṃsantaḥ punaḥ punaḥ|| vainayikaṃ abhyutthānābhivādanādikam| dakṣiṇā dakṣiṇāto'nantaraḥ| samīpe bhūtvāpradakṣiṇīkṛtyetyarthaḥ||

Verse 12

विमथ्यातिक्रमेरंश्च विषह्यापि परस्परम्। अभावमचिरेणैव गच्छेयुर्नात्र संशयः।।

vimathyātikrameraṃśca viṣahyāpi parasparam| abhāvamacireṇaiva gaccheyurnātra saṃśayaḥ||

Verse 13

एवमेव विना राज्ञा विनश्येयुरिमाः प्रजाः। अन्धे तमसि मज्जेयुरगोपाः पशवो यथा।।

evameva vinā rājñā vinaśyeyurimāḥ prajāḥ| andhe tamasi majjeyuragopāḥ paśavo yathā||

Verse 14

हरेयुर्बलवन्तोऽपि दुर्बलानां परिग्रहान्। हन्युर्व्यायच्छमानांश्च यदि राजा न पालयेत्।। अनुदके अल्पोदके। निराक्रन्दे हिंस्रभयरहिते।।

hareyurbalavanto'pi durbalānāṃ parigrahān| hanyurvyāyacchamānāṃśca yadi rājā na pālayet|| anudake alpodake| nirākrande hiṃsrabhayarahite||

Verse 15

ममेदमिति लोकेऽस्मिन्न भवेत्स्वपरिग्रहः। न दारा न च पुत्रः स्यान्न धनं न परिग्रहः। विष्वग्लोपः प्रवर्तेत यदि राजा न पालयेत्।। व्यायच्छमानान्स्वंस्वमर्थं अदातॄन्।।

mamedamiti loke'sminna bhavetsvaparigrahaḥ| na dārā na ca putraḥ syānna dhanaṃ na parigrahaḥ| viṣvaglopaḥ pravarteta yadi rājā na pālayet|| vyāyacchamānānsvaṃsvamarthaṃ adātṝn||

Verse 16

यानं वस्त्रमलङ्कारान्रत्नानि विविधानि च। हरेयुः सहसा पापा यदि राजा न पालयेत्।।

yānaṃ vastramalaṅkārānratnāni vividhāni ca| hareyuḥ sahasā pāpā yadi rājā na pālayet||

Verse 17

पतेद्बहुविधं शस्त्रं बहुधा धर्मचारिषु। अधर्मः प्रगृहीतः स्याद्यदि राजा न पालयेत्।।

patedbahuvidhaṃ śastraṃ bahudhā dharmacāriṣu| adharmaḥ pragṛhītaḥ syādyadi rājā na pālayet||

Verse 18

मातरं पितरं वृद्धमाचार्यमतिथिं गुरुम्। क्लिश्नीयुरपि हिंस्युर्वा यदि राजा न पालयेत्।। विष्वक्सर्वतः लोपः अर्थानां लुम्पनम्।।

mātaraṃ pitaraṃ vṛddhamācāryamatithiṃ gurum| kliśnīyurapi hiṃsyurvā yadi rājā na pālayet|| viṣvaksarvataḥ lopaḥ arthānāṃ lumpanam||

Verse 19

अन्यांश्च क्रोशतो हिंस्युर्लोकोऽयं दस्युवद्भवेत्। वधबन्धपरिक्लेशो नित्यमर्थवतां भवेत्। ममत्वं च न विन्देयुर्यदि राजा न पालयेत्।।

anyāṃśca krośato hiṃsyurloko'yaṃ dasyuvadbhavet| vadhabandhaparikleśo nityamarthavatāṃ bhavet| mamatvaṃ ca na vindeyuryadi rājā na pālayet||

Verse 20

अन्ताश्चाकाल एव स्युर्लोकोऽयं दस्युसाद्भवेत्। पतेद्बहुविधं राज्यं यदि राजा न पालयेत्।।

antāścākāla eva syurloko'yaṃ dasyusādbhavet| patedbahuvidhaṃ rājyaṃ yadi rājā na pālayet||

Verse 21

न योनिदोषो वर्तेत न कृषिर्न वणिक्पथः। मज्जेद्धर्मस्त्रयी न स्याद्यदि राजा न पालयेत्।। अन्धाश्च क्रोशत इति द.पाठः।।

na yonidoṣo varteta na kṛṣirna vaṇikpathaḥ| majjeddharmastrayī na syādyadi rājā na pālayet|| andhāśca krośata iti da.pāṭhaḥ||

Verse 22

न यज्ञाः संप्रवर्तेयुर्विधिवत्स्वाप्तदक्षिणाः। न विवाहाः समाजो वा यदि राजा न पालयेत्।।

na yajñāḥ saṃpravarteyurvidhivatsvāptadakṣiṇāḥ| na vivāhāḥ samājo vā yadi rājā na pālayet||

Verse 23

न वृषाः संप्रवर्तेरन्न मथ्येरंश्च गर्गराः। घोषाः प्रणाशं गच्छेयुर्यदि राजा न पालयेत्।। योनिदोषः व्यभिचारे विगानम्।।

na vṛṣāḥ saṃpravarteranna mathyeraṃśca gargarāḥ| ghoṣāḥ praṇāśaṃ gaccheyuryadi rājā na pālayet|| yonidoṣaḥ vyabhicāre vigānam||

Verse 24

त्रस्तमुद्विग्नहृदयं हाहाभूतमचेतनम्। क्षणेन विनशेत्सर्वं यदि राजा न पालयेत्।।

trastamudvignahṛdayaṃ hāhābhūtamacetanam| kṣaṇena vinaśetsarvaṃ yadi rājā na pālayet||

Verse 25

न संवत्सरसत्राणि तिष्ठेयुरकुतोभयाः। विधिवद्दक्षिणावन्ति यदि राजा न पालयेत्।।

na saṃvatsarasatrāṇi tiṣṭheyurakutobhayāḥ| vidhivaddakṣiṇāvanti yadi rājā na pālayet||

Verse 26

ब्राह्मणाश्चतुरो वेदान्नाधीयीरंस्तपस्विनः। विद्यास्नाता व्रतस्नाता यदि राजा न पालयेत्।।

brāhmaṇāścaturo vedānnādhīyīraṃstapasvinaḥ| vidyāsnātā vratasnātā yadi rājā na pālayet||

Verse 27

न भवेद्धर्मसंसेवी मोहविप्रहतो जनः। हर्ता स्वच्छेन्द्रियो गच्छेद्यदि राजा न पालयेत्।।

na bhaveddharmasaṃsevī mohaviprahato janaḥ| hartā svacchendriyo gacchedyadi rājā na pālayet||

Verse 28

हस्ताद्धस्तं परिमुषेद्भिद्येरन्सर्वसेतवः। भयार्तं विद्रवेत्सर्वं यदि राजा न पालयेत्।। न संप्रवर्तेरन् न रेतः सिञ्चेरन्। गर्गराः दधिमन्थनपात्राणि।।

hastāddhastaṃ parimuṣedbhidyeransarvasetavaḥ| bhayārtaṃ vidravetsarvaṃ yadi rājā na pālayet|| na saṃpravarteran na retaḥ siñceran| gargarāḥ dadhimanthanapātrāṇi||

Verse 29

अनयाः संप्रवपर्तेरन्भवेद्वै वर्णसङ्करः। दुर्भिक्षमाविशेद्राष्ट्रं यदि राजा न पालयेत्।।

anayāḥ saṃpravaparteranbhavedvai varṇasaṅkaraḥ| durbhikṣamāviśedrāṣṭraṃ yadi rājā na pālayet||

Verse 30

विवृत्य हि यथाकामं गृहद्वाराणि शेरते। मनुष्या रक्षिता राज्ञा समन्तादकुतोभयाः।। हस्ताद्धस्तं हस्तस्थमपि चोरा हरेयुः।।

vivṛtya hi yathākāmaṃ gṛhadvārāṇi śerate| manuṣyā rakṣitā rājñā samantādakutobhayāḥ|| hastāddhastaṃ hastasthamapi corā hareyuḥ||

Verse 31

नाक्रुष्टं सहते कश्चित्कुतो वा हस्तलाघवम्। यदि राजा न सम्यग्गां रक्षयत्यपि धार्मिकः।। विवृत्य उद्धाट्य।।

nākruṣṭaṃ sahate kaścitkuto vā hastalāghavam| yadi rājā na samyaggāṃ rakṣayatyapi dhārmikaḥ|| vivṛtya uddhāṭya||

Verse 32

स्त्रियश्चापुरुषा मार्गं सर्वालङ्कारभूषिताः। निर्भयाः प्रतिपद्यन्ते यदि रक्षति भूमिपः।। हस्तलाघवं तत्साध्यं ताडनम्। अक्रुष्टं गालनं वा कुतो न सहते। अपितु अनायकत्वात्सहत एव। गां पृथ्वीम्।।

striyaścāpuruṣā mārgaṃ sarvālaṅkārabhūṣitāḥ| nirbhayāḥ pratipadyante yadi rakṣati bhūmipaḥ|| hastalāghavaṃ tatsādhyaṃ tāḍanam| akruṣṭaṃ gālanaṃ vā kuto na sahate| apitu anāyakatvātsahata eva| gāṃ pṛthvīm||

Verse 33

धर्ममेव प्रपद्यन्ते न हिंसन्ति परस्परम्। अनुगृह्णन्ति चान्योन्यं यदा रक्षति भूमिपः।।

dharmameva prapadyante na hiṃsanti parasparam| anugṛhṇanti cānyonyaṃ yadā rakṣati bhūmipaḥ||

Verse 34

यजन्ते च महायज्ञैस्त्रयो वर्णाः पृथग्विधैः। युक्ताश्चाधीयते विद्यां यदा रक्षति भूमिपः।।

yajante ca mahāyajñaistrayo varṇāḥ pṛthagvidhaiḥ| yuktāścādhīyate vidyāṃ yadā rakṣati bhūmipaḥ||

Verse 35

वार्तामूलो ह्ययं लोकस्तया वै धार्यते सदा। तत्सर्वं वर्तते सम्यग्यदा रक्षति भूमिपः।। अपुरुषाः अरक्षिता अपि।।

vārtāmūlo hyayaṃ lokastayā vai dhāryate sadā| tatsarvaṃ vartate samyagyadā rakṣati bhūmipaḥ|| apuruṣāḥ arakṣitā api||

Verse 36

यदा राजा धुरं श्रेष्ठामादाय वहति प्रजाः। महता बलयोगेन तदा लोकः प्रसीदयि।।

yadā rājā dhuraṃ śreṣṭhāmādāya vahati prajāḥ| mahatā balayogena tadā lokaḥ prasīdayi||

Verse 37

यस्याभावेन भूतानामभावः स्यात्समन्ततः। भावे च भावो नित्यं स्यात्कस्तं न प्रतिपूजयेत्।।

yasyābhāvena bhūtānāmabhāvaḥ syātsamantataḥ| bhāve ca bhāvo nityaṃ syātkastaṃ na pratipūjayet||

Verse 38

तस्य यो वहते भारं सर्वलोकसुखावहम्। तिष्ठन्प्रियहिते राज्ञ उभौ लोकाविमौ जयेत्।।

tasya yo vahate bhāraṃ sarvalokasukhāvaham| tiṣṭhanpriyahite rājña ubhau lokāvimau jayet||

Verse 39

यस्तस्य पुरुषः पापं मनसाऽप्यनुचिन्तयेत्। असंशयमिह क्लिष्टः प्रेत्यापि नरकं व्रजेत्।।

yastasya puruṣaḥ pāpaṃ manasā'pyanucintayet| asaṃśayamiha kliṣṭaḥ pretyāpi narakaṃ vrajet||

Verse 40

न हि जात्ववमन्तव्यो मनुष्य इति भूमिपः। महती देवता ह्येषा नररूपेण तिष्ठति।।

na hi jātvavamantavyo manuṣya iti bhūmipaḥ| mahatī devatā hyeṣā nararūpeṇa tiṣṭhati||

Verse 41

कुरुते पञ्चरूपाणि कालयुक्तानि यः सदा। भवत्यग्निस्तथाऽऽदित्यो मृत्युर्वैश्रवणो यमः।।

kurute pañcarūpāṇi kālayuktāni yaḥ sadā| bhavatyagnistathā''dityo mṛtyurvaiśravaṇo yamaḥ||

Verse 42

यदा ह्यासीदतः पापान्दहत्युग्रेण तेजसा। मिथ्योपचरितो राजा तदा भवति पावकः।। त्रय्या वै इति झ. पाठः। तत्र वार्ता जीविका तन्मूलः। त्रय्या च वृष्ट्या दिहेतुतया त्रायते रक्षते सर्वं त्रयी वार्तादिरित्यर्थः।।

yadā hyāsīdataḥ pāpāndahatyugreṇa tejasā| mithyopacarito rājā tadā bhavati pāvakaḥ|| trayyā vai iti jha. pāṭhaḥ| tatra vārtā jīvikā tanmūlaḥ| trayyā ca vṛṣṭyā dihetutayā trāyate rakṣate sarvaṃ trayī vārtādirityarthaḥ||

Verse 43

यदा पश्यति चारेण सर्वभूतानि भूमिपः। क्षेमं च कृत्वा व्रजति तदा भवति भास्करः।।

yadā paśyati cāreṇa sarvabhūtāni bhūmipaḥ| kṣemaṃ ca kṛtvā vrajati tadā bhavati bhāskaraḥ||

Verse 44

अशुचींश्च यदा क्रुद्धः क्षिणोति शतशो नरान्। सपुत्रपौत्रान्सामात्यांस्तदा भवति सोन्तकः।।

aśucīṃśca yadā kruddhaḥ kṣiṇoti śataśo narān| saputrapautrānsāmātyāṃstadā bhavati sontakaḥ||

Verse 45

यदा त्वधार्मिकान्सर्वांस्तीक्ष्णैर्दण्‍डैर्नियच्छति। धार्मिकांश्चानुगृह्णाति भवत्यथ यमस्तदा।।

yadā tvadhārmikānsarvāṃstīkṣṇairdaṇ‍ḍairniyacchati| dhārmikāṃścānugṛhṇāti bhavatyatha yamastadā||

Verse 46

यदा तु धनधाराभिस्तर्पयत्युपकारिणः। आच्छिनत्ति च रत्नानि विविधान्यपकारिणां।।

yadā tu dhanadhārābhistarpayatyupakāriṇaḥ| ācchinatti ca ratnāni vividhānyapakāriṇāṃ||

Verse 47

श्रियं ददाति कस्मैचित्कस्माच्चिदपकर्षति। तदा वैश्रवणो राजा लोके भवति भूमिपः।।

śriyaṃ dadāti kasmaicitkasmāccidapakarṣati| tadā vaiśravaṇo rājā loke bhavati bhūmipaḥ||

Verse 48

नास्यापवादे स्थातव्यं दक्षेणाक्लिष्टकर्मणा। धर्ममाकाङ्क्षता लोके ईश्वरस्यानसूयता।। आसीदतः समीपस्थान्। मिथ्योपचरितो वञ्चितः।।

nāsyāpavāde sthātavyaṃ dakṣeṇākliṣṭakarmaṇā| dharmamākāṅkṣatā loke īśvarasyānasūyatā|| āsīdataḥ samīpasthān| mithyopacarito vañcitaḥ||

Verse 49

न हि राज्ञः प्रतीपानि कुर्वन्सुखमवाप्नुयात्। पुत्रो भ्राता वयस्यो वा यद्यप्यात्मसमो भवेत्।।

na hi rājñaḥ pratīpāni kurvansukhamavāpnuyāt| putro bhrātā vayasyo vā yadyapyātmasamo bhavet||

Verse 50

कुर्यात्कृष्णगतिः शेषं ज्वलितोऽनिलसारथिः। न तु राज्ञाऽभिपन्नस्य शेषं क्वचन विद्यते।। तस्योपदेशे स्थातव्यमिति ट.ड.थ. पाठः।।

kuryātkṛṣṇagatiḥ śeṣaṃ jvalito'nilasārathiḥ| na tu rājñā'bhipannasya śeṣaṃ kvacana vidyate|| tasyopadeśe sthātavyamiti ṭa.ḍa.tha. pāṭhaḥ||

Verse 51

तस्य सर्वाणि रक्ष्याणि दूरतः परिवर्जयेत्। मृत्योरिव जुगुप्सेत राजस्वहरणान्नरः।।

tasya sarvāṇi rakṣyāṇi dūrataḥ parivarjayet| mṛtyoriva jugupseta rājasvaharaṇānnaraḥ||

Verse 52

वध्येतभिमृशन्सद्यो मृगः कूटमिव स्पृशन्। आत्मस्वमिव संरक्षेद्राजस्वमिह बुद्धिमान्।। अभिपन्नस्य तिरस्कृतस्य।।

vadhyetabhimṛśansadyo mṛgaḥ kūṭamiva spṛśan| ātmasvamiva saṃrakṣedrājasvamiha buddhimān|| abhipannasya tiraskṛtasya||

Verse 53

महान्तं नरकं घोरमप्रतिष्ठमचेतसः। पतन्ति चिररात्राय राजवित्तापहारिणः।।

mahāntaṃ narakaṃ ghoramapratiṣṭhamacetasaḥ| patanti cirarātrāya rājavittāpahāriṇaḥ||

Verse 54

राजा भोजो विराट् सम्राट् क्षत्रियो भूपतिर्नृपः। य एभिः स्तूयते शब्दैः कस्तं नार्चितुमर्हति।। कूटं मारणयन्त्रम्।।

rājā bhojo virāṭ samrāṭ kṣatriyo bhūpatirnṛpaḥ| ya ebhiḥ stūyate śabdaiḥ kastaṃ nārcitumarhati|| kūṭaṃ māraṇayantram||

Verse 55

तस्माद्बुभूषुर्नियतो जितात्मा संयतेन्द्रियः। मेधावी धृतिमान्दक्षः संश्रयेत् महीपतिम्।। भोजः सुखानां भोजयिता।।

tasmādbubhūṣurniyato jitātmā saṃyatendriyaḥ| medhāvī dhṛtimāndakṣaḥ saṃśrayet mahīpatim|| bhojaḥ sukhānāṃ bhojayitā||

Verse 56

कृतज्ञं प्राज्ञमक्षुद्रं दृढभक्तिं जितेन्द्रियम्। धर्मनित्यं स्थितं स्थाने मन्त्रिणं पूजयेन्नृपः।।

kṛtajñaṃ prājñamakṣudraṃ dṛḍhabhaktiṃ jitendriyam| dharmanityaṃ sthitaṃ sthāne mantriṇaṃ pūjayennṛpaḥ||

Verse 57

दृढभक्तिं कृतप्रज्ञं धर्मज्ञं संयतेन्द्रियम्। शूरमक्षुद्रकर्माणं प्रसिद्धं जनमाश्रयेत्।।

dṛḍhabhaktiṃ kṛtaprajñaṃ dharmajñaṃ saṃyatendriyam| śūramakṣudrakarmāṇaṃ prasiddhaṃ janamāśrayet||

Verse 58

राजा प्रगल्भं पुरुषं करोति राजा भृशं बृंहयते मनुष्यम्। राजाभिपन्नस्य कुतः सुखानि राजाऽभ्युपेतं सुखिनं करोति।। बुभूषुर्भवितुमिच्छुः।।

rājā pragalbhaṃ puruṣaṃ karoti rājā bhṛśaṃ bṛṃhayate manuṣyam| rājābhipannasya kutaḥ sukhāni rājā'bhyupetaṃ sukhinaṃ karoti|| bubhūṣurbhavitumicchuḥ||

Verse 59

राजा प्रजानां प्रथमं शरीरं प्रजाश्च राज्ञोऽप्रतिमं शरीरम्। राज्ञा विहीना न भवन्ति देशा देशैर्विहीना न नृपा भवन्ति।।

rājā prajānāṃ prathamaṃ śarīraṃ prajāśca rājño'pratimaṃ śarīram| rājñā vihīnā na bhavanti deśā deśairvihīnā na nṛpā bhavanti||

Verse 60

राजा प्रजानां हृदयं गरीयो गतिः प्रतिष्ठा सुखमुत्तमं च। समाश्रिता लोकमिमं परं च जयन्ति सम्यक्पुरुषा नरेन्द्र।। निषिद्धजनमाश्रयेदिति झ. पाठः। तत्र निषिद्धा जना येन तम्। अहमेकं एवेदं कार्यं करिष्यामि किमेतैरिति वादिनमित्यर्थः।।

rājā prajānāṃ hṛdayaṃ garīyo gatiḥ pratiṣṭhā sukhamuttamaṃ ca| samāśritā lokamimaṃ paraṃ ca jayanti samyakpuruṣā narendra|| niṣiddhajanamāśrayediti jha. pāṭhaḥ| tatra niṣiddhā janā yena tam| ahamekaṃ evedaṃ kāryaṃ kariṣyāmi kimetairiti vādinamityarthaḥ||

Verse 61

नराधिपश्चाप्यनुशिष्य मेदिनीं दमेन सत्येन च सौहृदेन। महद्भिरिष्ट्वा क्रतुभिर्महायशा स्त्रिविष्टपे स्थानमुपैति शाश्वतम्।।

narādhipaścāpyanuśiṣya medinīṃ damena satyena ca sauhṛdena| mahadbhiriṣṭvā kratubhirmahāyaśā striviṣṭape sthānamupaiti śāśvatam||

Verse 62

भीष्म उवाच। स एवमुक्तोऽङ्गिरसा कौसल्यो राजसत्तमः। प्रयत्नात्कृतवान्वीरः प्रजापालनमुत्तमम्।।

bhīṣma uvāca| sa evamukto'ṅgirasā kausalyo rājasattamaḥ| prayatnātkṛtavānvīraḥ prajāpālanamuttamam||