Adhyaya 66

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति लोकस्य सराजकत्वाराजकत्वाभ्यां गुणदोषनिरूपणम्।। 1।। युधिष्ठिर उवाच। चातुराश्रम्यमुक्तं ते चातुर्वण्यं तथैव च। राष्ट्रस्य यत्कृत्यतमं तन्मे ब्रूहि पितामह।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati lokasya sarājakatvārājakatvābhyāṃ guṇadoṣanirūpaṇam|| 1|| yudhiṣṭhira uvāca| cāturāśramyamuktaṃ te cāturvaṇyaṃ tathaiva ca| rāṣṭrasya yatkṛtyatamaṃ tanme brūhi pitāmaha||

Verse 2

भीष्म उवाच। राष्ट्रस्य यत्कृत्यतमं राज्ञ एवाभिषेचनम्। अनिन्द्रमबलं राष्ट्रं दस्यवोऽभिभवन्त्युत।।

bhīṣma uvāca| rāṣṭrasya yatkṛtyatamaṃ rājña evābhiṣecanam| anindramabalaṃ rāṣṭraṃ dasyavo'bhibhavantyuta||

Verse 3

अराजकेषु राष्ट्रेषु धर्मो न व्यवतिष्ठते। परस्परं च खादन्ति सर्वथा धिगराजकम्।।

arājakeṣu rāṣṭreṣu dharmo na vyavatiṣṭhate| parasparaṃ ca khādanti sarvathā dhigarājakam||

Verse 4

इन्द्रमेव प्रणमते यद्राजानमिति श्रुतिः। यथैवेन्द्रस्तथा राजा संपूज्यो भूतिमिच्छता।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मपर्वणि षट्‌षष्टिमोऽध्यायः।। 66।।

indrameva praṇamate yadrājānamiti śrutiḥ| yathaivendrastathā rājā saṃpūjyo bhūtimicchatā|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi rājadharmaparvaṇi ṣaṭ‌ṣaṣṭimo'dhyāyaḥ|| 66||

Verse 5

नाराजकेषु राष्ट्रेषु वस्तव्यमिति वैदिकम्। नाराजकेषु राष्ट्रेषु हव्यं वहति पावकः।।

nārājakeṣu rāṣṭreṣu vastavyamiti vaidikam| nārājakeṣu rāṣṭreṣu havyaṃ vahati pāvakaḥ||

Verse 6

अथ चेदधिवेर्तेत राज्यार्थी बलवत्तरः। अराजकाणि राष्ट्राणि हतवीराणि वा पुनः।।

atha cedadhiverteta rājyārthī balavattaraḥ| arājakāṇi rāṣṭrāṇi hatavīrāṇi vā punaḥ||

Verse 7

प्रत्युद्गम्याभिपूज्यः स्यादेतदत्र सुमन्त्रितम्। न हि राज्यात्पापतरमस्ति किंचिदराजकात्।।

pratyudgamyābhipūjyaḥ syādetadatra sumantritam| na hi rājyātpāpataramasti kiṃcidarājakāt||

Verse 8

स चेत्समनुपश्येत समग्रं कुशलं भवेत्। बलवान्हि प्रकुपितः कुर्यान्निः शेषतामपि।।

sa cetsamanupaśyeta samagraṃ kuśalaṃ bhavet| balavānhi prakupitaḥ kuryānniḥ śeṣatāmapi||

Verse 9

भूयांसं लभते क्लेशं या गौर्भवति दुर्दुहा। अथ या सुदुहा राजन्नैव तां वितुदन्त्यपि।।

bhūyāṃsaṃ labhate kleśaṃ yā gaurbhavati durduhā| atha yā suduhā rājannaiva tāṃ vitudantyapi||

Verse 10

यदतप्तं प्रणमते न तत्संतापयन्त्युत। यत्स्वयं नमते दारु न तत्संनामयन्त्यपि।।

yadataptaṃ praṇamate na tatsaṃtāpayantyuta| yatsvayaṃ namate dāru na tatsaṃnāmayantyapi||

Verse 11

एतयोपमया धीरः सन्नमेत बलीयसे। इन्द्राय स प्रणमते नमते यो बलीयसे।।

etayopamayā dhīraḥ sannameta balīyase| indrāya sa praṇamate namate yo balīyase||

Verse 12

तस्माद्राजैव कर्तव्यः सततं भूतिमिच्छता। न धनार्थो न दारार्थस्तेषां येषामराजकम्।। इन्द्रमेव प्रवृणुते इति झ. पाठः।।

tasmādrājaiva kartavyaḥ satataṃ bhūtimicchatā| na dhanārtho na dārārthasteṣāṃ yeṣāmarājakam|| indrameva pravṛṇute iti jha. pāṭhaḥ||

Verse 13

प्रीयते हि हरन्पापः परवित्तमराजके। यदाऽस्य तद्धरन्त्यन्ये तदा राजानमिच्छति।।

prīyate hi haranpāpaḥ paravittamarājake| yadā'sya taddharantyanye tadā rājānamicchati||

Verse 14

पापा ह्यपि तदा क्षेमं न लभन्ते कदाचन। एकस्य हि द्वौ हरतो द्वयोश्च बहवोऽपरे।।

pāpā hyapi tadā kṣemaṃ na labhante kadācana| ekasya hi dvau harato dvayośca bahavo'pare||

Verse 15

अदासः क्रियते दासो ह्रियन्ते च बलात्स्त्रियः। एतस्मात्कारणाद्देवाः प्रजापालान्प्रचक्रिरे।।

adāsaḥ kriyate dāso hriyante ca balātstriyaḥ| etasmātkāraṇāddevāḥ prajāpālānpracakrire||

Verse 16

राजा चेन्न भवेल्लोके पृथिव्या दण्डधारकः। जले मत्स्यानिवाभक्ष्यन्दुर्बलं बलवत्तराः।।

rājā cenna bhavelloke pṛthivyā daṇḍadhārakaḥ| jale matsyānivābhakṣyandurbalaṃ balavattarāḥ||

Verse 17

अराजकाः प्रजाः पूर्वं विनेशुरिति नः श्रुतम्। परस्परं भक्षयन्तो मत्स्या इव जले कृशान्।।

arājakāḥ prajāḥ pūrvaṃ vineśuriti naḥ śrutam| parasparaṃ bhakṣayanto matsyā iva jale kṛśān||

Verse 18

समेत्य तास्ततश्चक्रुः समयानिति नः श्रुतम्। वाक्शूरो दण्डपरुषो यश्च स्यात्पारदारिकः।। धनादेरर्थ उपभोगः।।

sametya tāstataścakruḥ samayāniti naḥ śrutam| vākśūro daṇḍaparuṣo yaśca syātpāradārikaḥ|| dhanāderartha upabhogaḥ||

Verse 19

यश्च नः समयं भिन्द्यात्त्याज्या नस्तादृशा इति। विश्वासार्थं च सर्वेषां वर्णानामविशेषतः। तास्तथा समयं कृत्वा समयेनावतस्थिरे।।

yaśca naḥ samayaṃ bhindyāttyājyā nastādṛśā iti| viśvāsārthaṃ ca sarveṣāṃ varṇānāmaviśeṣataḥ| tāstathā samayaṃ kṛtvā samayenāvatasthire||

Verse 20

सहितास्तास्तदा जग्मुरसुखार्ताः पितामहम्। अनीश्वरा विनश्यामो भगवन्नीश्वरं दिश।।

sahitāstāstadā jagmurasukhārtāḥ pitāmaham| anīśvarā vinaśyāmo bhagavannīśvaraṃ diśa||

Verse 21

यं पूजयेम संभूय यश्च नः प्रतिपालयेत्। ताभ्यो मनुं व्यादिदेश मनुर्नाभिननन्द ताः।।

yaṃ pūjayema saṃbhūya yaśca naḥ pratipālayet| tābhyo manuṃ vyādideśa manurnābhinananda tāḥ||

Verse 22

मनुरुवाच। बिभेमि कर्मणः पापाद्राज्यं हि भृशदुष्करम्। विशेषतो मनुष्येषु मिथ्यावृत्तेषु नित्यदा।।

manuruvāca| bibhemi karmaṇaḥ pāpādrājyaṃ hi bhṛśaduṣkaram| viśeṣato manuṣyeṣu mithyāvṛtteṣu nityadā||

Verse 23

भीष्म उवाच। तमब्रुवन्प्रजा मा भैर्विधास्यामो धनं तव। पशूनामथ पञ्चांशं धरण्यस्य तथैव च।। वाक्शूरो निष्टुरभाषी। दण्डपरुष उग्रदण्डः।।

bhīṣma uvāca| tamabruvanprajā mā bhairvidhāsyāmo dhanaṃ tava| paśūnāmatha pañcāṃśaṃ dharaṇyasya tathaiva ca|| vākśūro niṣṭurabhāṣī| daṇḍaparuṣa ugradaṇḍaḥ||

Verse 24

धान्यस्य दशमं भागं दास्यामः कोशवर्धनम्। कन्यां शुल्के चारुरूपां विवाहेषूद्यतासु च।। कर्तॄनेनो गमिष्यति इति झ. पाठः।।

dhānyasya daśamaṃ bhāgaṃ dāsyāmaḥ kośavardhanam| kanyāṃ śulke cārurūpāṃ vivāheṣūdyatāsu ca|| kartṝneno gamiṣyati iti jha. pāṭhaḥ||

Verse 25

मुख्येन शस्त्रपत्रेण ये मनुष्याः प्रधानतः। भवन्तं तेऽनुयास्यन्ति महेन्द्रमिव देवताः।। विवाहेसूद्यतासु कन्यासु शुल्के मौल्यप्रसंगे सति सुरूपां कन्यां तुभ्यं दास्याम इत्यर्थः।।

mukhyena śastrapatreṇa ye manuṣyāḥ pradhānataḥ| bhavantaṃ te'nuyāsyanti mahendramiva devatāḥ|| vivāhesūdyatāsu kanyāsu śulke maulyaprasaṃge sati surūpāṃ kanyāṃ tubhyaṃ dāsyāma ityarthaḥ||

Verse 26

स त्वं जातबलो राजन्दुष्प्रधर्षः प्रतापवान्। सुखे धास्यसि नः सर्वान्कुबेर इव नैर्ऋतान्।।

sa tvaṃ jātabalo rājanduṣpradharṣaḥ pratāpavān| sukhe dhāsyasi naḥ sarvānkubera iva nairṛtān||

Verse 27

यं च धर्मं चरिष्यन्ति प्रजा राज्ञा सुरक्षिताः। चतुर्थं तस्य धर्मस्य त्वत्संस्थं नो भविष्यति।।

yaṃ ca dharmaṃ cariṣyanti prajā rājñā surakṣitāḥ| caturthaṃ tasya dharmasya tvatsaṃsthaṃ no bhaviṣyati||

Verse 28

तेन धर्मेण महता सुखं लब्धेन भावितः। पाह्यस्मान्सर्वतो राजन्देवानिव शतक्रतुः।।

tena dharmeṇa mahatā sukhaṃ labdhena bhāvitaḥ| pāhyasmānsarvato rājandevāniva śatakratuḥ||

Verse 29

विजयाय हि निर्याहि प्रतपत्रश्मिवानिव। मानं विधम शत्रूणां धर्मं जनय नः सदा।। शस्त्रपत्रेण शस्त्रेण वाहनेन च। प्रधानतः श्रेष्टाः। प्रथमार्थे तसिः।।

vijayāya hi niryāhi pratapatraśmivāniva| mānaṃ vidhama śatrūṇāṃ dharmaṃ janaya naḥ sadā|| śastrapatreṇa śastreṇa vāhanena ca| pradhānataḥ śreṣṭāḥ| prathamārthe tasiḥ||

Verse 30

स निर्ययौ महातेजा बलेन महता वृतः। महाभिजनसंपन्नस्तेजसा प्रज्वलन्निव।।

sa niryayau mahātejā balena mahatā vṛtaḥ| mahābhijanasaṃpannastejasā prajvalanniva||

Verse 31

तस्य दृष्ट्वा महत्वं ते महेन्द्रस्येव देवताः। अपतत्रसिरे सर्वे स्वधर्मे च ददुर्मनः। वर्णिनश्चाश्रमाश्चैव म्लेच्छाः सर्वे च दस्यवः।। मानं दर्पम्। विधम नाशय।।

tasya dṛṣṭvā mahatvaṃ te mahendrasyeva devatāḥ| apatatrasire sarve svadharme ca dadurmanaḥ| varṇinaścāśramāścaiva mlecchāḥ sarve ca dasyavaḥ|| mānaṃ darpam| vidhama nāśaya||

Verse 32

ततो महीं परिययौ पर्जन्य इव वृष्टिमान्। शमयन्सर्वतः पापान्स्वकर्मसु च योजयन्।।

tato mahīṃ pariyayau parjanya iva vṛṣṭimān| śamayansarvataḥ pāpānsvakarmasu ca yojayan||

Verse 33

एवं ये भूतिमिच्छेयुः पृथिव्यां मानवाः क्वचित्। कुर्यू राजानमेवाग्रे प्रजानुग्रहकारणात्।।

evaṃ ye bhūtimiccheyuḥ pṛthivyāṃ mānavāḥ kvacit| kuryū rājānamevāgre prajānugrahakāraṇāt||

Verse 34

नमस्येरंश्च तं भक्त्या शिष्या इव गुरुं सदा। देवा इव च देवेन्द्रं नरा राजानमन्तिकात्।।

namasyeraṃśca taṃ bhaktyā śiṣyā iva guruṃ sadā| devā iva ca devendraṃ narā rājānamantikāt||

Verse 35

सत्कृतं स्वजनेनेह परोऽपि बहुमन्यते। स्वजनेन त्ववज्ञातं परे परिभवन्त्युत।।

satkṛtaṃ svajaneneha paro'pi bahumanyate| svajanena tvavajñātaṃ pare paribhavantyuta||

Verse 36

राज्ञः परैः परिभवः सर्वेषामसुखावहः। तस्माच्छत्रं च पत्रं च वासांस्याभरणानि च।।

rājñaḥ paraiḥ paribhavaḥ sarveṣāmasukhāvahaḥ| tasmācchatraṃ ca patraṃ ca vāsāṃsyābharaṇāni ca||

Verse 37

भोजनान्यथ पानानि राज्ञे दद्युर्गृहाणि च। आसनानि च शय्याश्च सर्वोपकरणानि च।।

bhojanānyatha pānāni rājñe dadyurgṛhāṇi ca| āsanāni ca śayyāśca sarvopakaraṇāni ca||

Verse 38

गोप्ता चास्य दुराधर्षः स्मितपूर्वाभिभाषिता। आभाषितश्च मधुरं प्रत्याभाषेत मानवान्।।

goptā cāsya durādharṣaḥ smitapūrvābhibhāṣitā| ābhāṣitaśca madhuraṃ pratyābhāṣeta mānavān||

Verse 39

कृतज्ञो दृढभक्तिः स्यात्संविभागी जितेन्द्रियः। ईक्षितः प्रतिवीक्षेत मृदु वल्गु च चर्जु च।।

kṛtajño dṛḍhabhaktiḥ syātsaṃvibhāgī jitendriyaḥ| īkṣitaḥ prativīkṣeta mṛdu valgu ca carju ca||