Adhyaya 65

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति वर्णाश्रमधर्मकथनम्।। 1।। युधिष्ठिर उवाच। श्रुता मे कथिताः पूर्वं चत्वारो मानवाश्रमाः। व्याख्यानमेषामाचक्ष्व पृच्छतो मे पितामह।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati varṇāśramadharmakathanam|| 1|| yudhiṣṭhira uvāca| śrutā me kathitāḥ pūrvaṃ catvāro mānavāśramāḥ| vyākhyānameṣāmācakṣva pṛcchato me pitāmaha||

Verse 2

भीष्म उवाच। विदिताः सर्व एवेह धर्मास्तव युधिष्ठिर। यथा मम महाबाहो विदिताः साधुसंमताः।।

bhīṣma uvāca| viditāḥ sarva eveha dharmāstava yudhiṣṭhira| yathā mama mahābāho viditāḥ sādhusaṃmatāḥ||

Verse 3

यत्तु लिङ्गान्तरगतं पृच्छसे मां युधिष्ठिर। धर्मं धर्मभृतां श्रेष्ठ तन्निबोध नराधिप।

yattu liṅgāntaragataṃ pṛcchase māṃ yudhiṣṭhira| dharmaṃ dharmabhṛtāṃ śreṣṭha tannibodha narādhipa|

Verse 4

सर्वाण्येतानि कौन्तेय विद्यन्ते भरतर्षभ। साध्वाचारप्रवृत्तानां चातुराश्रम्यकर्मणाम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मपर्वणि पञ्चषष्टितमोऽध्यायः।। 65।।

sarvāṇyetāni kaunteya vidyante bharatarṣabha| sādhvācārapravṛttānāṃ cāturāśramyakarmaṇām|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi rājadharmaparvaṇi pañcaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ|| 65||

Verse 5

अकामद्वेषसंयुक्तो दण्‍डनीत्या युधिष्ठिर। समदर्शी च भूतेषु भैक्ष्याश्रमपदं भवेत्।। एतानि चातुराश्रम्यकारिणां लिङ्गानि सतां राज्ञां राजधर्मेष्वेव वर्तन्ते इत्यर्थः।।

akāmadveṣasaṃyukto daṇ‍ḍanītyā yudhiṣṭhira| samadarśī ca bhūteṣu bhaikṣyāśramapadaṃ bhavet|| etāni cāturāśramyakāriṇāṃ liṅgāni satāṃ rājñāṃ rājadharmeṣveva vartante ityarthaḥ||

Verse 6

वेत्ति दानं विसर्गं च विग्रहानुग्रहौ तथा। यथोक्तवृत्तो धीरश्च क्षमाश्रमपदं भवेत्।। भैक्ष्याश्रमः ब्रह्मचर्यम्।।

vetti dānaṃ visargaṃ ca vigrahānugrahau tathā| yathoktavṛtto dhīraśca kṣamāśramapadaṃ bhavet|| bhaikṣyāśramaḥ brahmacaryam||

Verse 7

अर्हान्पूजयतो नित्यं संविभागेन पाण्डव। सर्वतस्तस्य कौन्तेय भैक्ष्याश्रमपदं भवेत्।। क्षमाश्रमो गार्हस्थ्यम्।।

arhānpūjayato nityaṃ saṃvibhāgena pāṇḍava| sarvatastasya kaunteya bhaikṣyāśramapadaṃ bhavet|| kṣamāśramo gārhasthyam||

Verse 8

ज्ञातिसंबन्धिमित्राणि व्यापन्नानि युधिष्ठिर। समभ्युद्धरमाणस्य दीक्षाश्रमपदं भवेत्।। भैक्ष्याश्रमः संन्यासः।।

jñātisaṃbandhimitrāṇi vyāpannāni yudhiṣṭhira| samabhyuddharamāṇasya dīkṣāśramapadaṃ bhavet|| bhaikṣyāśramaḥ saṃnyāsaḥ||

Verse 9

लोकमुख्येषु सत्कारं लिङ्गिमुख्येषु चासकृत्। कुर्वतस्तस्य कौन्तेय वन्याश्रमपदं भवेत्।।

lokamukhyeṣu satkāraṃ liṅgimukhyeṣu cāsakṛt| kurvatastasya kaunteya vanyāśramapadaṃ bhavet||

Verse 10

आह्निकं पितृयज्ञांश्च भूतयज्ञान्समानुषान्। कुर्वतः पार्थ विपुलान्वन्याश्रमपदं भवेत्।।

āhnikaṃ pitṛyajñāṃśca bhūtayajñānsamānuṣān| kurvataḥ pārtha vipulānvanyāśramapadaṃ bhavet||

Verse 11

संविभागेन भूतानामतिथीनां तथाऽर्चनात्। देवयज्ञैश्च राजेन्द्र वन्याश्रमपदं भवेत्।।

saṃvibhāgena bhūtānāmatithīnāṃ tathā'rcanāt| devayajñaiśca rājendra vanyāśramapadaṃ bhavet||

Verse 12

मर्दनं परराष्ट्राणां शिष्टार्थं सत्यविक्रम। कुर्वतः पुरुषव्याघ्र वन्याश्रमपदं भवेत्।। दीक्षाश्रमो वैखानसः।।

mardanaṃ pararāṣṭrāṇāṃ śiṣṭārthaṃ satyavikrama| kurvataḥ puruṣavyāghra vanyāśramapadaṃ bhavet|| dīkṣāśramo vaikhānasaḥ||

Verse 13

पालनात्सर्वभूतानां स्वराष्ट्रपरिपालनात्। दीक्षा बहुविधा राजन्सत्याश्रमपदं भवेत्।। शिष्टार्थं शिष्टसंरक्षणार्थम्।।

pālanātsarvabhūtānāṃ svarāṣṭraparipālanāt| dīkṣā bahuvidhā rājansatyāśramapadaṃ bhavet|| śiṣṭārthaṃ śiṣṭasaṃrakṣaṇārtham||

Verse 14

वेदाध्ययननित्यत्वं क्षमाऽथाचार्यपूजनम्। तथोपाध्यायशुश्रूषा ब्रह्माश्रमपदं भवेत्।।

vedādhyayananityatvaṃ kṣamā'thācāryapūjanam| tathopādhyāyaśuśrūṣā brahmāśramapadaṃ bhavet||

Verse 15

आह्निकाञ्जपमानस्य देवान्पूजयतः सदा। धर्मेण पुरुषव्याघ्र धर्माश्रमपदं भवेत्।। सत्याश्रमः क्षात्राश्रमः।।

āhnikāñjapamānasya devānpūjayataḥ sadā| dharmeṇa puruṣavyāghra dharmāśramapadaṃ bhavet|| satyāśramaḥ kṣātrāśramaḥ||

Verse 16

मृत्युर्वा रक्षणं वेति यस्य राज्ञो विनिश्चयः। प्राणद्यूते व्यवस्थाप्य ब्रह्माश्रमपदं भवेत्।।

mṛtyurvā rakṣaṇaṃ veti yasya rājño viniścayaḥ| prāṇadyūte vyavasthāpya brahmāśramapadaṃ bhavet||

Verse 17

अजिह्नमशठं मार्गं वर्तमानस्य भारत। सर्वदा सर्वभूतेषु ब्रह्माश्रमपदं भवेत्।।

ajihnamaśaṭhaṃ mārgaṃ vartamānasya bhārata| sarvadā sarvabhūteṣu brahmāśramapadaṃ bhavet||

Verse 18

वानप्रस्थेषु विप्रेषु त्रैविद्येषु च भारत। प्रयच्छतोऽर्थान्विपुलान्वन्याश्रमपदं भवेत्।।

vānaprastheṣu vipreṣu traividyeṣu ca bhārata| prayacchato'rthānvipulānvanyāśramapadaṃ bhavet||

Verse 19

सर्वभूतेष्वनुक्रोशं कुर्वतस्तव भारत। आनृशंस्ये प्रवृत्तस्य नियतः पुण्यसंचयः।। धर्माश्रमः यत्याश्रमः।।

sarvabhūteṣvanukrośaṃ kurvatastava bhārata| ānṛśaṃsye pravṛttasya niyataḥ puṇyasaṃcayaḥ|| dharmāśramaḥ yatyāśramaḥ||

Verse 20

बालवृद्धेषु कौन्तेय सर्वावस्थं युधिष्ठिर। अनुक्रोशक्रिया पार्थ धर्म एष सनातनः।।

bālavṛddheṣu kaunteya sarvāvasthaṃ yudhiṣṭhira| anukrośakriyā pārtha dharma eṣa sanātanaḥ||

Verse 21

बलात्कृतेषु भूतेषु परित्राणं कुरूद्वह। शरणागतेषु कौरव्य परं कारुण्यमाचर।।

balātkṛteṣu bhūteṣu paritrāṇaṃ kurūdvaha| śaraṇāgateṣu kauravya paraṃ kāruṇyamācara||

Verse 22

चराचराणां भूतानां रक्षणं चापि सर्वशः। यथार्हपूजां च तथा कुर्वन्गार्हस्थ्यमावसेत्।।

carācarāṇāṃ bhūtānāṃ rakṣaṇaṃ cāpi sarvaśaḥ| yathārhapūjāṃ ca tathā kurvangārhasthyamāvaset||

Verse 23

ज्येष्ठानुज्येष्ठपत्नीनां भ्रातॄणां पुत्रनप्तृणाम्। निग्रहानुग्रहौ पार्थ गार्हस्थ्यममितं तपः।।

jyeṣṭhānujyeṣṭhapatnīnāṃ bhrātṝṇāṃ putranaptṛṇām| nigrahānugrahau pārtha gārhasthyamamitaṃ tapaḥ||

Verse 24

साधूनामर्चनीयानां पूजासु विदितात्मनाम्। पालनं पुरुषव्याघ्र गृहाश्रमपदं भवेत्।।

sādhūnāmarcanīyānāṃ pūjāsu viditātmanām| pālanaṃ puruṣavyāghra gṛhāśramapadaṃ bhavet||

Verse 25

आश्रमस्थानि भूतानि यस्य वेश्मनि भारत। भुञ्जते विपुलं भोज्यं तद्गार्हस्थ्यं युधिष्ठिर।।

āśramasthāni bhūtāni yasya veśmani bhārata| bhuñjate vipulaṃ bhojyaṃ tadgārhasthyaṃ yudhiṣṭhira||

Verse 26

यः स्थितः पुरुषो धर्मे धात्रा सृष्टे यथार्थवत्। आश्रमाणां हि सर्वेषां फलं प्राप्नोत्यनामयम्।।

yaḥ sthitaḥ puruṣo dharme dhātrā sṛṣṭe yathārthavat| āśramāṇāṃ hi sarveṣāṃ phalaṃ prāpnotyanāmayam||

Verse 27

यस्मिन्न नश्यन्ति गुणाः कौन्तेय पुरुषे सदा। आश्रमस्थं तमप्याहुर्नरश्रेष्ठं युधिष्ठिर।।

yasminna naśyanti guṇāḥ kaunteya puruṣe sadā| āśramasthaṃ tamapyāhurnaraśreṣṭhaṃ yudhiṣṭhira||

Verse 28

स्थानमानं कुलेमानं वयोमानं तथैव च। कुर्वन्वसति सर्वेषु ह्याश्रमेषु युधिष्ठिर।।

sthānamānaṃ kulemānaṃ vayomānaṃ tathaiva ca| kurvanvasati sarveṣu hyāśrameṣu yudhiṣṭhira||

Verse 29

देशधर्मांश्च कौन्तेय कुलधर्मास्तथैव च। पालयन्पुरुषव्याघ्र राजा सर्वाश्रमी भवेत्।।

deśadharmāṃśca kaunteya kuladharmāstathaiva ca| pālayanpuruṣavyāghra rājā sarvāśramī bhavet||

Verse 30

काले विभूतिं भूतानामुपहारांस्तथैव च। अर्हयन्पुरुषव्याघ्र साधूनामाश्रमे वसेत्।।

kāle vibhūtiṃ bhūtānāmupahārāṃstathaiva ca| arhayanpuruṣavyāghra sādhūnāmāśrame vaset||

Verse 31

देशधर्मगतश्चापि यो धर्मं प्रत्यवेक्षते। सर्वलोकस्य कौन्तेय राजा भवति सोश्रमी।। सर्वावस्थं पदं भवेत् इति झ. पाठः।।

deśadharmagataścāpi yo dharmaṃ pratyavekṣate| sarvalokasya kaunteya rājā bhavati sośramī|| sarvāvasthaṃ padaṃ bhavet iti jha. pāṭhaḥ||

Verse 32

ये धर्मकुशला लोके धर्मं कुर्वन्ति भारत। पालिता यस्य विषये पादांशस्तस्य भूपतेः।।

ye dharmakuśalā loke dharmaṃ kurvanti bhārata| pālitā yasya viṣaye pādāṃśastasya bhūpateḥ||

Verse 33

धर्मारामान्धर्मपरान्ये न रक्षन्ति मानवान्। पार्थिवाः पुरुषव्याघ्र तेषां पापं हरन्ति ते।।

dharmārāmāndharmaparānye na rakṣanti mānavān| pārthivāḥ puruṣavyāghra teṣāṃ pāpaṃ haranti te||

Verse 34

ये च रक्षासहायाः स्युः पार्थिवानां युधिष्ठिर। ते चैवांशहराः सर्वे धर्मे परकृतेऽनघ।।

ye ca rakṣāsahāyāḥ syuḥ pārthivānāṃ yudhiṣṭhira| te caivāṃśaharāḥ sarve dharme parakṛte'nagha||

Verse 35

सर्वाश्रमपदेऽप्याहुर्गार्हस्थ्यं दीप्तनिर्णयम्। पावनं पुरुषव्याघ्र यद्वयं पर्युपास्महे।।

sarvāśramapade'pyāhurgārhasthyaṃ dīptanirṇayam| pāvanaṃ puruṣavyāghra yadvayaṃ paryupāsmahe||

Verse 36

आत्मोपमस्तु भूतेषु यो वै भवति मानवः। न्यस्तदण्डो जितक्रोधः प्रेत्येह लभते सुखम्।।

ātmopamastu bhūteṣu yo vai bhavati mānavaḥ| nyastadaṇḍo jitakrodhaḥ pretyeha labhate sukham||

Verse 37

धर्मोच्छ्रिता सत्यजला शीलयष्टिर्दमध्वजा। त्यागवाताध्वगा शीघ्रा नौस्तया सन्तरिष्यति।। सोश्रमी सः आश्रमी सर्वाश्रमफलभागित्यर्थः।।

dharmocchritā satyajalā śīlayaṣṭirdamadhvajā| tyāgavātādhvagā śīghrā naustayā santariṣyati|| sośramī saḥ āśramī sarvāśramaphalabhāgityarthaḥ||

Verse 38

यदा सर्वत्र निर्मुक्तः कामो नास्य हृदि स्थितः। यदा सत्यान्वितो वृत्तैस्तदा ब्रह्म सम श्नुते।।

yadā sarvatra nirmuktaḥ kāmo nāsya hṛdi sthitaḥ| yadā satyānvito vṛttaistadā brahma sama śnute||

Verse 39

सुप्रसन्नस्तु भावेन योगेन च नराधिप। धर्मं पुरुषशार्दूल प्राप्स्यसे पालने रतः।।

suprasannastu bhāvena yogena ca narādhipa| dharmaṃ puruṣaśārdūla prāpsyase pālane rataḥ||

Verse 40

वेदाध्ययनशीलानां विप्राणां साधुकर्मणाम्। पालने यत्नमातिष्ठ सर्वलोकस्य चानघ।।

vedādhyayanaśīlānāṃ viprāṇāṃ sādhukarmaṇām| pālane yatnamātiṣṭha sarvalokasya cānagha||

Verse 41

वने चरन्ति ये धर्ममाश्रमेषु च भारत। रक्षणात्तच्छतगुणं धर्मं प्राप्नोति पार्थिवः।।

vane caranti ye dharmamāśrameṣu ca bhārata| rakṣaṇāttacchataguṇaṃ dharmaṃ prāpnoti pārthivaḥ||

Verse 42

एष ते विविधो धर्मः पाण्डवश्रेष्ठ कीर्तितः। युधिष्ठिर त्वमेनं वै पूर्वं दृष्टं सनातनम्।।

eṣa te vividho dharmaḥ pāṇḍavaśreṣṭha kīrtitaḥ| yudhiṣṭhira tvamenaṃ vai pūrvaṃ dṛṣṭaṃ sanātanam||

Verse 43

चातुराश्रम्यमैकाग्र्यं चातुर्वर्ण्यं च पाण्डवं। धर्मं पुरुषशार्दूल प्राप्स्यसे पालने रतः।।

cāturāśramyamaikāgryaṃ cāturvarṇyaṃ ca pāṇḍavaṃ| dharmaṃ puruṣaśārdūla prāpsyase pālane rataḥ||