Adhyaya 63

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति राजधर्मप्रशंसकेन्द्रमांधातृसंवादानुवादः।। 1।। भीष्म उवाच। चातुराश्रम्यधर्माश्च यतिधर्माश्च पाण्डव। लोकवेदोत्तराश्चैव क्षात्रधर्मे समाहिताः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मपर्वणि त्रिषष्टितमोऽध्यायः।। 63।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati rājadharmapraśaṃsakendramāṃdhātṛsaṃvādānuvādaḥ|| 1|| bhīṣma uvāca| cāturāśramyadharmāśca yatidharmāśca pāṇḍava| lokavedottarāścaiva kṣātradharme samāhitāḥ|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi rājadharmaparvaṇi triṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ|| 63||

Verse 2

सर्वाण्येतानि कर्माणि क्षात्रे भरतसत्तम। निराशिषो जीवलोकाः क्षत्रधर्मे व्यवस्थिते।।

sarvāṇyetāni karmāṇi kṣātre bharatasattama| nirāśiṣo jīvalokāḥ kṣatradharme vyavasthite||

Verse 3

अप्रत्यक्षं बहुफलं धर्ममाश्रमवासिनाम्। प्ररूपयन्ति तद्भावमागमैरेव शाश्वतम्।। राजधर्माश्च पाण्डव। लोकालोकोत्तराश्चैव धर्माः क्षात्रे समर्पिता इति ट. ड.द. पाठः।।

apratyakṣaṃ bahuphalaṃ dharmamāśramavāsinām| prarūpayanti tadbhāvamāgamaireva śāśvatam|| rājadharmāśca pāṇḍava| lokālokottarāścaiva dharmāḥ kṣātre samarpitā iti ṭa. ḍa.da. pāṭhaḥ||

Verse 4

अपरे वचनैः पुण्यैर्वादिनो लोकनिश्चये। अनिश्चयज्ञा धर्माणामदृष्टान्ते परे रताः।। बहुद्वारमिति झ. पाठः।।

apare vacanaiḥ puṇyairvādino lokaniścaye| aniścayajñā dharmāṇāmadṛṣṭānte pare ratāḥ|| bahudvāramiti jha. pāṭhaḥ||

Verse 5

प्रत्यक्षं फलभूयिष्ठमात्मसाक्षिकमच्छलम्। सर्वलोकहितं धर्मं क्षत्रियेषु प्रतिष्ठितम्।। अदृष्टान्ते न दृष्टोऽन्तो यस्य तस्मिन्।।

pratyakṣaṃ phalabhūyiṣṭhamātmasākṣikamacchalam| sarvalokahitaṃ dharmaṃ kṣatriyeṣu pratiṣṭhitam|| adṛṣṭānte na dṛṣṭo'nto yasya tasmin||

Verse 6

धर्माश्रमेऽध्यवसिनां ब्राह्मणानां युधिष्ठिर। यथा त्रयाणां वर्णानां संख्यातोपश्रुतिः पुरा। राजधर्मेष्वनुमता लोकाः सुचरितैः सह।। सुखभूयिष्ठमिति झ. पाठः।।

dharmāśrame'dhyavasināṃ brāhmaṇānāṃ yudhiṣṭhira| yathā trayāṇāṃ varṇānāṃ saṃkhyātopaśrutiḥ purā| rājadharmeṣvanumatā lokāḥ sucaritaiḥ saha|| sukhabhūyiṣṭhamiti jha. pāṭhaḥ||

Verse 7

उदाहृतं ते राजेन्द्र यथा विष्णुं महौजसम्। सर्वभूतेश्वरं देवं ब्राह्मं नारायणं पुरा। जग्मुः सुबहुशः शूरा राजानो दण्डनीतये।।

udāhṛtaṃ te rājendra yathā viṣṇuṃ mahaujasam| sarvabhūteśvaraṃ devaṃ brāhmaṃ nārāyaṇaṃ purā| jagmuḥ subahuśaḥ śūrā rājāno daṇḍanītaye||

Verse 8

एकैकमात्मनः कर्म तुलयित्वाश्रमं पुरा। जानः पर्युपासन्त दृष्टान्तवचने स्थिताः।। धर्माश्रमे गार्हस्थ्ये वर्णानां धर्माणां उपश्रुतिरन्तर्भावः संख्या प्रकटा। तथा राजधर्मेषु धर्मैः सह लोका अन्तर्भूताः। अनुलोमा राजधर्मो लोके सुचरितैरिहेति थ. द. पाठः।।

ekaikamātmanaḥ karma tulayitvāśramaṃ purā| jānaḥ paryupāsanta dṛṣṭāntavacane sthitāḥ|| dharmāśrame gārhasthye varṇānāṃ dharmāṇāṃ upaśrutirantarbhāvaḥ saṃkhyā prakaṭā| tathā rājadharmeṣu dharmaiḥ saha lokā antarbhūtāḥ| anulomā rājadharmo loke sucaritairiheti tha. da. pāṭhaḥ||

Verse 9

साध्या देवा वसवश्चाश्विनौ च रुद्राश्च विश्वे मरुतां गणाश्च। सृष्टाः पुरा ह्यादिदेवेन देवाः क्षात्रे धर्मे वर्तयन्ते च सिद्धाः।।

sādhyā devā vasavaścāśvinau ca rudrāśca viśve marutāṃ gaṇāśca| sṛṣṭāḥ purā hyādidevena devāḥ kṣātre dharme vartayante ca siddhāḥ||

Verse 10

अत्र ते वर्तयिष्यामि धर्ममर्थविनिश्चये। निर्मर्यादे वर्तमाने दानवैकार्णवे पुरा।।

atra te vartayiṣyāmi dharmamarthaviniścaye| nirmaryāde vartamāne dānavaikārṇave purā||

Verse 11

बभूव राजा राजेन्द्र मान्धाता नाम वीर्यवान्। पुरा वसुमतीपालो यज्ञं चक्रे दिदृक्षया।।

babhūva rājā rājendra māndhātā nāma vīryavān| purā vasumatīpālo yajñaṃ cakre didṛkṣayā||

Verse 12

अनादिमध्यनिधनं देवं नारायणं प्रभुम्। स राजा राजशार्दूल मान्धाता परमेश्वरम्।।

anādimadhyanidhanaṃ devaṃ nārāyaṇaṃ prabhum| sa rājā rājaśārdūla māndhātā parameśvaram||

Verse 13

जगाम शिरसा पादौ यज्ञे विष्णोर्महात्मनः। दर्शयामास तं विष्णू रूपमास्थाय वासवम्।। आश्रमं आश्रमविहितं तुलयित्वा किं दण्डनीतिजो धर्मो महान् उत आश्रमधर्म इति संदिह्य दृष्टान्तवचने सिद्धान्तं श्रोतुम्।।

jagāma śirasā pādau yajñe viṣṇormahātmanaḥ| darśayāmāsa taṃ viṣṇū rūpamāsthāya vāsavam|| āśramaṃ āśramavihitaṃ tulayitvā kiṃ daṇḍanītijo dharmo mahān uta āśramadharma iti saṃdihya dṛṣṭāntavacane siddhāntaṃ śrotum||

Verse 14

स पार्थिवैर्वृतः सद्भिरर्चयामास तं प्रभुम्। तस्य पार्थिवसङ्घस्य तस्य चैव महात्मनः। संवादोऽयं महानासीद्विष्णुं प्रति महाद्युतिम्।।

sa pārthivairvṛtaḥ sadbhirarcayāmāsa taṃ prabhum| tasya pārthivasaṅghasya tasya caiva mahātmanaḥ| saṃvādo'yaṃ mahānāsīdviṣṇuṃ prati mahādyutim||

Verse 15

इन्द्र उवाच। किमिष्यसे धर्मभूतां वरिष्ठ यं द्रष्टुकामोऽसि तमप्रमेयम्। अनन्तमायामितमन्त्रवीर्यं नारायणं ह्यादिदेवं पुराणम्।।

indra uvāca| kimiṣyase dharmabhūtāṃ variṣṭha yaṃ draṣṭukāmo'si tamaprameyam| anantamāyāmitamantravīryaṃ nārāyaṇaṃ hyādidevaṃ purāṇam||

Verse 16

नासौ देवो विश्वरूपो मयाऽपि शक्यो द्रष्टुं ब्रह्मणा वाऽपि साक्षात् येऽन्ये कामास्तव राजन्हृदिस्था दास्ये चैतांस्त्वं हि मर्त्येषु राजा।।

nāsau devo viśvarūpo mayā'pi śakyo draṣṭuṃ brahmaṇā vā'pi sākṣāt ye'nye kāmāstava rājanhṛdisthā dāsye caitāṃstvaṃ hi martyeṣu rājā||

Verse 17

सत्ये स्थितो धर्मपरो जितेन्द्रियः शूरो दृढप्रीतिरतः सुराणाम्। बुद्ध्या भक्त्या चोत्तमः श्रद्धया च ततस्तेऽहं दझि वरान्यथेष्टम्।।

satye sthito dharmaparo jitendriyaḥ śūro dṛḍhaprītirataḥ surāṇām| buddhyā bhaktyā cottamaḥ śraddhayā ca tataste'haṃ dajhi varānyatheṣṭam||

Verse 18

मान्धातोवाच। असंशयं भगवन्नादिदेवं वक्ष्यामि त्वाऽहं शिरसा संप्रसाद्य। त्यक्त्वा कामान्धर्मकामो ह्यरण्य मिच्छे गन्तुं सत्पथं साधुजुष्टम्।।

māndhātovāca| asaṃśayaṃ bhagavannādidevaṃ vakṣyāmi tvā'haṃ śirasā saṃprasādya| tyaktvā kāmāndharmakāmo hyaraṇya micche gantuṃ satpathaṃ sādhujuṣṭam||

Verse 19

क्षात्राद्धर्माद्विपुलादप्रमेया श्लोकाः प्राप्ताः स्थापितं स्वं यशश्च। धर्मो योऽसावादिदेवात्प्रवृत्तो लोकश्रेष्ठं तं न जानामि कर्तुम्।।

kṣātrāddharmādvipulādaprameyā ślokāḥ prāptāḥ sthāpitaṃ svaṃ yaśaśca| dharmo yo'sāvādidevātpravṛtto lokaśreṣṭhaṃ taṃ na jānāmi kartum||

Verse 20

इन्द्र उवाच। असैनिका धर्मपराश्च धर्मे परां गतिं न नयन्ते ह्ययुक्तम्। क्षात्रो धर्मो ह्यादिदेवात्प्रवृत्तः पश्चादन्ये शेषभूताश्च धर्माः।। वासयं ऐन्द्रं रूपम्।।

indra uvāca| asainikā dharmaparāśca dharme parāṃ gatiṃ na nayante hyayuktam| kṣātro dharmo hyādidevātpravṛttaḥ paścādanye śeṣabhūtāśca dharmāḥ|| vāsayaṃ aindraṃ rūpam||

Verse 21

शेषाः सृष्टा ह्यन्तवन्तो ह्यनन्ताः सप्रस्थानाः क्षात्रधर्मा विशिष्टाः। अस्मिन्धर्मे सर्वधर्माः प्रविष्टाः क्षात्रं धर्मं श्रेष्ठतमं वदन्ति।।

śeṣāḥ sṛṣṭā hyantavanto hyanantāḥ saprasthānāḥ kṣātradharmā viśiṣṭāḥ| asmindharme sarvadharmāḥ praviṣṭāḥ kṣātraṃ dharmaṃ śreṣṭhatamaṃ vadanti||

Verse 22

कर्मणा वै पुरा देवा ऋषयश्चामितौजसः। त्राताः सर्वे प्रसह्यारीन्क्षत्रधर्मेण विष्णुना।।

karmaṇā vai purā devā ṛṣayaścāmitaujasaḥ| trātāḥ sarve prasahyārīnkṣatradharmeṇa viṣṇunā||

Verse 23

यदि ह्यसौ भगवन्नाहनिष्य द्रिपू सर्वानसुरानप्रमेयः। न च ब्रह्मा नैव लोकादिकर्ता सन्तो धर्माश्चादिधर्माश्च न स्युः।।

yadi hyasau bhagavannāhaniṣya dripū sarvānasurānaprameyaḥ| na ca brahmā naiva lokādikartā santo dharmāścādidharmāśca na syuḥ||

Verse 24

इमामुर्वी नाजयद्विक्रमेण देवश्रेष्ठः सासुरामादिदेवः। चातुर्वर्ण्यं चातुराश्रम्यधर्माः सर्वे न स्युर्ब्राह्मणानां विनाशात्।।

imāmurvī nājayadvikrameṇa devaśreṣṭhaḥ sāsurāmādidevaḥ| cāturvarṇyaṃ cāturāśramyadharmāḥ sarve na syurbrāhmaṇānāṃ vināśāt||

Verse 25

नष्टा धर्माः शतधा शाश्वतास्ते क्षात्रेण धर्मेण पुनः प्रवृद्धाः। युगेयुगे ह्यादिधर्माः प्रवृत्ता लोकज्येष्ठं क्षात्रधर्मं वदन्ति।।

naṣṭā dharmāḥ śatadhā śāśvatāste kṣātreṇa dharmeṇa punaḥ pravṛddhāḥ| yugeyuge hyādidharmāḥ pravṛttā lokajyeṣṭhaṃ kṣātradharmaṃ vadanti||

Verse 26

आत्मत्यागः सर्वभूतानुकम्पा लोकज्ञानं पालनं मोक्षणं च। विषण्णानां मोक्षणं पीडितानां क्षात्रे धर्मे विद्यते पार्थिवानाम्।। न सन्ति सैनिका येषां ते असैनिकाः अराजानः युक्तं अभिनिवेशशून्यं यथा स्यात्तथा हेलयैव न नयन्ते इत्यर्थः। शेषभूताः अङ्गभूताः।।

ātmatyāgaḥ sarvabhūtānukampā lokajñānaṃ pālanaṃ mokṣaṇaṃ ca| viṣaṇṇānāṃ mokṣaṇaṃ pīḍitānāṃ kṣātre dharme vidyate pārthivānām|| na santi sainikā yeṣāṃ te asainikāḥ arājānaḥ yuktaṃ abhiniveśaśūnyaṃ yathā syāttathā helayaiva na nayante ityarthaḥ| śeṣabhūtāḥ aṅgabhūtāḥ||

Verse 27

निर्मर्यादाः काममन्युप्रवृत्ता भीता राज्ञो नाधिगच्छन्ति पापम्। शिष्टाश्चान्ये सर्वधर्मोपपन्नाः साध्वाचाराः साधुधर्मं वदन्ति।।

nirmaryādāḥ kāmamanyupravṛttā bhītā rājño nādhigacchanti pāpam| śiṣṭāścānye sarvadharmopapannāḥ sādhvācārāḥ sādhudharmaṃ vadanti||

Verse 28

पुत्रवत्पाल्यमानानि धर्मलिङ्गानि पार्थिवैः। लोके भूतानि सर्वाणि चरन्ते नात्र संशयः।।

putravatpālyamānāni dharmaliṅgāni pārthivaiḥ| loke bhūtāni sarvāṇi carante nātra saṃśayaḥ||

Verse 29

सर्वधर्मपरं क्षात्रं लोकश्रेष्ठं सनातनम्। शश्वदक्षरपर्यन्तमक्षरं सर्वतोमुखम्।। आत्मत्यागो युद्धे मरणम्

sarvadharmaparaṃ kṣātraṃ lokaśreṣṭhaṃ sanātanam| śaśvadakṣaraparyantamakṣaraṃ sarvatomukham|| ātmatyāgo yuddhe maraṇam