Adhyaya 62

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति ब्राह्मणैस्त्याज्यधर्मकथनम्।। 1।। तथा क्षत्रियादिधर्मकथनपूर्वकं राजधर्मप्रशंसनम्।। 2।। भीष्म उवाच। ज्याकर्षणं शत्रुनिवर्हणं च कृपिर्वणिज्या पशुपालनं च। शुश्रूषणं चापि तथाऽर्थहेतो रकार्यमेतत्परमं द्विजस्य।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati brāhmaṇaistyājyadharmakathanam|| 1|| tathā kṣatriyādidharmakathanapūrvakaṃ rājadharmapraśaṃsanam|| 2|| bhīṣma uvāca| jyākarṣaṇaṃ śatrunivarhaṇaṃ ca kṛpirvaṇijyā paśupālanaṃ ca| śuśrūṣaṇaṃ cāpi tathā'rthaheto rakāryametatparamaṃ dvijasya||

Verse 2

सेव्यं तु ब्रह्म षट्‌कर्म गृहस्थेन मनीषिणा। कृतकृत्यस्य चारण्ये वासो विप्रस्य शस्यते।।

sevyaṃ tu brahma ṣaṭ‌karma gṛhasthena manīṣiṇā| kṛtakṛtyasya cāraṇye vāso viprasya śasyate||

Verse 3

राजप्रेष्यं कृषिधनं जीवनं च वणिज्यया। कौटिल्यं कौलटेयं च ब्राह्मणस्य विगर्हितम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मपर्वणि द्विषष्टितमोऽध्यायः।। 62।।

rājapreṣyaṃ kṛṣidhanaṃ jīvanaṃ ca vaṇijyayā| kauṭilyaṃ kaulaṭeyaṃ ca brāhmaṇasya vigarhitam|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi rājadharmaparvaṇi dviṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ|| 62||

Verse 4

शूद्रो राजन्भवति ब्रह्मबन्धु र्दुश्चारित्रो यश्च धर्मादपेतः। वृपलीपतिः पिशुनो नर्तनश्च। ग्रामप्रेष्यो यश्च भवेद्विकर्मा।।

śūdro rājanbhavati brahmabandhu rduścāritro yaśca dharmādapetaḥ| vṛpalīpatiḥ piśuno nartanaśca| grāmapreṣyo yaśca bhavedvikarmā||

Verse 5

राजन्नेतान्वर्जयेद्देवकृत्ये।। कौटिल्यमनार्जवम्। कौलटेयं कुलटाप्रधानं जारकर्म। कुसीदं च विवर्जयेत् इति झ. पाठः। तत्र कुसीदं वृद्धिजीविकामित्यर्थः।।

rājannetānvarjayeddevakṛtye|| kauṭilyamanārjavam| kaulaṭeyaṃ kulaṭāpradhānaṃ jārakarma| kusīdaṃ ca vivarjayet iti jha. pāṭhaḥ| tatra kusīdaṃ vṛddhijīvikāmityarthaḥ||

Verse 6

निर्मर्यादे वाक्छठे क्रूरवृत्तौ। हिंसाकामे त्यक्तवृत्तस्वधर्मो। हव्यं कव्यं यानि चान्यानि राजन् देयान्यदेयानि भवन्ति तस्मिन्।।

nirmaryāde vākchaṭhe krūravṛttau| hiṃsākāme tyaktavṛttasvadharmo| havyaṃ kavyaṃ yāni cānyāni rājan deyānyadeyāni bhavanti tasmin||

Verse 7

तस्माद्धर्मो विहितो ब्राह्मणस्य दमः शौचं चार्जवं चापि राजन्। तथा विप्रस्याश्रमाः सर्व एव पुरा राजन्ब्रह्मणा संनिसृष्टाः।।

tasmāddharmo vihito brāhmaṇasya damaḥ śaucaṃ cārjavaṃ cāpi rājan| tathā viprasyāśramāḥ sarva eva purā rājanbrahmaṇā saṃnisṛṣṭāḥ||

Verse 8

यः स्याद्दान्तः सोमपाश्चार्यशीलः सानुक्रोशः सर्वसहो निराशीः। ऋजुर्मृदुरनृशंसः क्षमावान् स वै विप्रो नेतरः पापकर्मा।।

yaḥ syāddāntaḥ somapāścāryaśīlaḥ sānukrośaḥ sarvasaho nirāśīḥ| ṛjurmṛduranṛśaṃsaḥ kṣamāvān sa vai vipro netaraḥ pāpakarmā||

Verse 9

विप्रं वैश्यं राजपुत्रं च राजन् लोकाः सर्वे संश्रिता धर्मकामाः। तस्माद्वर्णाञ्जातिधर्मेषु सक्ता ञ्जेतुं विष्णुर्नेच्छति पाण्डुपुत्र।।

vipraṃ vaiśyaṃ rājaputraṃ ca rājan lokāḥ sarve saṃśritā dharmakāmāḥ| tasmādvarṇāñjātidharmeṣu saktā ñjetuṃ viṣṇurnecchati pāṇḍuputra||

Verse 10

लोकश्चायं सर्वलोकस्य न स्या च्चातुर्वर्ण्यं वेदवादाश्च न स्युः। सर्वाश्चेज्याः सर्वलोकक्रियाश्च सद्यः सर्वे चाश्रमाश्चैव न स्युः।।

lokaścāyaṃ sarvalokasya na syā ccāturvarṇyaṃ vedavādāśca na syuḥ| sarvāścejyāḥ sarvalokakriyāśca sadyaḥ sarve cāśramāścaiva na syuḥ||

Verse 11

यच्च त्रयाणां वर्णानामिच्छेदाश्रमसेवनम्। कर्तुमाश्रमदृष्टांश्च धर्मास्ताञ्शृणु पाण्डव।। राजप्रेष्यादिर्वेदान् जपन्नजपन्वा शूद्रइव पङ्क्तेर्वहिर्भोजनीय एवेति भावः।।

yacca trayāṇāṃ varṇānāmicchedāśramasevanam| kartumāśramadṛṣṭāṃśca dharmāstāñśṛṇu pāṇḍava|| rājapreṣyādirvedān japannajapanvā śūdraiva paṅktervahirbhojanīya eveti bhāvaḥ||

Verse 12

शुश्रूषोः कृतकार्यस्य कृतसंतानकर्मणः। अभ्यनुज्ञाप्य राजानं शूद्रस्य जगतीपते।। यो राजा त्रयाणां ब्राह्मणवैश्यशूद्राणां स्वराज्ये आश्रमधर्मसेवनं यथोक्तं इच्छेत् तेनावश्यज्ञातव्यान्धर्माञ्शृणु।।

śuśrūṣoḥ kṛtakāryasya kṛtasaṃtānakarmaṇaḥ| abhyanujñāpya rājānaṃ śūdrasya jagatīpate|| yo rājā trayāṇāṃ brāhmaṇavaiśyaśūdrāṇāṃ svarājye āśramadharmasevanaṃ yathoktaṃ icchet tenāvaśyajñātavyāndharmāñśṛṇu||

Verse 13

अल्पान्तरगतस्यापि देशधर्मगतस्य वा। आश्रमा विहिताः सर्वे वर्जयित्वा निराशिषम्।। शुश्रूषोर्वेदान्तेष्वनधिकारात्पुराणद्वारा आत्मानं श्रोतुमिच्छोः। कृतकार्यस्य यावच्छरीरसामर्थ्यं सेवितत्रैवर्ण्यस्य।।

alpāntaragatasyāpi deśadharmagatasya vā| āśramā vihitāḥ sarve varjayitvā nirāśiṣam|| śuśrūṣorvedānteṣvanadhikārātpurāṇadvārā ātmānaṃ śrotumicchoḥ| kṛtakāryasya yāvaccharīrasāmarthyaṃ sevitatraivarṇyasya||

Verse 14

भैक्षचर्यां नचैवाहुस्तस्य तद्धर्मवादिनः। तथा वैश्यस्य राजेन्द्र राजपुत्रस्य चैव हि।।

bhaikṣacaryāṃ nacaivāhustasya taddharmavādinaḥ| tathā vaiśyasya rājendra rājaputrasya caiva hi||

Verse 15

कृतकृत्यो वयोतीतो राज्ञः कृतपरिश्रमः। वैश्यो गच्छेदनुज्ञातो नृपेणाश्रमसंश्रयम्।।

kṛtakṛtyo vayotīto rājñaḥ kṛtapariśramaḥ| vaiśyo gacchedanujñāto nṛpeṇāśramasaṃśrayam||

Verse 16

वेदानधीत्य धर्मेण राजशास्त्राणि चानघ। संतानादीनि कर्माणि कृत्वा सोमं निषेव्य च।।

vedānadhītya dharmeṇa rājaśāstrāṇi cānagha| saṃtānādīni karmāṇi kṛtvā somaṃ niṣevya ca||

Verse 17

पालयित्वा प्रजाः सर्वा धर्मेण वदतांवर। राजसूयाश्वमेधादीन्मखानन्यांस्तथैव च।।

pālayitvā prajāḥ sarvā dharmeṇa vadatāṃvara| rājasūyāśvamedhādīnmakhānanyāṃstathaiva ca||

Verse 18

आनयित्वा यथान्यायं विप्रेभ्यो दत्तदक्षिणः। संग्रामे विजयं प्राप्य तथाऽल्पं यदि वा बहु।।

ānayitvā yathānyāyaṃ viprebhyo dattadakṣiṇaḥ| saṃgrāme vijayaṃ prāpya tathā'lpaṃ yadi vā bahu||

Verse 19

स्थापयित्वा प्रजापालं पुत्रं राज्ये च पाण्डव। अन्यगोत्रं प्रशस्तं वा क्षत्रियं क्षत्रियर्षभ।।

sthāpayitvā prajāpālaṃ putraṃ rājye ca pāṇḍava| anyagotraṃ praśastaṃ vā kṣatriyaṃ kṣatriyarṣabha||

Verse 20

अर्चयित्वा पितॄञ्श्राद्धैः पितृयज्ञैर्यथाविधि। देवान्यज्ञैर्ऋषीन्वेदैरर्चयित्वा तु यत्नतः।।

arcayitvā pitṝñśrāddhaiḥ pitṛyajñairyathāvidhi| devānyajñairṛṣīnvedairarcayitvā tu yatnataḥ||

Verse 21

अन्तकाले च संप्राप्ते य इच्छेदाश्रमान्तरम्। सोनुपूर्व्याश्रमान्राजन्गत्वा सिद्धिमवाप्नुयात्।।

antakāle ca saṃprāpte ya icchedāśramāntaram| sonupūrvyāśramānrājangatvā siddhimavāpnuyāt||

Verse 22

राजर्षित्वेन राजेन्द्र भैक्ष्यचर्याद्यसेवया। अपेतगृहधर्मापि चरेज्जीवितकाम्यया।। अल्पान्तरगतस्य आचारनिष्ठया त्रैवर्णिकसमस्य आश्रमाः सर्वे विहिताः। शूद्रोऽपि नैष्ठिकं ब्रह्मचर्यं वानप्रस्थं वा सकलविक्षेपककर्मत्यागरूपं संन्यासं वाऽनुतिष्ठेदेव। निराशिषं शान्तिदान्त्यादिकल्याणगुणरहितम्।।

rājarṣitvena rājendra bhaikṣyacaryādyasevayā| apetagṛhadharmāpi carejjīvitakāmyayā|| alpāntaragatasya ācāraniṣṭhayā traivarṇikasamasya āśramāḥ sarve vihitāḥ| śūdro'pi naiṣṭhikaṃ brahmacaryaṃ vānaprasthaṃ vā sakalavikṣepakakarmatyāgarūpaṃ saṃnyāsaṃ vā'nutiṣṭhedeva| nirāśiṣaṃ śāntidāntyādikalyāṇaguṇarahitam||

Verse 23

न चैतन्नैष्ठिकं कर्म त्रयाणां भूरिदक्षिण। चतुर्णां राजशार्दूल प्राहुराश्रमवासिनाम्।।

na caitannaiṣṭhikaṃ karma trayāṇāṃ bhūridakṣiṇa| caturṇāṃ rājaśārdūla prāhurāśramavāsinām||

Verse 24

बाह्वायत्तं क्षत्रियैर्मानवानां लोकश्रेष्ठं धर्ममासेवमानैः। सर्वे धर्माः सोपधर्मास्त्रयाणां राज्ञो धर्मं नीतिशास्त्रे शृणोमि।।

bāhvāyattaṃ kṣatriyairmānavānāṃ lokaśreṣṭhaṃ dharmamāsevamānaiḥ| sarve dharmāḥ sopadharmāstrayāṇāṃ rājño dharmaṃ nītiśāstre śṛṇomi||

Verse 25

यथा राजन्हस्तिपदे पदानि संलीयन्ते सर्वसत्वोद्भवानि। एवं धर्मान्राजधर्मेषु सर्वान् सर्वावस्थान्संप्रलीनान्निबोध।।

yathā rājanhastipade padāni saṃlīyante sarvasatvodbhavāni| evaṃ dharmānrājadharmeṣu sarvān sarvāvasthānsaṃpralīnānnibodha||

Verse 26

अल्पाश्रयानल्पफलान्वदन्ति धर्मानन्यान्धर्मविदो मनुष्याः। महाश्रयं बहुकल्याणरूपं क्षात्रं धर्मं नेतरं प्राहुरार्याः।।

alpāśrayānalpaphalānvadanti dharmānanyāndharmavido manuṣyāḥ| mahāśrayaṃ bahukalyāṇarūpaṃ kṣātraṃ dharmaṃ netaraṃ prāhurāryāḥ||

Verse 27

सर्वे धर्मा राजधर्मप्रधानाः सर्वे वर्णाः पाल्यमाना भवन्ति। सर्वस्त्यागो राजधर्मेषु राजं स्त्यागं धर्मं चाहुरग्र्यं पुराणम्।।

sarve dharmā rājadharmapradhānāḥ sarve varṇāḥ pālyamānā bhavanti| sarvastyāgo rājadharmeṣu rājaṃ styāgaṃ dharmaṃ cāhuragryaṃ purāṇam||

Verse 28

मज्जेत्रयी दण्डनीतौ हतायां सर्वे धर्माः प्रक्षयेयुर्विरुद्धाः। सर्वे धर्माश्चाश्रमाणां हताः स्युः क्षात्रे नष्टे राजधर्मे पुराणे।।

majjetrayī daṇḍanītau hatāyāṃ sarve dharmāḥ prakṣayeyurviruddhāḥ| sarve dharmāścāśramāṇāṃ hatāḥ syuḥ kṣātre naṣṭe rājadharme purāṇe||

Verse 29

सर्वे भोगा राजधर्मेषु दृष्टाः सर्वा दीक्षा राजधर्मेषु चोक्ताः। सर्वा विद्या राजधर्मेषु युक्ताः सर्वे लोका राजधर्मे प्रविष्टाः।।

sarve bhogā rājadharmeṣu dṛṣṭāḥ sarvā dīkṣā rājadharmeṣu coktāḥ| sarvā vidyā rājadharmeṣu yuktāḥ sarve lokā rājadharme praviṣṭāḥ||

Verse 30

नान्यो लोके विद्यतेऽजातशत्रो।।

nānyo loke vidyate'jātaśatro||

Verse 31

सर्वाण्येतानि कर्माणि क्षात्रे भरतसत्तम। भवन्ति जीवलोकाश्च क्षत्रधर्मे प्रतिष्ठिताः।।

sarvāṇyetāni karmāṇi kṣātre bharatasattama| bhavanti jīvalokāśca kṣatradharme pratiṣṭhitāḥ||

Verse 32

यथा जीवाः प्राकृतैर्वध्यमाना धर्मश्रुतीनामुपपीडनाय। एवं धर्मा राजधर्मैर्वियुक्ताः संचिन्वन्तो नाद्रियन्ते स्वधर्मम्।।

yathā jīvāḥ prākṛtairvadhyamānā dharmaśrutīnāmupapīḍanāya| evaṃ dharmā rājadharmairviyuktāḥ saṃcinvanto nādriyante svadharmam||