Adhyaya 61

Verse 1

युधिष्ठिरंप्रति भीष्मेण ब्राह्मणधर्मकथनम्।। 1।। युधिष्ठिर उवाच। पुनः शिवान्महोदर्कानहिंस्रांल्लोकसंमतान्। ब्रूहि धर्मान्सुखोपायान्मद्विधानां सुखावहान्।।

yudhiṣṭhiraṃprati bhīṣmeṇa brāhmaṇadharmakathanam|| 1|| yudhiṣṭhira uvāca| punaḥ śivānmahodarkānahiṃsrāṃllokasaṃmatān| brūhi dharmānsukhopāyānmadvidhānāṃ sukhāvahān||

Verse 2

भीष्म उवाच। ब्राह्मणस्य तु चत्वारस्त्वाश्रमा विहिताः प्रभो। वर्णास्तान्नानुवर्तन्ते त्रयो भारतसत्तम।।

bhīṣma uvāca| brāhmaṇasya tu catvārastvāśramā vihitāḥ prabho| varṇāstānnānuvartante trayo bhāratasattama||

Verse 3

उक्तानि कर्माणि बहूनि राज न्स्वर्ग्याणि राजन्यपरायणानि। शास्त्रस्य सर्वस्य विधौ स्मृतानि क्षात्रे हि सर्वं विहितं यथावत्।।

uktāni karmāṇi bahūni rāja nsvargyāṇi rājanyaparāyaṇāni| śāstrasya sarvasya vidhau smṛtāni kṣātre hi sarvaṃ vihitaṃ yathāvat||

Verse 4

क्षात्राणि वैश्यानि च सेवमानः शौद्राणि कर्माणि च ब्राह्मणः सत्। अस्मिँल्लोके निन्दितो मन्दचेताः। परे च लोके निरयं प्रयाति।।

kṣātrāṇi vaiśyāni ca sevamānaḥ śaudrāṇi karmāṇi ca brāhmaṇaḥ sat| asmi~lloke nindito mandacetāḥ| pare ca loke nirayaṃ prayāti||

Verse 5

या संज्ञा विहिता लोके दासे शुनि वृके पशौ। विकर्मणि स्थिते विप्रे तां संज्ञां कुरु पाण्डव।।

yā saṃjñā vihitā loke dāse śuni vṛke paśau| vikarmaṇi sthite vipre tāṃ saṃjñāṃ kuru pāṇḍava||

Verse 6

षट्‌कर्मसंप्रवृत्तस्य आश्रमेषु चतुर्ष्वपि। सर्वधर्मोपपन्नस्य तद्भूतस्य कृतात्मनः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मपर्वणि एकषष्टितमोऽध्यायः।। 61।।

ṣaṭ‌karmasaṃpravṛttasya āśrameṣu caturṣvapi| sarvadharmopapannasya tadbhūtasya kṛtātmanaḥ|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi rājadharmaparvaṇi ekaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ|| 61||

Verse 7

ब्राह्मणस्य विशुद्धस्य तपस्यभिरतस्य च। निराशिषो वदान्यस्य लोका ह्यक्षरसंज्ञिताः।। षट्कर्माणि प्राणायामः प्रत्याहारो ध्यानं धारणा तर्क समाधिरिति। इज्यादीनामाश्रमान्तरेष्वयोगात्। सर्वधर्मोऽहिंसा।।

brāhmaṇasya viśuddhasya tapasyabhiratasya ca| nirāśiṣo vadānyasya lokā hyakṣarasaṃjñitāḥ|| ṣaṭkarmāṇi prāṇāyāmaḥ pratyāhāro dhyānaṃ dhāraṇā tarka samādhiriti| ijyādīnāmāśramāntareṣvayogāt| sarvadharmo'hiṃsā||

Verse 8

यो यस्मिन्कुरुते कर्म यादृशं येन यत्र च। तादृशं तादृशेनैव सगुणं प्रतिपद्यते।। तपसि विचारे। अक्षरसंज्ञिताः अक्षयाः।।

yo yasminkurute karma yādṛśaṃ yena yatra ca| tādṛśaṃ tādṛśenaiva saguṇaṃ pratipadyate|| tapasi vicāre| akṣarasaṃjñitāḥ akṣayāḥ||

Verse 9

वृद्ध्या कृषिवणिक्त्वेन जीवसंजीवनेन च। वेत्तुमर्हसि राजेन्द्र स्वाध्यात्मगुणितेन च।। यः पुमान्यस्मिन्नवस्थाविशेषे यत्र देशे काले वा येन फलेन निमित्तेन यत्कर्म करोति साध्वसाधु वा तत्सकलं लोभाच्चिराभ्यासाच्च सगुणमेवेति प्रतिपद्यते नत्विदं निन्द्यमिति ततो विरज्यत इत्यर्थः।।

vṛddhyā kṛṣivaṇiktvena jīvasaṃjīvanena ca| vettumarhasi rājendra svādhyātmaguṇitena ca|| yaḥ pumānyasminnavasthāviśeṣe yatra deśe kāle vā yena phalena nimittena yatkarma karoti sādhvasādhu vā tatsakalaṃ lobhāccirābhyāsācca saguṇameveti pratipadyate natvidaṃ nindyamiti tato virajyata ityarthaḥ||

Verse 10

कालसंचोदितः काले कालपर्यायनिश्चितः। उत्तमाधममध्यानि कर्माणि कुरुतेऽवशः।। जीवै संजीवनं मृगयाजीवित्वं तेन। वृभ्द्यादिभिः समानमिति हेत्तुमर्हसि उक्तहेतोरित्यर्थः।।

kālasaṃcoditaḥ kāle kālaparyāyaniścitaḥ| uttamādhamamadhyāni karmāṇi kurute'vaśaḥ|| jīvai saṃjīvanaṃ mṛgayājīvitvaṃ tena| vṛbhdyādibhiḥ samānamiti hettumarhasi uktahetorityarthaḥ||

Verse 11

अन्तवन्ति प्रदानानि परं श्रेयस्कराणि च। स्वकर्मविहितो लोको ह्यक्षरः सर्वतोमुखः।।

antavanti pradānāni paraṃ śreyaskarāṇi ca| svakarmavihito loko hyakṣaraḥ sarvatomukhaḥ||