Adhyaya 60

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति आश्रमचतुष्टयधर्मकथनम्।। 1।। भीष्म उवाच। आश्रमाणां महाबाहो शृणु सत्यपराक्रम। चतुर्णामपि नामानि कर्माणि च युधिष्ठिर।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati āśramacatuṣṭayadharmakathanam|| 1|| bhīṣma uvāca| āśramāṇāṃ mahābāho śṛṇu satyaparākrama| caturṇāmapi nāmāni karmāṇi ca yudhiṣṭhira||

Verse 2

वानप्रस्थं भैक्षचर्यं गार्हस्थ्यं च महाश्रमम्। ब्रह्मचर्याश्रमं प्राहुश्चतुर्थं ब्रह्मणेरितम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मपर्वणि षष्टितमोऽध्यायः।। 60।।

vānaprasthaṃ bhaikṣacaryaṃ gārhasthyaṃ ca mahāśramam| brahmacaryāśramaṃ prāhuścaturthaṃ brahmaṇeritam|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi rājadharmaparvaṇi ṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ|| 60||

Verse 3

चूडाकरणसंस्कारं द्विजातित्वमवाप्य च। आधानादीनि कर्माणि प्राप्य वेदानधीत्य च।।

cūḍākaraṇasaṃskāraṃ dvijātitvamavāpya ca| ādhānādīni karmāṇi prāpya vedānadhītya ca||

Verse 4

सदारो वाऽप्यदारो वा विनीतः संयतेन्द्रियः। वानप्रस्थाश्रमं गच्छेत्कृतकृत्यो गृहाश्रमात्।।

sadāro vā'pyadāro vā vinītaḥ saṃyatendriyaḥ| vānaprasthāśramaṃ gacchetkṛtakṛtyo gṛhāśramāt||

Verse 5

तत्रारण्यकशास्त्राणि समधीत्य स धर्मवित्। ऊर्ध्वरेताः प्रजा हित्वा गच्छत्यक्षरसात्मताम्।। क्रमो न विवक्षितः। चतुर्थं ब्राह्मणैर्वृतमिति झ. पाठः।।

tatrāraṇyakaśāstrāṇi samadhītya sa dharmavit| ūrdhvaretāḥ prajā hitvā gacchatyakṣarasātmatām|| kramo na vivakṣitaḥ| caturthaṃ brāhmaṇairvṛtamiti jha. pāṭhaḥ||

Verse 6

एतान्येव निमित्तानि मुनीनामूर्ध्वरेतसाम्। कर्तव्यानीह विप्रेण राजन्नादौ विपश्चिता।। अक्षरसाम्यतमिति ट. द. पाठः।।

etānyeva nimittāni munīnāmūrdhvaretasām| kartavyānīha vipreṇa rājannādau vipaścitā|| akṣarasāmyatamiti ṭa. da. pāṭhaḥ||

Verse 7

चरितब्रह्मचर्यस्य ब्राह्मणस्य विशांपते। भैक्षचर्यास्वधीकारः प्रशस्तो देहमोक्षणे।। एतानि द्विजत्वावाप्त्यादीनि।।

caritabrahmacaryasya brāhmaṇasya viśāṃpate| bhaikṣacaryāsvadhīkāraḥ praśasto dehamokṣaṇe|| etāni dvijatvāvāptyādīni||

Verse 8

यत्रास्तमितशायी स्यान्निरग्निरनिकेतनः। यथोपलब्धजीवी स्यान्मुनिर्दान्तो जितेन्द्रियः।।

yatrāstamitaśāyī syānniragniraniketanaḥ| yathopalabdhajīvī syānmunirdānto jitendriyaḥ||

Verse 9

निराशीर्निर्नमस्कारो निर्भोगो निर्विकारवान्। विप्रः क्षेमाश्रमं प्राप्तो गच्छत्यक्षरसात्मताम्।।

nirāśīrnirnamaskāro nirbhogo nirvikāravān| vipraḥ kṣemāśramaṃ prāpto gacchatyakṣarasātmatām||

Verse 10

अधीत्य वेदान्कृतसर्वकृत्यः संतानमुत्पाद्य सुखानि भुक्त्वा। समाहितः प्रचरेद्दुश्चरं तं गार्हस्थ्यधर्मं मुनिधर्मजुष्टम्।।

adhītya vedānkṛtasarvakṛtyaḥ saṃtānamutpādya sukhāni bhuktvā| samāhitaḥ pracaredduścaraṃ taṃ gārhasthyadharmaṃ munidharmajuṣṭam||

Verse 11

स्वदारतुष्टस्त्वृतुकालगामी नियोगसेवी न शठो न जिह्नः। मिताशनो देवरतः कृतज्ञः सत्यो मृदुश्चानृशंसः क्षमावान्।। मध्यममाश्रमद्वयमनित्यमित्याह चरितेति।।

svadāratuṣṭastvṛtukālagāmī niyogasevī na śaṭho na jihnaḥ| mitāśano devarataḥ kṛtajñaḥ satyo mṛduścānṛśaṃsaḥ kṣamāvān|| madhyamamāśramadvayamanityamityāha cariteti||

Verse 12

दान्तो विधेयो हव्यकव्याप्रमत्तो ह्यन्नस्य दाता सततं द्विजेभ्यः। अमत्सरी सर्वलिङ्गप्रदाता वैताननित्यश्च गृहाश्रमी स्यात्।। शठो धूर्तः। जिह्नः कुटिलः।।

dānto vidheyo havyakavyāpramatto hyannasya dātā satataṃ dvijebhyaḥ| amatsarī sarvaliṅgapradātā vaitānanityaśca gṛhāśramī syāt|| śaṭho dhūrtaḥ| jihnaḥ kuṭilaḥ||

Verse 13

अथात्र नारायणगीतमाहु र्महर्षयस्तात महानुभावाः। महार्थमत्यन्ततपः प्रयुक्तं तदुच्यमानं हि मया निबोध।।

athātra nārāyaṇagītamāhu rmaharṣayastāta mahānubhāvāḥ| mahārthamatyantatapaḥ prayuktaṃ taducyamānaṃ hi mayā nibodha||

Verse 14

सत्यार्जवं चातिथिपूजनं च धर्मस्तथार्थश्च रतिः स्वदारैः। निषेवितव्यानि सुखानि लोके ह्यस्मिन्परे चैव मतं ममैतत्।।

satyārjavaṃ cātithipūjanaṃ ca dharmastathārthaśca ratiḥ svadāraiḥ| niṣevitavyāni sukhāni loke hyasminpare caiva mataṃ mamaitat||

Verse 15

भरणं पुत्रदाराणां वेदानां चानुपालनम्। सेवतामाश्रमं श्रेष्ठं वदन्ति परमर्षयः।।

bharaṇaṃ putradārāṇāṃ vedānāṃ cānupālanam| sevatāmāśramaṃ śreṣṭhaṃ vadanti paramarṣayaḥ||

Verse 16

एवं हि यो ब्राह्मणो यज्ञशीलो गार्हस्थ्यमध्यावसते यथावत्। गृहस्थवृत्तिं प्रतिगाह्य सम्य क्स्वर्गे विशुद्धं फलमश्नुते सः।।

evaṃ hi yo brāhmaṇo yajñaśīlo gārhasthyamadhyāvasate yathāvat| gṛhasthavṛttiṃ pratigāhya samya ksvarge viśuddhaṃ phalamaśnute saḥ||

Verse 17

तस्य देहं परित्यज्य इष्टकामाक्षया मताः। आनन्त्यायोपकल्पन्ते सर्वतोक्षिशिरोमुखाः।। विधेयः गुरुशास्त्राज्ञापालकः। अप्रमत्तः अवहितः। सर्वेभ्यो लिङ्गयुक्तेभ्य आश्रमेभ्यः प्रदाताऽन्नादेः। लिङ्गप्रदातेति मध्यमपदलोपी समासः। वैतानं श्रौतकर्म तत्र नित्यः।।

tasya dehaṃ parityajya iṣṭakāmākṣayā matāḥ| ānantyāyopakalpante sarvatokṣiśiromukhāḥ|| vidheyaḥ guruśāstrājñāpālakaḥ| apramattaḥ avahitaḥ| sarvebhyo liṅgayuktebhya āśramebhyaḥ pradātā'nnādeḥ| liṅgapradāteti madhyamapadalopī samāsaḥ| vaitānaṃ śrautakarma tatra nityaḥ||

Verse 18

वसन्नेको जपन्नेकः सर्वान्वेदान्युधिष्ठिर। एकस्मिन्नेव चाचार्ये शुश्रूषुर्मलपङ्कवान्।।

vasanneko japannekaḥ sarvānvedānyudhiṣṭhira| ekasminneva cācārye śuśrūṣurmalapaṅkavān||

Verse 19

ब्रह्मचारी व्रती नित्यं नित्यं दीक्षापरो वशी। गुरुच्छायानुगो नित्यमधीयानः सुयन्त्रितः। अविचाल्यव्रतोपेतं कृत्यं कुर्वन्वसेत्सदा।।

brahmacārī vratī nityaṃ nityaṃ dīkṣāparo vaśī| gurucchāyānugo nityamadhīyānaḥ suyantritaḥ| avicālyavratopetaṃ kṛtyaṃ kurvanvasetsadā||

Verse 20

शुश्रूषां सततं कुर्वन्गुरोः संप्रणमेत च। षट्‌कर्मस्वनिवृत्तश्च न प्रवृत्तश्च सर्वशः।।

śuśrūṣāṃ satataṃ kurvanguroḥ saṃpraṇameta ca| ṣaṭ‌karmasvanivṛttaśca na pravṛttaśca sarvaśaḥ||

Verse 21

नाचरत्यधिकारेण सेवेत द्विषतो न च। एषोऽऽश्रमपदस्तात ब्रह्मचारिण इष्यते।।

nācaratyadhikāreṇa seveta dviṣato na ca| eṣo''śramapadastāta brahmacāriṇa iṣyate||