Adhyaya 59

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति चातुर्वर्ण्यधर्मकथनम्।। 1।। वैशंपायन उवाच। ततः पुनः स गाङ्गेयमभिवाद्य पितामहम्। प्राञ्जलिर्नियतो भूत्वा पर्यपृच्छद्युधिष्ठिरः।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati cāturvarṇyadharmakathanam|| 1|| vaiśaṃpāyana uvāca| tataḥ punaḥ sa gāṅgeyamabhivādya pitāmaham| prāñjalirniyato bhūtvā paryapṛcchadyudhiṣṭhiraḥ||

Verse 2

के धर्माः सर्ववर्णानां चातुर्वर्ण्यस्य के पृथक्। चातुर्वर्ण्याश्रमाणां च राजधर्माश्च के मताः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मपर्वणि एकोनषष्टितमोऽध्यायः।। 59।।

ke dharmāḥ sarvavarṇānāṃ cāturvarṇyasya ke pṛthak| cāturvarṇyāśramāṇāṃ ca rājadharmāśca ke matāḥ|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi rājadharmaparvaṇi ekonaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ|| 59||

Verse 3

केन वै वर्धते राष्ट्रं राजा केन विवर्धते। केन पौराश्च भृत्याश्च वर्धन्ते भरतर्षभ।।

kena vai vardhate rāṣṭraṃ rājā kena vivardhate| kena paurāśca bhṛtyāśca vardhante bharatarṣabha||

Verse 4

कोशं दण्डं च दुर्गं च सहायान्मन्त्रिणस्तथा। ऋत्विक्पुरोहिताचार्यान्कीदृशान्वर्जयेन्नृपः।।

kośaṃ daṇḍaṃ ca durgaṃ ca sahāyānmantriṇastathā| ṛtvikpurohitācāryānkīdṛśānvarjayennṛpaḥ||

Verse 5

केषु विश्वसितव्यं स्याद्राज्ञा कस्यांचिदापदि। कुतो वाऽऽत्मा दृढं रक्ष्यस्तन्मे ब्रूहि पितामह।।

keṣu viśvasitavyaṃ syādrājñā kasyāṃcidāpadi| kuto vā''tmā dṛḍhaṃ rakṣyastanme brūhi pitāmaha||

Verse 6

द्वैधीभावे च भृत्यानां शपथः कीदृशो भवेत्। अधर्मस्य फलं यच्च शपथस्य विलङ्घने।।

dvaidhībhāve ca bhṛtyānāṃ śapathaḥ kīdṛśo bhavet| adharmasya phalaṃ yacca śapathasya vilaṅghane||

Verse 7

सर्वमेतद्यथातत्वं व्यवहारं च तादृशम्। समासव्यासयोगेन कथयस्व पितामह।।

sarvametadyathātatvaṃ vyavahāraṃ ca tādṛśam| samāsavyāsayogena kathayasva pitāmaha||

Verse 8

भीष्म उवाच। नमो धर्माय महते नमः कृष्णाय वेधसे। ब्राह्मणेभ्यो नमस्कृत्य धर्मान्वक्ष्यामि शाश्वतान्।।

bhīṣma uvāca| namo dharmāya mahate namaḥ kṛṣṇāya vedhase| brāhmaṇebhyo namaskṛtya dharmānvakṣyāmi śāśvatān||

Verse 9

अक्रोधः सत्यवचनं संविभागश्च सर्वशः। प्रजनं स्वेषु दारेषु शौचमद्रोह एव च।।

akrodhaḥ satyavacanaṃ saṃvibhāgaśca sarvaśaḥ| prajanaṃ sveṣu dāreṣu śaucamadroha eva ca||

Verse 10

आर्जवं भृत्यभरणं त एते सार्ववर्णिकाः। ब्राह्मणस्य तु यो धर्मस्तं ते वक्ष्यामि केवलम्।।

ārjavaṃ bhṛtyabharaṇaṃ ta ete sārvavarṇikāḥ| brāhmaṇasya tu yo dharmastaṃ te vakṣyāmi kevalam||

Verse 11

दममेव महाराज धर्ममाहुः पुरातनम्। स्वाध्यायोऽध्यापनं चैव तत्र कर्म समाप्यते।। सर्ववर्णानां अनुलोमविलोमजादीनाम्। चातुर्वर्ण्यस्य ये आश्रमाः ब्राह्मणस्य चत्वार आश्रमाः क्षत्रियस्य त्रयो वैश्यस्य द्वौ शूद्रस्यैक इति तेषाम्।।

damameva mahārāja dharmamāhuḥ purātanam| svādhyāyo'dhyāpanaṃ caiva tatra karma samāpyate|| sarvavarṇānāṃ anulomavilomajādīnām| cāturvarṇyasya ye āśramāḥ brāhmaṇasya catvāra āśramāḥ kṣatriyasya trayo vaiśyasya dvau śūdrasyaika iti teṣām||

Verse 12

तं चेद्द्विजमुपागच्छेद्वर्तमानं स्वकर्मणि। अकुर्वाणं विकर्माणि शान्तं प्रज्ञानतर्पितम्।। तत्राध्ययने। तावतैव नैष्ठिकः कृतार्थो भवतीत्यर्थः।।

taṃ ceddvijamupāgacchedvartamānaṃ svakarmaṇi| akurvāṇaṃ vikarmāṇi śāntaṃ prajñānatarpitam|| tatrādhyayane| tāvataiva naiṣṭhikaḥ kṛtārtho bhavatītyarthaḥ||

Verse 13

कुर्वीतापत्यसंतानमथो दद्याद्यजेत च। संविभज्य च भोक्तव्यं धनं सद्भिरीतीष्यते।।

kurvītāpatyasaṃtānamatho dadyādyajeta ca| saṃvibhajya ca bhoktavyaṃ dhanaṃ sadbhirītīṣyate||

Verse 14

परिनिष्ठितकार्यस्तु स्वाध्यायेनैव वै द्विजः। कुर्यादन्यन्न वा कुर्यान्मैत्रो ब्राह्मण उच्यते।।

pariniṣṭhitakāryastu svādhyāyenaiva vai dvijaḥ| kuryādanyanna vā kuryānmaitro brāhmaṇa ucyate||

Verse 15

क्षत्रियस्यापि यो धर्मस्तं ते वक्ष्यामि भारत। दद्याद्राजा न याचेत यजेत न च याजयेत्।।

kṣatriyasyāpi yo dharmastaṃ te vakṣyāmi bhārata| dadyādrājā na yāceta yajeta na ca yājayet||

Verse 16

नाध्यापयेदधीयीत प्रजाश्च परिपालयेत्। नित्योद्युक्तो दस्युवदे रणे कुर्यात्पराक्रमम्।।

nādhyāpayedadhīyīta prajāśca paripālayet| nityodyukto dasyuvade raṇe kuryātparākramam||

Verse 17

ये तु क्रतुभिरीजानाः श्रुतवन्तश्च भूमिपाः। य एवाहवजेतारस्त एषां लोकजित्तमाः।।

ye tu kratubhirījānāḥ śrutavantaśca bhūmipāḥ| ya evāhavajetārasta eṣāṃ lokajittamāḥ||

Verse 18

अविक्षतेन देहेन समराद्यो निवर्तते। क्षत्रियो नास्य तत्कर्म प्रशंसन्ति पुराविदः।।

avikṣatena dehena samarādyo nivartate| kṣatriyo nāsya tatkarma praśaṃsanti purāvidaḥ||

Verse 19

एवं हि क्षत्रबन्धूनां धर्ममाहुः प्रधानतः। नास्य कृत्यतमं किंचिदन्यद्दस्युनिबर्हणात्।।

evaṃ hi kṣatrabandhūnāṃ dharmamāhuḥ pradhānataḥ| nāsya kṛtyatamaṃ kiṃcidanyaddasyunibarhaṇāt||

Verse 20

दानमध्ययनं यज्ञो राज्ञां क्षेमो विधीयते। तस्माद्राज्ञा विशेषेण योद्धव्यं धर्ममीप्सता।।

dānamadhyayanaṃ yajño rājñāṃ kṣemo vidhīyate| tasmādrājñā viśeṣeṇa yoddhavyaṃ dharmamīpsatā||

Verse 21

स्वेषु धर्मेष्ववस्थाप्यः प्रजाः सर्वा महीपतिः। धर्मेण सर्वकृत्यानि शमनिष्ठानि कारयेत्।।

sveṣu dharmeṣvavasthāpyaḥ prajāḥ sarvā mahīpatiḥ| dharmeṇa sarvakṛtyāni śamaniṣṭhāni kārayet||

Verse 22

परिनिष्ठितकार्यस्तु नृपतिः परिपालनात्। कुर्यादन्यन्न वा कुर्यादैन्द्रो राजन्य उच्यते।।

pariniṣṭhitakāryastu nṛpatiḥ paripālanāt| kuryādanyanna vā kuryādaindro rājanya ucyate||

Verse 23

वैश्यस्यापि हि यो धर्मस्तं ते वक्ष्यामि शाश्वतम्। दानमध्ययनं यज्ञः शौचेन धनसंचयः।।

vaiśyasyāpi hi yo dharmastaṃ te vakṣyāmi śāśvatam| dānamadhyayanaṃ yajñaḥ śaucena dhanasaṃcayaḥ||

Verse 24

पितृवत्पालयेद्वैश्यो युक्तः सर्वान्पशूनिह। विकर्म तद्भवेदन्यत्कर्म यत्स समाचरेत्।।

pitṛvatpālayedvaiśyo yuktaḥ sarvānpaśūniha| vikarma tadbhavedanyatkarma yatsa samācaret||

Verse 25

रक्षया स हि तेषां वै महत्सुखमवाप्नुयात्। प्रजापतिर्हि वैश्याय सृष्ट्वा परिददौ पशून्।।

rakṣayā sa hi teṣāṃ vai mahatsukhamavāpnuyāt| prajāpatirhi vaiśyāya sṛṣṭvā paridadau paśūn||

Verse 26

ब्राह्मणाय च राज्ञे च सर्वाः परिददे प्रजाः। तस्य वृत्तिं प्रवक्ष्यामि यच्च तस्योपजीवनम्।।

brāhmaṇāya ca rājñe ca sarvāḥ paridade prajāḥ| tasya vṛttiṃ pravakṣyāmi yacca tasyopajīvanam||

Verse 27

पण्णामेकां पिबेद्धेनुं शताच्च मिथुनं हरेत्। लये च सप्तमो भागस्तथा शृङ्गे कला खुरे।। स्वयमुपागते वित्ते दारक्रियापूर्वकं अपत्यसंतानमिच्छेत्स इत्याह द्वाभ्यां तं चेदिति।।

paṇṇāmekāṃ pibeddhenuṃ śatācca mithunaṃ haret| laye ca saptamo bhāgastathā śṛṅge kalā khure|| svayamupāgate vitte dārakriyāpūrvakaṃ apatyasaṃtānamicchetsa ityāha dvābhyāṃ taṃ cediti||

Verse 28

सस्यानां सर्वबीजानामेषा सांवत्सरी भृतिः।। षण्णां धेनूनां रक्षको वैश्य एकस्याः क्षीरं स्ववेतनं हरेत्। शतस्य रक्षको वर्षे एकं गोवृषभमिथुनं वेतनं हरेत्। लब्धाच्च सप्तमं भागमिति झ. पाठः। तत्र वाणिज्ये तु लब्धात्सप्तमं भागं धनिकाद्धरेत्। गवयादिशृङ्गवाणिज्ये लाभात्सप्तममेव। खुरे पशुविशेषखुरे महामूल्ये कला षोडशो भाग इत्यर्थः।।

sasyānāṃ sarvabījānāmeṣā sāṃvatsarī bhṛtiḥ|| ṣaṇṇāṃ dhenūnāṃ rakṣako vaiśya ekasyāḥ kṣīraṃ svavetanaṃ haret| śatasya rakṣako varṣe ekaṃ govṛṣabhamithunaṃ vetanaṃ haret| labdhācca saptamaṃ bhāgamiti jha. pāṭhaḥ| tatra vāṇijye tu labdhātsaptamaṃ bhāgaṃ dhanikāddharet| gavayādiśṛṅgavāṇijye lābhātsaptamameva| khure paśuviśeṣakhure mahāmūlye kalā ṣoḍaśo bhāga ityarthaḥ||

Verse 29

न च वैश्यस्य कामः स्यान्न रक्षेयं पशूनिति। वैश्ये चेच्छति नान्येन रक्षितव्याः कथंचन।।

na ca vaiśyasya kāmaḥ syānna rakṣeyaṃ paśūniti| vaiśye cecchati nānyena rakṣitavyāḥ kathaṃcana||

Verse 30

शूद्रस्यापि हि यो धर्मस्तं ते वक्ष्यामि भारत। प्रजापतिर्हि वर्णानां दासं शूद्रमकल्पयत्।।

śūdrasyāpi hi yo dharmastaṃ te vakṣyāmi bhārata| prajāpatirhi varṇānāṃ dāsaṃ śūdramakalpayat||

Verse 31

तस्माच्छूद्रस्य वर्णानां परिचर्या विधीयते। तेषां शुश्रूषणाच्चैव महत्सुखमवाप्नुयात्।।

tasmācchūdrasya varṇānāṃ paricaryā vidhīyate| teṣāṃ śuśrūṣaṇāccaiva mahatsukhamavāpnuyāt||

Verse 32

शूद्र एतान्परिचरेत्रीन्वर्णाननसूयकः। संचयांश्च न कुर्वीत जातु शूद्रः कथंचन।।

śūdra etānparicaretrīnvarṇānanasūyakaḥ| saṃcayāṃśca na kurvīta jātu śūdraḥ kathaṃcana||

Verse 33

पापीयान्हि धनं लब्ध्वा वशे कुर्याद्गरीयसः। राज्ञा वा समनुज्ञातः कामं कुर्वीत धार्मिकः।। एवं सस्यानामपि सप्तममेवांशं हरेत्।।

pāpīyānhi dhanaṃ labdhvā vaśe kuryādgarīyasaḥ| rājñā vā samanujñātaḥ kāmaṃ kurvīta dhārmikaḥ|| evaṃ sasyānāmapi saptamamevāṃśaṃ haret||

Verse 34

तस्य वृत्तिं प्रवक्ष्यामि यच्च तस्योपजीवनम्। अवश्यं भरणीयो हि वर्णानां शूद्र उच्यते।।

tasya vṛttiṃ pravakṣyāmi yacca tasyopajīvanam| avaśyaṃ bharaṇīyo hi varṇānāṃ śūdra ucyate||

Verse 35

छत्रं वेष्टनमौशीरमुपानद्व्यजनानि च। यातयामानि देयानि शूद्राय परिचारिणे।। कुर्वीत संचयानित्यपकृष्यते।।

chatraṃ veṣṭanamauśīramupānadvyajanāni ca| yātayāmāni deyāni śūdrāya paricāriṇe|| kurvīta saṃcayānityapakṛṣyate||

Verse 36

अधार्याणि विशीर्णानि वसनानि द्विजातिभिः। शूद्रायैव प्रदेयानि तस्य धर्मधनं हि तत्।।

adhāryāṇi viśīrṇāni vasanāni dvijātibhiḥ| śūdrāyaiva pradeyāni tasya dharmadhanaṃ hi tat||

Verse 37

यंच कश्चिद्द्विजातीनां शूद्रः शुश्रूषुराव्रजेत्। कल्प्यां तेन तु तस्याहुर्वृत्तिं धर्मविदो जनाः।। यातयामानि भुक्तभोगानि जीर्णानीतियावत्।।

yaṃca kaściddvijātīnāṃ śūdraḥ śuśrūṣurāvrajet| kalpyāṃ tena tu tasyāhurvṛttiṃ dharmavido janāḥ|| yātayāmāni bhuktabhogāni jīrṇānītiyāvat||

Verse 38

देयः पिण्डोऽनपत्याय भर्तव्यौ वृद्धदुर्बलौ। शूद्रेण तु न हातव्यो भर्ता कस्यांचिदापदि।।

deyaḥ piṇḍo'napatyāya bhartavyau vṛddhadurbalau| śūdreṇa tu na hātavyo bhartā kasyāṃcidāpadi||

Verse 39

अतिरेकेण भर्तव्यो भर्ता द्रव्यपरिक्षये। न हि स्वमस्ति शूद्रस्य भर्तृहार्यधनो हि सः।। द्विजातीनां मध्ये यं कंचित्प्रति। तेन द्विजातिना।।

atirekeṇa bhartavyo bhartā dravyaparikṣaye| na hi svamasti śūdrasya bhartṛhāryadhano hi saḥ|| dvijātīnāṃ madhye yaṃ kaṃcitprati| tena dvijātinā||

Verse 40

उक्तस्त्रयाणां वर्णानां यज्ञस्त्रय्येव भारत। स्वाहाकारवषट्‌कारौ मन्त्रः शूद्रे न विद्यते।।

uktastrayāṇāṃ varṇānāṃ yajñastrayyeva bhārata| svāhākāravaṣaṭ‌kārau mantraḥ śūdre na vidyate||

Verse 41

तस्माच्छूद्रः पाकयज्ञैयजेताव्रतवान्स्वयम्। पूर्णपात्रमयीमाहुः पाकयज्ञस्य दक्षिणाम्।। अतिरेकेण स्वकुटुम्बपोषणादाधिक्येन। भर्ता पोष्टा।।

tasmācchūdraḥ pākayajñaiyajetāvratavānsvayam| pūrṇapātramayīmāhuḥ pākayajñasya dakṣiṇām|| atirekeṇa svakuṭumbapoṣaṇādādhikyena| bhartā poṣṭā||

Verse 42

शूद्रः पैजवनो नाम सहस्राणां शतं ददौ। ऐन्द्राग्नेन विधानेन दक्षिणामिति नः श्रुतम्।। पाकयज्ञैः क्षुद्रयज्ञैः। अव्रतवान् श्रौतव्रतोपायहीनः।।

śūdraḥ paijavano nāma sahasrāṇāṃ śataṃ dadau| aindrāgnena vidhānena dakṣiṇāmiti naḥ śrutam|| pākayajñaiḥ kṣudrayajñaiḥ| avratavān śrautavratopāyahīnaḥ||

Verse 43

यतो हि सर्ववर्णानां यज्ञस्तस्यैव भारत।। सहस्राणां शतं लक्षं पूर्णपात्राणि। शूद्रः पैलवनो नामेति ड. द. पाठः।।

yato hi sarvavarṇānāṃ yajñastasyaiva bhārata|| sahasrāṇāṃ śataṃ lakṣaṃ pūrṇapātrāṇi| śūdraḥ pailavano nāmeti ḍa. da. pāṭhaḥ||

Verse 44

अग्रे सर्वेषु यज्ञेषु श्रद्धायज्ञो विधीयते। दैवतं हि महच्छ्रद्धा पवित्रं यजतां च यत्। दैवतं हि परं विप्राः स्वेनस्वेन परस्परम्।।

agre sarveṣu yajñeṣu śraddhāyajño vidhīyate| daivataṃ hi mahacchraddhā pavitraṃ yajatāṃ ca yat| daivataṃ hi paraṃ viprāḥ svenasvena parasparam||

Verse 45

अयजन्निह सत्रैस्ते तैस्तैः कामैः समाहिताः। संसृष्टा ब्राह्मणैरेव त्रिषु वर्णेषु सृष्टयः।। सर्ववर्णानां त्रैवर्णिकानां यो यज्ञः स तस्यैव शूद्रस्यैव भवति तस्य तत्सेवकत्वात्।।

ayajanniha satraiste taistaiḥ kāmaiḥ samāhitāḥ| saṃsṛṣṭā brāhmaṇaireva triṣu varṇeṣu sṛṣṭayaḥ|| sarvavarṇānāṃ traivarṇikānāṃ yo yajñaḥ sa tasyaiva śūdrasyaiva bhavati tasya tatsevakatvāt||

Verse 46

देवानामपि ये देवा यद्ब्रूयुस्ते परं हितम्। तस्माद्वर्णैः सर्वयज्ञाः संसृज्यन्ते न काम्यया।। सृष्टयः संतानानि तेन सर्वेषां वर्णानां ब्राह्मणजत्वादस्त्येव शूद्रस्यापि यज्ञेऽधिकार इत्यर्थः।।

devānāmapi ye devā yadbrūyuste paraṃ hitam| tasmādvarṇaiḥ sarvayajñāḥ saṃsṛjyante na kāmyayā|| sṛṣṭayaḥ saṃtānāni tena sarveṣāṃ varṇānāṃ brāhmaṇajatvādastyeva śūdrasyāpi yajñe'dhikāra ityarthaḥ||

Verse 47

ऋग्यजुः सामवित्पूज्यो नित्यं स्याद्देववद्द्विजः। अनृग्यजुरसामा च प्राजापत्य उपद्रवः। यज्ञो मनीषया तात सर्ववर्णेषु भारत।। यद्ब्रूयुस्ते तत्ते तव परं हितम्। वर्णैः सशूद्रैः। सर्वयज्ञाः श्रौताः स्मार्ताश्च न काम्यया स्वभावात्संसृज्यन्त इति पूर्वस्योपसंहारः।।

ṛgyajuḥ sāmavitpūjyo nityaṃ syāddevavaddvijaḥ| anṛgyajurasāmā ca prājāpatya upadravaḥ| yajño manīṣayā tāta sarvavarṇeṣu bhārata|| yadbrūyuste tatte tava paraṃ hitam| varṇaiḥ saśūdraiḥ| sarvayajñāḥ śrautāḥ smārtāśca na kāmyayā svabhāvātsaṃsṛjyanta iti pūrvasyopasaṃhāraḥ||

Verse 48

नास्य यज्ञकृतो देवा ईहन्ते नेतरे जनाः। ततः सर्वेषु वर्णेषु श्रद्धायज्ञो विधीयते।। द्विजस्त्रैवर्णिकः पूज्यः। शूद्रेण उपद्रवतीति तत्समीपगामित्वादुपद्रवो दासः शूद्रः स वेदहीनोऽपि प्राजापत्यः प्रजापतिदेवताकः। यथाग्नेयो ब्राह्मण ऐन्द्रः क्षत्रियस्तद्वत्। तथाच मानसे देवतोद्देशेन द्रव्यत्यागात्मके यज्ञे सर्वे वर्णा अधिक्रियन्त इत्यर्थः।।

nāsya yajñakṛto devā īhante netare janāḥ| tataḥ sarveṣu varṇeṣu śraddhāyajño vidhīyate|| dvijastraivarṇikaḥ pūjyaḥ| śūdreṇa upadravatīti tatsamīpagāmitvādupadravo dāsaḥ śūdraḥ sa vedahīno'pi prājāpatyaḥ prajāpatidevatākaḥ| yathāgneyo brāhmaṇa aindraḥ kṣatriyastadvat| tathāca mānase devatoddeśena dravyatyāgātmake yajñe sarve varṇā adhikriyanta ityarthaḥ||

Verse 49

स्वं दैवतं ब्राह्मणः स्वेन नित्यं परान्वर्णानयजन्नैवमासीत्। अधरो वितानस्त्वथ तत्र सृष्टो न ब्राह्मणस्त्रिषु वर्णेषु राजन्।। अस्य मानसयज्ञकर्तुर्देवा इतरे जनाश्च न ईहन्ते इति न अपितु श्रद्धापूतत्वात्सर्वेप्यस्य यज्ञे भागं कामयन्त इत्यर्थः।।

svaṃ daivataṃ brāhmaṇaḥ svena nityaṃ parānvarṇānayajannaivamāsīt| adharo vitānastvatha tatra sṛṣṭo na brāhmaṇastriṣu varṇeṣu rājan|| asya mānasayajñakarturdevā itare janāśca na īhante iti na apitu śraddhāpūtatvātsarvepyasya yajñe bhāgaṃ kāmayanta ityarthaḥ||

Verse 50

तस्माद्वर्णा ऋजवो ज्ञातिवर्णाः संसृज्यन्ते तस्य विकार एव। एकं साम यजुरेकमृगेका विप्रश्वैको निश्चये तेषु सृष्टः।। ब्राह्मणस्त्रयाणामपि वर्णानां स्वमसाधारणं दैवतमतः कारणात्ते यागं कृतवन्तएव।।

tasmādvarṇā ṛjavo jñātivarṇāḥ saṃsṛjyante tasya vikāra eva| ekaṃ sāma yajurekamṛgekā vipraśvaiko niścaye teṣu sṛṣṭaḥ|| brāhmaṇastrayāṇāmapi varṇānāṃ svamasādhāraṇaṃ daivatamataḥ kāraṇātte yāgaṃ kṛtavantaeva||

Verse 51

अत्र गाथा यज्ञगीताः कीर्तयन्ति पुराविदः। वैखानसानां राजेन्द्र मुनीनां यष्टुमिच्छताम्।। सर्वेऽपि वर्णा ऋजवः साधवएव यज्ञसंयोगात्। एवं धर्मसाम्येऽपि ज्ञातिसाम्यं नास्तीत्याशंक्याह। ज्ञातिवर्मा अपि क्षत्रियवैश्यशूद्रास्तस्य ब्राह्मणस्यैव विकारे क्षत्रियादिकन्यासूत्पन्ने मूर्धाभिषिक्तादौ संसृज्यन्तएव। तेन धर्मतो जन्मतश्च सर्वे वर्णा ब्राह्मणसंसृष्टा इति स्थितम्। तत्र हेतुमाह एक इति। तेषु तत्त्वनिश्चये क्रियमाणे एको विप्रो ब्रह्मैव प्रथमो ब्राह्मणः सृष्टो जातः। ब्राह्मणसंततित्वात्सर्वेऽप्येते ब्राह्मणा एवेत्यर्थः। तत्र दृष्टान्तः। एकं सामेति। अकारो वै सर्वा वाक्सैषा स्पर्शोष्मभिर्व्यज्यमाना बह्नी नानारूपा भवतीति श्रुतेरेकमकाररूपमेवाक्षरं यथा सामादिरूपं तथा ब्रह्मैव ब्राह्मणादिरूपमित्यर्थः। तस्माद्वर्णाद्वहवो राजधर्माः संसृज्यन्ते तस्य विपाक एषः। एकं साम यजुरेकमृगेका विप्रश्चैको निश्चयस्तेषु दृष्टः इति थ. पाठः।।

atra gāthā yajñagītāḥ kīrtayanti purāvidaḥ| vaikhānasānāṃ rājendra munīnāṃ yaṣṭumicchatām|| sarve'pi varṇā ṛjavaḥ sādhavaeva yajñasaṃyogāt| evaṃ dharmasāmye'pi jñātisāmyaṃ nāstītyāśaṃkyāha| jñātivarmā api kṣatriyavaiśyaśūdrāstasya brāhmaṇasyaiva vikāre kṣatriyādikanyāsūtpanne mūrdhābhiṣiktādau saṃsṛjyantaeva| tena dharmato janmataśca sarve varṇā brāhmaṇasaṃsṛṣṭā iti sthitam| tatra hetumāha eka iti| teṣu tattvaniścaye kriyamāṇe eko vipro brahmaiva prathamo brāhmaṇaḥ sṛṣṭo jātaḥ| brāhmaṇasaṃtatitvātsarve'pyete brāhmaṇā evetyarthaḥ| tatra dṛṣṭāntaḥ| ekaṃ sāmeti| akāro vai sarvā vāksaiṣā sparśoṣmabhirvyajyamānā bahnī nānārūpā bhavatīti śruterekamakārarūpamevākṣaraṃ yathā sāmādirūpaṃ tathā brahmaiva brāhmaṇādirūpamityarthaḥ| tasmādvarṇādvahavo rājadharmāḥ saṃsṛjyante tasya vipāka eṣaḥ| ekaṃ sāma yajurekamṛgekā vipraścaiko niścayasteṣu dṛṣṭaḥ iti tha. pāṭhaḥ||

Verse 52

उदितेऽनुदिते वाऽपि श्रद्दधानो जितेन्द्रियः। वह्निं जुहोति धर्मेण श्रद्धा वै कारणं महत्।।

udite'nudite vā'pi śraddadhāno jitendriyaḥ| vahniṃ juhoti dharmeṇa śraddhā vai kāraṇaṃ mahat||

Verse 53

यत्स्कन्नमस्य तत्पूर्वं यदस्कन्नं तदुत्तरम्। बहूनि यज्ञरूपाणि नानाकर्मफलानि च।। यज्ञगीता विष्णुगीताः।।

yatskannamasya tatpūrvaṃ yadaskannaṃ taduttaram| bahūni yajñarūpāṇi nānākarmaphalāni ca|| yajñagītā viṣṇugītāḥ||

Verse 54

तानि यः संप्रजानाति ज्ञाननिश्चयनिश्चितः। द्विजातिः श्रद्धयोपेतः स यष्टुं पुरुषोऽर्हति।। बह्वृचब्राह्मणे षोडशकमग्निहोत्रमुक्तम्। तत्र मारुतं विष्यन्दमानमिति स्कन्नमपि मरुद्दैवत्यं भवतीति तत्पूर्वमाद्यमग्निहोत्रं यदस्कन्नं यथाविधिहुतमुत्तर सर्वोत्कृष्टम्।। बहूनीति रौद्रादीनि।।

tāni yaḥ saṃprajānāti jñānaniścayaniścitaḥ| dvijātiḥ śraddhayopetaḥ sa yaṣṭuṃ puruṣo'rhati|| bahvṛcabrāhmaṇe ṣoḍaśakamagnihotramuktam| tatra mārutaṃ viṣyandamānamiti skannamapi maruddaivatyaṃ bhavatīti tatpūrvamādyamagnihotraṃ yadaskannaṃ yathāvidhihutamuttara sarvotkṛṣṭam|| bahūnīti raudrādīni||

Verse 55

स्तेनो वा यदि वा पापो यदि वा पापकृत्तमः। यष्टुमिच्छति यज्ञं यः साधुमेव वदन्ति तम्।। तानि षोडशाऽग्निहोत्ररूपाणि।।

steno vā yadi vā pāpo yadi vā pāpakṛttamaḥ| yaṣṭumicchati yajñaṃ yaḥ sādhumeva vadanti tam|| tāni ṣoḍaśā'gnihotrarūpāṇi||

Verse 56

ऋषयस्तं प्रशंसन्ति साधु चैतदसंशयम्। सर्वथा सर्वदा वर्णैर्यष्टव्यमिति निर्णयः।।

ṛṣayastaṃ praśaṃsanti sādhu caitadasaṃśayam| sarvathā sarvadā varṇairyaṣṭavyamiti nirṇayaḥ||

Verse 57

न हि यज्ञसमं किंचित्रिषु लोकेषु विद्यते। तस्माद्यष्टव्यमित्याहुः पुरुषेणानसूयता। श्रद्धापवित्रमाश्रित्य यथाशक्ति यथेच्छया।। यज्ञं विष्णुम्। यष्टुं यज्ञदानादिना आराधितुम्।।

na hi yajñasamaṃ kiṃcitriṣu lokeṣu vidyate| tasmādyaṣṭavyamityāhuḥ puruṣeṇānasūyatā| śraddhāpavitramāśritya yathāśakti yathecchayā|| yajñaṃ viṣṇum| yaṣṭuṃ yajñadānādinā ārādhitum||