Adhyaya 58

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति राजोत्पत्तेर्ब्रह्मकृतदण्डनीतिग्रन्थप्रतिपाद्यार्थानां पृथुराजचरितादीनां च कथनम्।। 1।। वैशंपायन उवाच। ततः कल्यं समुत्थाय कृतपूर्वाह्णिकक्रियाः। ययुस्ते नगराकारैः रथैः पाण्डवयादवाः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मपर्वणि अष्टपञ्चाशोऽध्यायः।। 58।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati rājotpatterbrahmakṛtadaṇḍanītigranthapratipādyārthānāṃ pṛthurājacaritādīnāṃ ca kathanam|| 1|| vaiśaṃpāyana uvāca| tataḥ kalyaṃ samutthāya kṛtapūrvāhṇikakriyāḥ| yayuste nagarākāraiḥ rathaiḥ pāṇḍavayādavāḥ|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi rājadharmaparvaṇi aṣṭapañcāśo'dhyāyaḥ|| 58||

Verse 2

प्रतिपद्य कुरुक्षेत्रं भीष्ममासाद्य चानघम्। सुखां च रजनीं पृष्ट्वा गाङ्गेयं रथिनां वरम्।।

pratipadya kurukṣetraṃ bhīṣmamāsādya cānagham| sukhāṃ ca rajanīṃ pṛṣṭvā gāṅgeyaṃ rathināṃ varam||

Verse 3

व्यासादीनभिवाद्यर्षीन्सर्वैस्तैश्चाभिनन्दिताः। निषेदुरभितो भीष्मं परिवार्य समन्ततः।।

vyāsādīnabhivādyarṣīnsarvaistaiścābhinanditāḥ| niṣedurabhito bhīṣmaṃ parivārya samantataḥ||

Verse 4

ततो राजा महातेजा धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः। अब्रवीत्प्राञ्जलिर्भीष्मं प्रतिपूज्य यथाविधि।।

tato rājā mahātejā dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ| abravītprāñjalirbhīṣmaṃ pratipūjya yathāvidhi||

Verse 5

युधिष्ठिर उवाच। य एष राजन्राजेति शब्दश्चरति भारत। कथमेष समुत्पन्नस्तन्मे ब्रूहि पितामह।। कल्यं प्रातः।।

yudhiṣṭhira uvāca| ya eṣa rājanrājeti śabdaścarati bhārata| kathameṣa samutpannastanme brūhi pitāmaha|| kalyaṃ prātaḥ||

Verse 6

तुल्यपाणिभुजग्रीवस्तुल्यबुद्धीन्द्रियात्मकः। तुल्यदुःखसुखात्मा च तुल्यपृष्ठमुखोदरः।।

tulyapāṇibhujagrīvastulyabuddhīndriyātmakaḥ| tulyaduḥkhasukhātmā ca tulyapṛṣṭhamukhodaraḥ||

Verse 7

तुल्यशुक्रास्थिमज्जा च तुल्यमांसासृगेव च। नेःश्वासोच्छ्वासतुल्यश्च तुल्यप्राणशरीरवान्।।

tulyaśukrāsthimajjā ca tulyamāṃsāsṛgeva ca| neḥśvāsocchvāsatulyaśca tulyaprāṇaśarīravān||

Verse 8

समानजन्ममरणः समः सर्वैर्गुणैर्नृणाम्। विशिष्टबुद्धीञ्शूरांश्च कथमेकोऽधितिष्ठति।।

samānajanmamaraṇaḥ samaḥ sarvairguṇairnṛṇām| viśiṣṭabuddhīñśūrāṃśca kathameko'dhitiṣṭhati||

Verse 9

कथमेको महीं कृत्स्नां शूरवीरार्यसंकुलम्। रक्षत्यपि च लोकस्य प्रसादमभिवाञ्छति।।

kathameko mahīṃ kṛtsnāṃ śūravīrāryasaṃkulam| rakṣatyapi ca lokasya prasādamabhivāñchati||

Verse 10

एकस्य तु प्रसादेन कृत्स्नो लोकः प्रसीदति। व्याकुले चाकुलः सर्वो भवतीति विनिश्चयः।।

ekasya tu prasādena kṛtsno lokaḥ prasīdati| vyākule cākulaḥ sarvo bhavatīti viniścayaḥ||

Verse 11

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं त्वत्तो हि भरतर्षभ। कृत्स्नं तन्मे यथातत्त्वं प्रब्रूहि वदतां वर।।

etadicchāmyahaṃ śrotuṃ tvatto hi bharatarṣabha| kṛtsnaṃ tanme yathātattvaṃ prabrūhi vadatāṃ vara||

Verse 12

नैतत्कारणमत्यल्पं भविष्यति विशांपते। यदेकस्मिञ्जगत्सर्वं देववद्याति सन्नतिम्।।

naitatkāraṇamatyalpaṃ bhaviṣyati viśāṃpate| yadekasmiñjagatsarvaṃ devavadyāti sannatim||

Verse 13

भीष्म उवाच। नियतस्त्वं नरव्याघ्र शृणु सर्वमशेषतः। यथा राज्यं समुत्पन्नमादौ कृतयुगेऽभवत्।।

bhīṣma uvāca| niyatastvaṃ naravyāghra śṛṇu sarvamaśeṣataḥ| yathā rājyaṃ samutpannamādau kṛtayuge'bhavat||

Verse 14

नैव राज्यं न राजाऽऽसीन्न च दण्डो न दाण्डिकः। धर्मेणैव प्रजाः सर्वा रक्षन्ति स्म परस्परम्।। आनुषत्वे समानेऽपि किंनिमित्तेयं एकस्मिन्निग्राहनुग्रहशक्तिरिति पृच्छति य इत्यादिना।।

naiva rājyaṃ na rājā''sīnna ca daṇḍo na dāṇḍikaḥ| dharmeṇaiva prajāḥ sarvā rakṣanti sma parasparam|| ānuṣatve samāne'pi kiṃnimitteyaṃ ekasminnigrāhanugrahaśaktiriti pṛcchati ya ityādinā||

Verse 15

पाल्यमानास्तथाऽन्योन्यं नरा धर्मेण भारत। दैन्यं परमुपाजग्मुस्ततस्तान्मोह आविशत्।। दण्डः दमनम्। दाण्डिको दण्डप्रणेता।।

pālyamānāstathā'nyonyaṃ narā dharmeṇa bhārata| dainyaṃ paramupājagmustatastānmoha āviśat|| daṇḍaḥ damanam| dāṇḍiko daṇḍapraṇetā||

Verse 16

ते मोहवशमापन्ना मनुजा मनुजर्षभ। प्रतिपत्तिविमोहाच्च धर्मस्तेषामनीनशत्।। मोहो वैचित्यम्।।

te mohavaśamāpannā manujā manujarṣabha| pratipattivimohācca dharmasteṣāmanīnaśat|| moho vaicityam||

Verse 17

नष्टायां प्रतिपत्तौ च मोहवश्या नरास्तदा। लोभस्य वशमापन्नाः सर्वे भरतसत्तम।।

naṣṭāyāṃ pratipattau ca mohavaśyā narāstadā| lobhasya vaśamāpannāḥ sarve bharatasattama||

Verse 18

अप्राप्तस्याभिमर्शं तु कुर्वन्तो मनुजास्ततः। कामो नामापरस्तत्र प्रत्यपद्यत वै प्रभो।।

aprāptasyābhimarśaṃ tu kurvanto manujāstataḥ| kāmo nāmāparastatra pratyapadyata vai prabho||

Verse 19

तांस्तु कामवशं प्राप्तान्रागो नामाभिसंस्पृशत्। रक्ताश्च नाभ्यजानन्त कार्याकार्ये युधिष्ठिर।।

tāṃstu kāmavaśaṃ prāptānrāgo nāmābhisaṃspṛśat| raktāśca nābhyajānanta kāryākārye yudhiṣṭhira||

Verse 20

अगम्यागमनं चैव वाच्यावाच्यं तथैव च। भक्ष्याभक्ष्यं चराजेन्द्र दोषादोषं च नात्यजन्।। प्रतिपत्तिविमोहात् ज्ञानलोपात्।।

agamyāgamanaṃ caiva vācyāvācyaṃ tathaiva ca| bhakṣyābhakṣyaṃ carājendra doṣādoṣaṃ ca nātyajan|| pratipattivimohāt jñānalopāt||

Verse 21

विप्लुते नरलोकेऽस्मिंस्ततो ब्रह्म ननाश ह। नाशाच्च ब्रह्मणो राजन्धर्मो नाशमथागमत्।। नात्यजन्दुष्टमदुष्टं च सर्वं स्वीचक्रुरित्यर्थः।।

viplute naraloke'smiṃstato brahma nanāśa ha| nāśācca brahmaṇo rājandharmo nāśamathāgamat|| nātyajanduṣṭamaduṣṭaṃ ca sarvaṃ svīcakrurityarthaḥ||

Verse 22

नष्टे ब्रह्मणि धर्मे च देवास्त्रासमथागमन्। ते त्रस्ता नरशार्दूल ब्रह्माणं शरणं ययुः।।

naṣṭe brahmaṇi dharme ca devāstrāsamathāgaman| te trastā naraśārdūla brahmāṇaṃ śaraṇaṃ yayuḥ||

Verse 23

प्रपद्य भगवन्तं ते देवं लोकपितामहम्। ऊचुः प्राञ्जलयः सर्वे दुःखवेगसमाहताः।।

prapadya bhagavantaṃ te devaṃ lokapitāmaham| ūcuḥ prāñjalayaḥ sarve duḥkhavegasamāhatāḥ||

Verse 24

भगवन्नरलोकस्थं ग्रस्तं ब्रह्म सनातनम्। लोभमोहादिभिर्भावैस्ततो नो भयमाविशत्।।

bhagavannaralokasthaṃ grastaṃ brahma sanātanam| lobhamohādibhirbhāvaistato no bhayamāviśat||

Verse 25

ब्रह्मणश्च प्रणाशेन धर्मो व्यनशदीश्चर। ततस्तु समतां याता मर्त्यैस्त्रिभुवनेश्वराः।। ब्रह्म वेदः। धर्मो यज्ञः।।

brahmaṇaśca praṇāśena dharmo vyanaśadīścara| tatastu samatāṃ yātā martyaistribhuvaneśvarāḥ|| brahma vedaḥ| dharmo yajñaḥ||

Verse 26

अधोर्भिवर्षास्तु वयं भौमास्तूर्ध्वप्रवर्षिणः। क्रियाव्युपरमात्तेषां ततोऽगच्छाम संशयम्।। मर्त्यैः समतां याताः स्म। स्वाहाद्यभावेन क्षीणाः स्म इत्यर्थः।।

adhorbhivarṣāstu vayaṃ bhaumāstūrdhvapravarṣiṇaḥ| kriyāvyuparamātteṣāṃ tato'gacchāma saṃśayam|| martyaiḥ samatāṃ yātāḥ sma| svāhādyabhāvena kṣīṇāḥ sma ityarthaḥ||

Verse 27

अत्र निःश्रेयसं यन्नस्तद्ध्यायस्व पितामह। त्वत्प्रसादात्समुत्थोसौ प्रभावो नो भवत्वयम्।।

atra niḥśreyasaṃ yannastaddhyāyasva pitāmaha| tvatprasādātsamutthosau prabhāvo no bhavatvayam||

Verse 28

तानुवाच सुरान्सर्वान्स्वयंभूर्भगवांस्ततः। श्रेयोऽहं चिन्तयिष्यामिव्येतु वो भीः सुरोत्तमाः।।

tānuvāca surānsarvānsvayaṃbhūrbhagavāṃstataḥ| śreyo'haṃ cintayiṣyāmivyetu vo bhīḥ surottamāḥ||

Verse 29

ततोऽध्यायसहस्राणां शतं चक्रे स्वबुद्धिजम्। यत्र धर्मस्तथैवार्थः कामश्चैवानुवर्णितः।।

tato'dhyāyasahasrāṇāṃ śataṃ cakre svabuddhijam| yatra dharmastathaivārthaḥ kāmaścaivānuvarṇitaḥ||

Verse 30

त्रिवर्ग इति विख्यातो गण एव स्वयंभुवा। चतुर्थो मोक्ष इत्येव पृथगर्थः पृथग्गुणः।। हविर्धाराभिरूर्ध्वप्रवर्षिणः। ततश्चान्नाभावान्नश्याम इत्यर्थः।।

trivarga iti vikhyāto gaṇa eva svayaṃbhuvā| caturtho mokṣa ityeva pṛthagarthaḥ pṛthagguṇaḥ|| havirdhārābhirūrdhvapravarṣiṇaḥ| tataścānnābhāvānnaśyāma ityarthaḥ||

Verse 31

मोक्षस्यास्ति त्रिवर्गोऽन्यः प्रोक्तः सत्वं रजस्तमः। स्थानं वृद्धिः क्षयश्चैव त्रिवर्गश्चैव दण्डजः।। पृथगर्थः त्रिवर्गफलापेक्षया विपरीतफलः। पृथग्गुणः त्रिवर्गसाधनापेक्षया विपरीतसाधनः।।

mokṣasyāsti trivargo'nyaḥ proktaḥ satvaṃ rajastamaḥ| sthānaṃ vṛddhiḥ kṣayaścaiva trivargaścaiva daṇḍajaḥ|| pṛthagarthaḥ trivargaphalāpekṣayā viparītaphalaḥ| pṛthagguṇaḥ trivargasādhanāpekṣayā viparītasādhanaḥ||

Verse 32

आत्मादेशश्च कालश्चाप्युपायाः कृत्यमेव च। सहायाः कारणं चैव षड्वर्गो नीतिजः स्मृतः।। मोक्षस्य त्रिवर्गो धर्मादिरन्यो निष्कामः। धर्मादेर्भेदश्च सत्वादिगुणप्राधान्यनिमित्त इत्यर्थः। दण्डात्स्थानं साम्यं वणिजां वृद्धिस्तपस्विनां क्षयश्चोराणां च भवतीत्याहार्धेन स्थानमिति।।

ātmādeśaśca kālaścāpyupāyāḥ kṛtyameva ca| sahāyāḥ kāraṇaṃ caiva ṣaḍvargo nītijaḥ smṛtaḥ|| mokṣasya trivargo dharmādiranyo niṣkāmaḥ| dharmāderbhedaśca satvādiguṇaprādhānyanimitta ityarthaḥ| daṇḍātsthānaṃ sāmyaṃ vaṇijāṃ vṛddhistapasvināṃ kṣayaścorāṇāṃ ca bhavatītyāhārdhena sthānamiti||

Verse 33

त्रयी चान्वीक्षिकी चैव वार्ता च भरतर्षभ। दण्डनीतिश्च विपुला विद्यास्तत्र निदर्शिताः।। नीतिजान्षङ्गुणानाह आत्मेति। आत्माचित्तम्। नीतिबलात्प्रजानां चित्तं दुःस्थितमपि सुस्थितं भवति। कुदेशोऽपि सुदेशो भवति। कलिरपि कृतं भवति। उपायाः साधनानि। कृत्यं कृतिनिर्वर्त्यं प्रयोजनम्। सहायाः सुहृदादयः।।

trayī cānvīkṣikī caiva vārtā ca bharatarṣabha| daṇḍanītiśca vipulā vidyāstatra nidarśitāḥ|| nītijānṣaṅguṇānāha ātmeti| ātmācittam| nītibalātprajānāṃ cittaṃ duḥsthitamapi susthitaṃ bhavati| kudeśo'pi sudeśo bhavati| kalirapi kṛtaṃ bhavati| upāyāḥ sādhanāni| kṛtyaṃ kṛtinirvartyaṃ prayojanam| sahāyāḥ suhṛdādayaḥ||

Verse 34

अमात्यलिप्सा प्रणिधी राजपुत्रस्य लक्षणम्। चारश्च विविधोपायः प्रणिधिश्च पृथग्विधः।। त्रयी कर्मकाण्डः। आन्वीक्षिकी ज्ञानकाण्डः। वार्ता कृषिवाणिज्यादिजीविकाकाण्डः। दण्डनीतिः पालनविद्या। एते धर्मादयस्तत्र ब्रह्मकृतशतसहस्राध्याये दर्शिताः।।

amātyalipsā praṇidhī rājaputrasya lakṣaṇam| cāraśca vividhopāyaḥ praṇidhiśca pṛthagvidhaḥ|| trayī karmakāṇḍaḥ| ānvīkṣikī jñānakāṇḍaḥ| vārtā kṛṣivāṇijyādijīvikākāṇḍaḥ| daṇḍanītiḥ pālanavidyā| ete dharmādayastatra brahmakṛtaśatasahasrādhyāye darśitāḥ||

Verse 35

सामभेदः प्रदानं च ततो दण्डश्च पार्थिव। उपेक्षा पञ्चमी चात्र कार्त्स्न्येन समुदाहृता।। प्रणिधिर्गुप्तश्चारः। सच चारो विविधोपायः। ब्रह्मचार्यादिवेषधारी। एकैकस्मिन्स्थाने पृथक्पृथग्वेषः।।

sāmabhedaḥ pradānaṃ ca tato daṇḍaśca pārthiva| upekṣā pañcamī cātra kārtsnyena samudāhṛtā|| praṇidhirguptaścāraḥ| saca cāro vividhopāyaḥ| brahmacāryādiveṣadhārī| ekaikasminsthāne pṛthakpṛthagveṣaḥ||

Verse 36

मन्त्रश्च वर्णितः कृत्स्नो मन्त्रभेदार्थ एव च। विभ्रमश्चैव मन्त्रस्य सिद्ध्यसिद्ध्योश्च यत्फलम्।। सामादिचतुष्टयमुपेक्षा च पञ्चमीत्युपायाः।।

mantraśca varṇitaḥ kṛtsno mantrabhedārtha eva ca| vibhramaścaiva mantrasya siddhyasiddhyośca yatphalam|| sāmādicatuṣṭayamupekṣā ca pañcamītyupāyāḥ||

Verse 37

संधिश्च त्रिविधाभिख्यो हीनो मध्यस्तथोत्तमः। भयसत्कारवित्ताख्यं कार्त्स्न्येन परिवर्णितम्।। विभ्रमो भेदार्थे।।

saṃdhiśca trividhābhikhyo hīno madhyastathottamaḥ| bhayasatkāravittākhyaṃ kārtsnyena parivarṇitam|| vibhramo bhedārthe||

Verse 38

यात्राकालाश्च चत्वारस्त्रिवर्गस्य च विस्तरः। विजयो धर्मयुक्तश्च तथार्थविजयश्च ह।। भयेन संधिर्हीनः। सत्कारेण मध्यमः। वित्तग्रहणेनोत्तमः। तन्त्रयं संधिकारणं वर्णितम्।।

yātrākālāśca catvārastrivargasya ca vistaraḥ| vijayo dharmayuktaśca tathārthavijayaśca ha|| bhayena saṃdhirhīnaḥ| satkāreṇa madhyamaḥ| vittagrahaṇenottamaḥ| tantrayaṃ saṃdhikāraṇaṃ varṇitam||

Verse 39

आसुरश्चैव विजयः कार्त्स्न्येन परिवर्णितः। लक्षणं पञ्चवर्गस्य त्रिविधं चात्र वर्णितम्।। चत्वारो मित्रवृद्धिः कोशसंचयश्च स्वस्य मित्रनाशः कोशहानिश्च परस्येति।।

āsuraścaiva vijayaḥ kārtsnyena parivarṇitaḥ| lakṣaṇaṃ pañcavargasya trividhaṃ cātra varṇitam|| catvāro mitravṛddhiḥ kośasaṃcayaśca svasya mitranāśaḥ kośahāniśca parasyeti||

Verse 40

प्रकाशश्चाप्रकाशश्च दण्‍डोऽथ परिशब्दितः। प्रकाशोऽष्टविधस्तत्र गुह्यश्च बहुविस्तरः।। आसुरो विजयः सौप्तिके गतः। पञ्चवर्गोऽमात्यराष्ट्रदुर्गाणि बलं कोशश्च पञ्चमः। त्रिविधमुत्तममध्यमाधमभेदेन।।

prakāśaścāprakāśaśca daṇ‍ḍo'tha pariśabditaḥ| prakāśo'ṣṭavidhastatra guhyaśca bahuvistaraḥ|| āsuro vijayaḥ sauptike gataḥ| pañcavargo'mātyarāṣṭradurgāṇi balaṃ kośaśca pañcamaḥ| trividhamuttamamadhyamādhamabhedena||

Verse 41

रथा नागा हयाश्चैव पादाताश्चैव पाण्डव। विष्टिर्नावश्चराश्चैव देशिका इति चाष्टमः। अङ्गान्येतानि कौरव्य प्रकाशानि बलस्य तु।। दण्डः सेना।।

rathā nāgā hayāścaiva pādātāścaiva pāṇḍava| viṣṭirnāvaścarāścaiva deśikā iti cāṣṭamaḥ| aṅgānyetāni kauravya prakāśāni balasya tu|| daṇḍaḥ senā||

Verse 42

जङ्गमाजङ्गमाश्चोक्ताश्चूर्णयोगा विषादयः। स्पर्शे चाभ्यवहार्ये चाप्युपांशुर्विविधः स्मृतः।। विष्टिर्विष्टिगृहीता भारवाहाः। चराश्चाराः। देशिका उपदेष्टारो गुरवः।।

jaṅgamājaṅgamāścoktāścūrṇayogā viṣādayaḥ| sparśe cābhyavahārye cāpyupāṃśurvividhaḥ smṛtaḥ|| viṣṭirviṣṭigṛhītā bhāravāhāḥ| carāścārāḥ| deśikā upadeṣṭāro guravaḥ||

Verse 43

क्रीडापूर्वे रणे द्यूते विस्रम्भणसमन्वितम्। उक्तं कैतव्यमित्येतदुपायो नवमो बुधैः।।

krīḍāpūrve raṇe dyūte visrambhaṇasamanvitam| uktaṃ kaitavyamityetadupāyo navamo budhaiḥ||

Verse 44

उपेक्षा सर्वकार्येषु कर्मणां करणेषु च। अनिष्टानां समुत्थाने त्रिवर्गो नश्यते यया।।

upekṣā sarvakāryeṣu karmaṇāṃ karaṇeṣu ca| aniṣṭānāṃ samutthāne trivargo naśyate yayā||

Verse 45

इन्द्रजालादिका माया वाजीवनकुशीलवैः। सुनिमित्तैदुर्निमित्तैरुत्पातैश्च समन्वितम्।।

indrajālādikā māyā vājīvanakuśīlavaiḥ| sunimittaidurnimittairutpātaiśca samanvitam||

Verse 46

डम्भो लिङ्गं समाश्रित्य शत्रुवर्गे प्रयुज्यते। शाठ्यं निश्चेष्टता प्रोक्ता चित्तदोषप्रदूषिका।।

ḍambho liṅgaṃ samāśritya śatruvarge prayujyate| śāṭhyaṃ niśceṣṭatā proktā cittadoṣapradūṣikā||

Verse 47

अरिर्मित्र उदासीन इत्येतेऽप्यनुवर्णिताः। कृत्स्ना मार्गगुणाश्चैव तथा भूमिगुणाश्च ह। आत्मरक्षणमाश्वासः स्पर्शानां चान्ववेक्षणम्।। जंगमा महावृश्चिकादिजाः। अजंगमाः रक्तशृङ्गिकादयः। स्पर्शे वस्रादौ। अभ्यवहार्येऽन्नादौ। उपांशरभिचारादिरिति विविधो विषयोगरूपो दण्डः।।

arirmitra udāsīna ityete'pyanuvarṇitāḥ| kṛtsnā mārgaguṇāścaiva tathā bhūmiguṇāśca ha| ātmarakṣaṇamāśvāsaḥ sparśānāṃ cānvavekṣaṇam|| jaṃgamā mahāvṛścikādijāḥ| ajaṃgamāḥ raktaśṛṅgikādayaḥ| sparśe vasrādau| abhyavahārye'nnādau| upāṃśarabhicārādiriti vividho viṣayogarūpo daṇḍaḥ||

Verse 48

कल्पना विविधाश्चापि नृनागरथवाजिनाम्। व्यूहाश्च विविधाभिख्या विचित्रं युद्धकौशलम्।। मार्गेगुणाः ग्रहनक्षत्रादिमार्गगुणाः। भूमिगुणाश्चतुरशीतिभूवलानि यामलोक्तानि। आत्मरक्षणं मन्त्रयन्त्रादिना। सर्गाणां चान्ववेक्षणम् इति झ. पाठः।।

kalpanā vividhāścāpi nṛnāgarathavājinām| vyūhāśca vividhābhikhyā vicitraṃ yuddhakauśalam|| mārgeguṇāḥ grahanakṣatrādimārgaguṇāḥ| bhūmiguṇāścaturaśītibhūvalāni yāmaloktāni| ātmarakṣaṇaṃ mantrayantrādinā| sargāṇāṃ cānvavekṣaṇam iti jha. pāṭhaḥ||

Verse 49

उत्पाताश्च निपाताश्च सुयुद्धं सुपलायितम्। शस्त्राणां पालनं ज्ञानं तथैव भरतर्षभ।। कल्पनाः बलपुष्टिकरा योगाः। विविधाभिख्याश्चक्रव्यूहक्रौञ्चव्यूहादिनानानामानः।।

utpātāśca nipātāśca suyuddhaṃ supalāyitam| śastrāṇāṃ pālanaṃ jñānaṃ tathaiva bharatarṣabha|| kalpanāḥ balapuṣṭikarā yogāḥ| vividhābhikhyāścakravyūhakrauñcavyūhādinānānāmānaḥ||

Verse 50

बलव्यसनयुक्तं च तथैव बलहर्षणम्। पीडा चापदकालश्च भयकालश्च पाण्डव।। उत्पाता- ग्रहयुद्धादयो धूमकेत्वादयश्च। निपाताः उल्कापातभूमिकम्पादयः। शास्त्राणां पालनं तीक्ष्णीकरणम्। शास्त्राणां पालनं इति ट. ड. पाठः।।

balavyasanayuktaṃ ca tathaiva balaharṣaṇam| pīḍā cāpadakālaśca bhayakālaśca pāṇḍava|| utpātā- grahayuddhādayo dhūmaketvādayaśca| nipātāḥ ulkāpātabhūmikampādayaḥ| śāstrāṇāṃ pālanaṃ tīkṣṇīkaraṇam| śāstrāṇāṃ pālanaṃ iti ṭa. ḍa. pāṭhaḥ||

Verse 51

तथाख्यातविधानं च योगः संचार एव च। चोरैराटविकैश्चोग्रैः परराष्ट्रस्य पीडनम्।। आपदां समूह आपदं तस्य काल आपदकालः।।

tathākhyātavidhānaṃ ca yogaḥ saṃcāra eva ca| corairāṭavikaiścograiḥ pararāṣṭrasya pīḍanam|| āpadāṃ samūha āpadaṃ tasya kāla āpadakālaḥ||

Verse 52

अग्निदैर्गरदैश्चेव प्रतिरूपककारकैः। श्रेणिमुख्योपजापेन वीरुधश्छेदनेन च।। आख्यातमभिमन्त्रितदुन्दुभिष्वनिना प्रयाणादिकथनम्। योगः पताकादिमन्त्रणादि। तयोः संचारः श्रवणदर्शनाभ्यां परमोहनम्। एतत्सर्वं तत्र उक्तमिति सर्वत्र योज्यम्।।

agnidairgaradaiśceva pratirūpakakārakaiḥ| śreṇimukhyopajāpena vīrudhaśchedanena ca|| ākhyātamabhimantritadundubhiṣvaninā prayāṇādikathanam| yogaḥ patākādimantraṇādi| tayoḥ saṃcāraḥ śravaṇadarśanābhyāṃ paramohanam| etatsarvaṃ tatra uktamiti sarvatra yojyam||

Verse 53

दूषणेन च नागानामातङ्कजननेन च। आराधनेन भक्तस्य पत्युश्चोपग्रहेण च।। गरदैः विषदैः प्रतिरूपकं प्रतिमा तत्कारकैस्तद्द्वारा कार्मणकारिभिः कौलिकैः। श्रेणिमुख्याः बलाध्यक्षादयस्तेषामुपजापो भेदनं तेन। वीरुधश्छेदनेन धान्याद्युच्छेदेन।।

dūṣaṇena ca nāgānāmātaṅkajananena ca| ārādhanena bhaktasya patyuścopagraheṇa ca|| garadaiḥ viṣadaiḥ pratirūpakaṃ pratimā tatkārakaistaddvārā kārmaṇakāribhiḥ kaulikaiḥ| śreṇimukhyāḥ balādhyakṣādayasteṣāmupajāpo bhedanaṃ tena| vīrudhaśchedanena dhānyādyucchedena||

Verse 54

सप्ताङ्गस्य च राज्यस्य ह्रासवृद्धिसमीक्षणम्। दूतसामर्थ्ययोगश्च राष्ट्रस्य च विवर्धनम्।।

saptāṅgasya ca rājyasya hrāsavṛddhisamīkṣaṇam| dūtasāmarthyayogaśca rāṣṭrasya ca vivardhanam||

Verse 55

अरिमध्यस्थमित्राणां सम्यक्चोक्तं प्रपञ्चनम्। अवमर्दः प्रतीघातस्तथैव च बलीयसाम्।।

arimadhyasthamitrāṇāṃ samyakcoktaṃ prapañcanam| avamardaḥ pratīghātastathaiva ca balīyasām||

Verse 56

व्यवहारः सुसूक्ष्मश्च तथा कण्टकशोधनम्। श्रमो व्यायामयोगश्च योगद्रव्यस्य सञ्चयः।। नागानां दूषणं मन्त्रतन्त्रौषधादिना तेन परराष्ट्रस्य पीडनमुक्तमिति प्रपूर्वेण संबन्धः।।

vyavahāraḥ susūkṣmaśca tathā kaṇṭakaśodhanam| śramo vyāyāmayogaśca yogadravyasya sañcayaḥ|| nāgānāṃ dūṣaṇaṃ mantratantrauṣadhādinā tena pararāṣṭrasya pīḍanamuktamiti prapūrveṇa saṃbandhaḥ||

Verse 57

अभृतानां च भरणं भृतानां चान्ववेक्षणम्। अन्तकाले प्रदानं च व्यसने चाप्रसङ्गिता।। कण्टकशोधनं खलानामुन्मूलनम्। श्रमो मल्लक्रीडा। व्यायामयोगः आयुधप्रयोगाभ्यासः।।

abhṛtānāṃ ca bharaṇaṃ bhṛtānāṃ cānvavekṣaṇam| antakāle pradānaṃ ca vyasane cāprasaṅgitā|| kaṇṭakaśodhanaṃ khalānāmunmūlanam| śramo mallakrīḍā| vyāyāmayogaḥ āyudhaprayogābhyāsaḥ||

Verse 58

तथा राजगुणाश्चैव सेनापतिगुणाश्च ह। करणस्य च कर्तुश्च गुणदोषास्तथैव च।। अर्थस्य काले दाने च इति झ. पाठः। अप्रसङ्गिता असंबन्धः।।

tathā rājaguṇāścaiva senāpatiguṇāśca ha| karaṇasya ca kartuśca guṇadoṣāstathaiva ca|| arthasya kāle dāne ca iti jha. pāṭhaḥ| aprasaṅgitā asaṃbandhaḥ||

Verse 59

दुष्टेङ्गितं च विविधं वृत्तिश्चैवानुवर्तिनाम्। शङ्कितत्वं च सर्वस्य प्रमादस्य च वर्जनम्।।

duṣṭeṅgitaṃ ca vividhaṃ vṛttiścaivānuvartinām| śaṅkitatvaṃ ca sarvasya pramādasya ca varjanam||

Verse 60

अलब्धलिप्सा लब्धस्य तथैव च विवर्धनम्। प्रदानं च विवृद्धस्य पात्रेभ्यो विधिवत्तथा।। राजगुणाः उत्थानादयः।।

alabdhalipsā labdhasya tathaiva ca vivardhanam| pradānaṃ ca vivṛddhasya pātrebhyo vidhivattathā|| rājaguṇāḥ utthānādayaḥ||

Verse 61

विसर्गोऽर्थस्य धर्मार्थमर्थार्थं कामहेतुकम्। चतुर्थं व्यसनाघाते तथैवात्रानुवर्णितम्।। पात्रेभ्यः प्रदानं प्रथमम्।।

visargo'rthasya dharmārthamarthārthaṃ kāmahetukam| caturthaṃ vyasanāghāte tathaivātrānuvarṇitam|| pātrebhyaḥ pradānaṃ prathamam||

Verse 62

क्रोधजानि ततोग्राणि कामजानि तथैव च। दशोक्तानि कुरुश्रेष्ठ व्यसनान्यत्र चैव ह।।

krodhajāni tatogrāṇi kāmajāni tathaiva ca| daśoktāni kuruśreṣṭha vyasanānyatra caiva ha||

Verse 63

मृगयाक्षास्तथा पानं स्त्रियश्च भरतर्षभ। कामजान्याहुराचार्याः प्रोक्तानीह स्वयंभुवा।।

mṛgayākṣāstathā pānaṃ striyaśca bharatarṣabha| kāmajānyāhurācāryāḥ proktānīha svayaṃbhuvā||

Verse 64

वाक्पारुष्यं तथोग्रत्व दण्डपारुष्यमेव च। आत्मनो निग्रहस्त्यागो ह्यर्थदूषणमेव च।।

vākpāruṣyaṃ tathogratva daṇḍapāruṣyameva ca| ātmano nigrahastyāgo hyarthadūṣaṇameva ca||

Verse 65

यन्त्राणि विविधान्येव क्रियास्तेषां च वर्णिताः। अवमर्दः प्रतीघातः केतनानां च भञ्जनम्।। विसर्गो दानं धर्मार्थं यज्ञार्थं द्वितीयम्। काम्यं तृतीयम्। व्यसनाधाते चतुर्थम्।।

yantrāṇi vividhānyeva kriyāsteṣāṃ ca varṇitāḥ| avamardaḥ pratīghātaḥ ketanānāṃ ca bhañjanam|| visargo dānaṃ dharmārthaṃ yajñārthaṃ dvitīyam| kāmyaṃ tṛtīyam| vyasanādhāte caturtham||

Verse 66

चैत्यद्रुमावमर्दश्च रोधः कर्मान्तनाशनम्। अपस्करोऽथ वमनं तथोपास्या च वर्णिता।।

caityadrumāvamardaśca rodhaḥ karmāntanāśanam| apaskaro'tha vamanaṃ tathopāsyā ca varṇitā||

Verse 67

पणवानकशङ्खानां भेरीणां च युधिष्ठिर। उपार्जनं च द्रव्याणां परमर्म च तानि षट्।। अवमर्दः परचक्रेण देशादेः पीडनम्।।

paṇavānakaśaṅkhānāṃ bherīṇāṃ ca yudhiṣṭhira| upārjanaṃ ca dravyāṇāṃ paramarma ca tāni ṣaṭ|| avamardaḥ paracakreṇa deśādeḥ pīḍanam||

Verse 68

लब्धस्य च प्रशमनं सतां चैवाभिपूजनम्। विद्वद्भिरेकीभावश्च जपहोमविधिज्ञता।।

labdhasya ca praśamanaṃ satāṃ caivābhipūjanam| vidvadbhirekībhāvaśca japahomavidhijñatā||

Verse 69

मङ्गलालम्भनं चैव शरीरस्य प्रतिक्रिया। आहारयोजनं चैव नित्यमास्तिक्यमेव च।। तानि द्रव्याणि षट् मणयः पशवः पृथ्वी वासो दास्यादि काञ्चनमिति।।

maṅgalālambhanaṃ caiva śarīrasya pratikriyā| āhārayojanaṃ caiva nityamāstikyameva ca|| tāni dravyāṇi ṣaṭ maṇayaḥ paśavaḥ pṛthvī vāso dāsyādi kāñcanamiti||

Verse 70

एकेन च यथोत्थेयं सत्यत्वं मधुरा गिरः। उत्तमानां समाजानां क्रियाः केतनजास्तथा।। मङ्गलं स्वर्णादिकं तस्यालम्भनं स्पर्शः। प्रतिक्रिया अलंकरणम्।।

ekena ca yathottheyaṃ satyatvaṃ madhurā giraḥ| uttamānāṃ samājānāṃ kriyāḥ ketanajāstathā|| maṅgalaṃ svarṇādikaṃ tasyālambhanaṃ sparśaḥ| pratikriyā alaṃkaraṇam||

Verse 71

प्रत्यक्षाश्च परोक्षाश्च सर्वाधिकरणेष्वथ। वृत्तेर्भरतशार्दूल नित्यं चैवान्ववेक्षणम्।। एकस्याप्युत्थानप्रकारः। केतनजाः गृहजाः। क्रियाः ध्वजारोहणाद्याः।।

pratyakṣāśca parokṣāśca sarvādhikaraṇeṣvatha| vṛtterbharataśārdūla nityaṃ caivānvavekṣaṇam|| ekasyāpyutthānaprakāraḥ| ketanajāḥ gṛhajāḥ| kriyāḥ dhvajārohaṇādyāḥ||

Verse 72

अदण्ड्यत्वं च विप्राणां युक्त्या दण्‍डनिपातनम्। अनुजीवि स्वजातिभ्यो गुणेभ्यश्च समुद्भवः।। अधिकरणेषु जनोपवेशनस्थानेषु चत्वरादिषु।।

adaṇḍyatvaṃ ca viprāṇāṃ yuktyā daṇ‍ḍanipātanam| anujīvi svajātibhyo guṇebhyaśca samudbhavaḥ|| adhikaraṇeṣu janopaveśanasthāneṣu catvarādiṣu||

Verse 73

रक्षणं चैव पौराणां राष्ट्रस्य च विवर्धनम्। मण्डलस्था च या चिन्ता राजन्द्वादशराजिका।। जातितो गुणतश्च समुद्भवो मान्यत्वम्।।

rakṣaṇaṃ caiva paurāṇāṃ rāṣṭrasya ca vivardhanam| maṇḍalasthā ca yā cintā rājandvādaśarājikā|| jātito guṇataśca samudbhavo mānyatvam||

Verse 74

द्विसप्ततिमतिश्चैव प्रोक्ता या च स्वयंभुवा। देशजातिकुलानां च धर्माः समनुवर्णिताः।।

dvisaptatimatiścaiva proktā yā ca svayaṃbhuvā| deśajātikulānāṃ ca dharmāḥ samanuvarṇitāḥ||

Verse 75

धर्मश्चार्थश्च कामश्च मोक्षश्चात्रानुवर्णिताः। उपायाश्चार्थलिप्सा च विविधा भूरिदक्षिणः।। द्वादशानां राज्ञां समूहो द्वादशराजिका। मध्यस्थस्य विजिगीषोश्रतुर्दिक्षु चत्वारोऽरयस्तेभ्योऽपरे चत्वारो मित्राणि तेभ्यः परे चत्वार उदासीना इति।।

dharmaścārthaśca kāmaśca mokṣaścātrānuvarṇitāḥ| upāyāścārthalipsā ca vividhā bhūridakṣiṇaḥ|| dvādaśānāṃ rājñāṃ samūho dvādaśarājikā| madhyasthasya vijigīṣośraturdikṣu catvāro'rayastebhyo'pare catvāro mitrāṇi tebhyaḥ pare catvāra udāsīnā iti||

Verse 76

मूलकर्मक्रिया चात्र मायायोगश्च वर्णितः। दूषणं स्रोतसां चैव वर्णितं च स्थिराम्भसाम्।। हे भूरिदक्षिण।।

mūlakarmakriyā cātra māyāyogaśca varṇitaḥ| dūṣaṇaṃ srotasāṃ caiva varṇitaṃ ca sthirāmbhasām|| he bhūridakṣiṇa||

Verse 77

यैर्यैरुपायैर्लोकस्तु न चलेदार्यवर्त्मनः। तत्सर्वं राजशार्दूल नीतिशास्त्रेऽभिवर्णितम्।।

yairyairupāyairlokastu na caledāryavartmanaḥ| tatsarvaṃ rājaśārdūla nītiśāstre'bhivarṇitam||

Verse 78

एतत्कृत्वा सुभं शास्त्रं ततः स भगवान्प्रभुः। देवानुवाच संहृष्टः सर्वाञ्छक्रपुरोगमान्।।

etatkṛtvā subhaṃ śāstraṃ tataḥ sa bhagavānprabhuḥ| devānuvāca saṃhṛṣṭaḥ sarvāñchakrapurogamān||

Verse 79

उपकाराय लोकस्य त्रिवर्गस्थापनाय च। नवनीतं सरस्वत्या बुद्धिरेषा प्रभाषिता।।

upakārāya lokasya trivargasthāpanāya ca| navanītaṃ sarasvatyā buddhireṣā prabhāṣitā||

Verse 80

दण्डेन सहिता ह्येषा लोकरक्षणकारिका। निग्रहानुग्रहरता लोकाननुचरिष्यति।।

daṇḍena sahitā hyeṣā lokarakṣaṇakārikā| nigrahānugraharatā lokānanucariṣyati||

Verse 81

दण्डेन नीयते चेदं दण्डं नयति वा पुनः। दण्डनीतिरितिख्याता त्रीँल्लोकानवपत्स्यते।। मूलकर्माणि कोशवृद्धिकराणि कृष्यादीनि तेषां क्रिया करणप्रकारः।।

daṇḍena nīyate cedaṃ daṇḍaṃ nayati vā punaḥ| daṇḍanītiritikhyātā trī~llokānavapatsyate|| mūlakarmāṇi kośavṛddhikarāṇi kṛṣyādīni teṣāṃ kriyā karaṇaprakāraḥ||

Verse 82

पाङ्गुण्यगुणसारैषा स्थास्यत्यग्रे महात्मसु। धर्मार्थकाममोक्षाश्च सकला ह्यत्र शब्दिताः।।

pāṅguṇyaguṇasāraiṣā sthāsyatyagre mahātmasu| dharmārthakāmamokṣāśca sakalā hyatra śabditāḥ||

Verse 83

भीष्म उवाच। ततस्तां भगवान्नीतिं पूर्वं जग्राह शंकरः। बहुरूपो विशालाक्षः शिवः स्थाणुरुमापतिः।।

bhīṣma uvāca| tatastāṃ bhagavānnītiṃ pūrvaṃ jagrāha śaṃkaraḥ| bahurūpo viśālākṣaḥ śivaḥ sthāṇurumāpatiḥ||

Verse 84

अनादिनिधनो देवश्चैतन्यादिसमन्वितः। ज्ञानानि च वशे यस्य तारकादीन्यशेषतः।।

anādinidhano devaścaitanyādisamanvitaḥ| jñānāni ca vaśe yasya tārakādīnyaśeṣataḥ||

Verse 85

अणिमादिगुणोपेतमैश्वर्यं न च कृत्रिमम्। तुष्ट्यर्थं ब्रह्मणः पुत्रो ललाटादुत्थितः प्रभुः।।

aṇimādiguṇopetamaiśvaryaṃ na ca kṛtrimam| tuṣṭyarthaṃ brahmaṇaḥ putro lalāṭādutthitaḥ prabhuḥ||

Verse 86

अरुदत्सस्वनं घोरं जगतः प्रभुरव्ययः। जायमानः पिता पुत्रे पुत्रः पितरि चैव हि।।

arudatsasvanaṃ ghoraṃ jagataḥ prabhuravyayaḥ| jāyamānaḥ pitā putre putraḥ pitari caiva hi||

Verse 87

बुद्धिं विश्वसृजे दत्त्वा ब्रह्माण्डं येन निर्मितम्। यस्मिन्हिरण्मयो हंसः शकुनिः समपद्यत।।

buddhiṃ viśvasṛje dattvā brahmāṇḍaṃ yena nirmitam| yasminhiraṇmayo haṃsaḥ śakuniḥ samapadyata||

Verse 88

कर्ता सर्वस्य लोकस्य ब्रह्मा लोकपितामहः। स देवः सर्वभूतानां महादेवः सनातनः। असंख्यातसहस्राणां रुद्राणां स्थानमव्ययम्।।

kartā sarvasya lokasya brahmā lokapitāmahaḥ| sa devaḥ sarvabhūtānāṃ mahādevaḥ sanātanaḥ| asaṃkhyātasahasrāṇāṃ rudrāṇāṃ sthānamavyayam||

Verse 89

युगानामायुषो ह्रासं विज्ञाय भगवाञ्शिवः। संचिक्षेप ततः शास्त्रं महास्त्रं ब्रह्मणा कृतम्।। नीयते पुरुषार्थफलाय इदं जगत् दण्डं नयति प्रणयति अनया या चेति वा।।

yugānāmāyuṣo hrāsaṃ vijñāya bhagavāñśivaḥ| saṃcikṣepa tataḥ śāstraṃ mahāstraṃ brahmaṇā kṛtam|| nīyate puruṣārthaphalāya idaṃ jagat daṇḍaṃ nayati praṇayati anayā yā ceti vā||

Verse 90

वैशालाक्षमिति प्रोक्तं तदिन्द्रः प्रत्यपद्यत। दशाध्यायसहस्राणि सुब्रह्मण्यो महातपाः।। प्रजानामायुषः इति झ. पाठः। संचिक्षेप संक्षिप्तं कृतवान्।।

vaiśālākṣamiti proktaṃ tadindraḥ pratyapadyata| daśādhyāyasahasrāṇi subrahmaṇyo mahātapāḥ|| prajānāmāyuṣaḥ iti jha. pāṭhaḥ| saṃcikṣepa saṃkṣiptaṃ kṛtavān||

Verse 91

मघवानपि तच्छास्त्रं देवात्प्राप्य महेश्वरात्। प्रजानां हितमन्विच्छन्संचिक्षेप पुरंदरः।।

maghavānapi tacchāstraṃ devātprāpya maheśvarāt| prajānāṃ hitamanvicchansaṃcikṣepa puraṃdaraḥ||

Verse 92

सहस्त्रैः पञ्चभिस्तात यदुक्तं बाहुदन्तकम्। अध्यायानां सहस्त्रैस्तु त्रिभिरेव बृहस्पतिः। संचिक्षेपेश्वरो बुद्ध्या बार्हस्पत्यं यदुच्यते।।

sahastraiḥ pañcabhistāta yaduktaṃ bāhudantakam| adhyāyānāṃ sahastraistu tribhireva bṛhaspatiḥ| saṃcikṣepeśvaro buddhyā bārhaspatyaṃ yaducyate||

Verse 93

अध्यायानां सहस्रेण काव्यः संक्षेपमब्रवीत्। तच्छास्त्रममितप्रज्ञो योगाचार्यो महायशाः।।

adhyāyānāṃ sahasreṇa kāvyaḥ saṃkṣepamabravīt| tacchāstramamitaprajño yogācāryo mahāyaśāḥ||

Verse 94

एवं लोकानुरोधेन शास्त्रमेतन्महर्षिभिः। संक्षिप्तमायुर्विज्ञाय लोकानां ह्रासि पाण्डव।।

evaṃ lokānurodhena śāstrametanmaharṣibhiḥ| saṃkṣiptamāyurvijñāya lokānāṃ hrāsi pāṇḍava||

Verse 95

अथ देवाः समागम्य विष्णुमूचुः प्रजापतिम्। एको योऽर्हति मर्त्येभ्यः श्रैष्ठ्य वै तं समादिश।।

atha devāḥ samāgamya viṣṇumūcuḥ prajāpatim| eko yo'rhati martyebhyaḥ śraiṣṭhya vai taṃ samādiśa||

Verse 96

ततः संचिन्त्य भगवान्देवो नारायणः प्रभुः। तैजसं वै विरजसं सोऽसृजन्मानसं सुतम्।।

tataḥ saṃcintya bhagavāndevo nārāyaṇaḥ prabhuḥ| taijasaṃ vai virajasaṃ so'sṛjanmānasaṃ sutam||

Verse 97

विरजास्तु महाभागः प्रभुत्वं भुवि नैच्छत। न्यासायैवाभवद्वुद्धिः प्रणीता तस्य पाण्डव।।

virajāstu mahābhāgaḥ prabhutvaṃ bhuvi naicchata| nyāsāyaivābhavadvuddhiḥ praṇītā tasya pāṇḍava||

Verse 98

कीर्तिमांस्तस्य पुत्रोऽभूत्सोऽपि मर्त्याधिकोऽभवत्। कर्दमस्तस्य तु सुतः सोऽप्यतप्यन्महत्तपः।। वैशालाक्षं बाहुदन्तकं बार्हस्पत्यमित्युत्तरोत्तरसंक्षिप्तदण्डनीतिग्रन्थनामानि।।

kīrtimāṃstasya putro'bhūtso'pi martyādhiko'bhavat| kardamastasya tu sutaḥ so'pyatapyanmahattapaḥ|| vaiśālākṣaṃ bāhudantakaṃ bārhaspatyamityuttarottarasaṃkṣiptadaṇḍanītigranthanāmāni||

Verse 99

प्रजापतेः कर्दमस्य त्वनङ्गो नाम वीर्यवान्। प्रजा रक्षयिता साधुर्दण्डनीतिविशारदः।। पञ्चादिगोऽभवदिति झ. पाठः। तत्र पञ्चातिगः विषयातिगः मुक्त इत्यर्थः।।

prajāpateḥ kardamasya tvanaṅgo nāma vīryavān| prajā rakṣayitā sādhurdaṇḍanītiviśāradaḥ|| pañcādigo'bhavaditi jha. pāṭhaḥ| tatra pañcātigaḥ viṣayātigaḥ mukta ityarthaḥ||

Verse 100

अनङ्गपुत्रोऽतिबलो नीतिमानभिगम्य वै। प्रतिपेदे महाराज्यमथेन्द्रियवशोऽभवत्।।

anaṅgaputro'tibalo nītimānabhigamya vai| pratipede mahārājyamathendriyavaśo'bhavat||

Verse 101

प्राप्य नारीं महाभागां रूपिणीं काममोहितः। सौभाग्येन च संपन्नां गुणैश्चानुत्तमां सतीम्।।

prāpya nārīṃ mahābhāgāṃ rūpiṇīṃ kāmamohitaḥ| saubhāgyena ca saṃpannāṃ guṇaiścānuttamāṃ satīm||

Verse 102

मृत्योस्तु दुहिता राजन्सुनीथा नाम नामतः। प्रख्याता त्रिषु लोकेषु या सा वेनमजीजनत्।।

mṛtyostu duhitā rājansunīthā nāma nāmataḥ| prakhyātā triṣu lokeṣu yā sā venamajījanat||

Verse 103

तं प्रजासु विधर्माणं रागद्वेषवशानुगम्। मन्त्रपूतैः कुशैर्जघ्नुर्ऋषयो ब्रह्मवादिनः।।

taṃ prajāsu vidharmāṇaṃ rāgadveṣavaśānugam| mantrapūtaiḥ kuśairjaghnurṛṣayo brahmavādinaḥ||

Verse 104

ममन्थुर्दक्षिणं चोरुमृषयस्तस्य भारत। ततोऽस्य विकृतो जज्ञे ह्रस्वकः पुरुषोऽशुचिः।।

mamanthurdakṣiṇaṃ corumṛṣayastasya bhārata| tato'sya vikṛto jajñe hrasvakaḥ puruṣo'śuciḥ||

Verse 105

दग्धस्थूणाप्रतीकाशो रक्ताक्षः कृष्णमूर्धजः। निषीदेत्येवमूचुस्तमृषयो ब्रह्मवादिनः।।

dagdhasthūṇāpratīkāśo raktākṣaḥ kṛṣṇamūrdhajaḥ| niṣīdetyevamūcustamṛṣayo brahmavādinaḥ||

Verse 106

तस्मान्निषादाः संभूताः क्रूराः शैलवनाश्रयाः। ये चान्ये विन्ध्यनिलया म्लेच्छाः शतसहस्रशः।।

tasmānniṣādāḥ saṃbhūtāḥ krūrāḥ śailavanāśrayāḥ| ye cānye vindhyanilayā mlecchāḥ śatasahasraśaḥ||

Verse 107

भूयोऽस्य दक्षिणं पाणिं ममन्थुस्ते महर्षयः। ततः पुरुष उत्पन्नो रुपेणेन्द्र इवापरः।।

bhūyo'sya dakṣiṇaṃ pāṇiṃ mamanthuste maharṣayaḥ| tataḥ puruṣa utpanno rupeṇendra ivāparaḥ||

Verse 108

कवची बद्धनिस्त्रिंशः सशरः सशरासनः। वेदवेदाङ्गविच्चैव धनुर्वेदे च पारगः।।

kavacī baddhanistriṃśaḥ saśaraḥ saśarāsanaḥ| vedavedāṅgaviccaiva dhanurvede ca pāragaḥ||

Verse 109

तं दण्डनीतिः सकला श्रिता राजन्नरोत्तमम्। ततस्तु प्राञ्जलिर्वैन्यो महर्षीस्तानुवाच ह।।

taṃ daṇḍanītiḥ sakalā śritā rājannarottamam| tatastu prāñjalirvainyo maharṣīstānuvāca ha||

Verse 110

सुसूक्ष्मा मे समुत्पन्ना बुद्धिर्धरर्मार्थदर्शिनी। अनया किं मया कार्यं तन्मे तत्त्वेन शंसत।।

susūkṣmā me samutpannā buddhirdhararmārthadarśinī| anayā kiṃ mayā kāryaṃ tanme tattvena śaṃsata||

Verse 111

यन्मां भवन्तो वक्ष्यन्ति कार्यमर्थसमन्वितम्। तदहं वः करिष्यामि नात्र कार्या विचारणा।।

yanmāṃ bhavanto vakṣyanti kāryamarthasamanvitam| tadahaṃ vaḥ kariṣyāmi nātra kāryā vicāraṇā||

Verse 112

तमूचुस्तत्र देवास्ते ते चैव परमर्षयः। नियतो यत्र धर्मो वै तमशङ्कः समाचर।।

tamūcustatra devāste te caiva paramarṣayaḥ| niyato yatra dharmo vai tamaśaṅkaḥ samācara||

Verse 113

प्रियाप्रिये परित्यज्य समः सर्वेषु जन्तुषु। कामं क्रोधं च लोभं च मानं चोत्सृज्य दूरतः।।

priyāpriye parityajya samaḥ sarveṣu jantuṣu| kāmaṃ krodhaṃ ca lobhaṃ ca mānaṃ cotsṛjya dūrataḥ||

Verse 114

यश्च धर्मात्प्रविचलेल्लोके कश्चन मानवः। निग्राह्यस्ते स्वबाहुभ्यां शश्वद्धर्ममवेक्षता।।

yaśca dharmātpravicalelloke kaścana mānavaḥ| nigrāhyaste svabāhubhyāṃ śaśvaddharmamavekṣatā||

Verse 115

प्रतिज्ञां चाधिरोहस्व मनसा कर्मणा गिरा। पालयिष्याम्यहं भौमं ब्रह्म इत्येव चासकृत्।।

pratijñāṃ cādhirohasva manasā karmaṇā girā| pālayiṣyāmyahaṃ bhaumaṃ brahma ityeva cāsakṛt||

Verse 116

यश्चात्र धर्म इत्युक्तो दण्डनीतिव्यपाश्रयः। तमशङ्कः करिष्यामि स्ववशो न कदाचन।।

yaścātra dharma ityukto daṇḍanītivyapāśrayaḥ| tamaśaṅkaḥ kariṣyāmi svavaśo na kadācana||

Verse 117

अदण्ड्या मे द्विजाश्चेति प्रतिजानीष्व चाभिभो। लोकं च संकरात्कृत्स्नं त्राताऽस्मीति परंतप।।

adaṇḍyā me dvijāśceti pratijānīṣva cābhibho| lokaṃ ca saṃkarātkṛtsnaṃ trātā'smīti paraṃtapa||

Verse 118

वैन्यस्ततस्तानुवाच देवानृषिपुरोगमान्। ब्राह्मणा मे सहायाश्चेदेवमस्तु सुरर्षभाः।।

vainyastatastānuvāca devānṛṣipurogamān| brāhmaṇā me sahāyāścedevamastu surarṣabhāḥ||

Verse 119

एवमस्त्विति वैन्यस्तु तैरुक्तो ब्रह्मवादिभिः। पुरोधाश्चाभवत्तस्य शुक्रो ब्रह्ममयो निधिः।।

evamastviti vainyastu tairukto brahmavādibhiḥ| purodhāścābhavattasya śukro brahmamayo nidhiḥ||

Verse 120

मन्त्रिणो वालखिल्याश्च सारस्वत्यो गणस्तथा। महर्षिर्भगवान्गर्गस्तस्य सांवत्सरोऽभवत्।। अनङ्गइत्यङ्गस्यैव नामान्तरम्।।

mantriṇo vālakhilyāśca sārasvatyo gaṇastathā| maharṣirbhagavāngargastasya sāṃvatsaro'bhavat|| anaṅgaityaṅgasyaiva nāmāntaram||

Verse 121

आत्मनाऽष्टम इत्येव श्रुतिरेषां परा नृषु। उत्पन्नौ बन्दिनौ चास्य तत्पूर्वौ सूतमागधौ।। सांवत्सरो ज्यौतिषिकः।।

ātmanā'ṣṭama ityeva śrutireṣāṃ parā nṛṣu| utpannau bandinau cāsya tatpūrvau sūtamāgadhau|| sāṃvatsaro jyautiṣikaḥ||

Verse 122

तयो प्रीतो ददौ राजा पृथुर्वैन्यः प्रतापवान्। अनूपदेशं सूताय मगधं मागधाय च।।

tayo prīto dadau rājā pṛthurvainyaḥ pratāpavān| anūpadeśaṃ sūtāya magadhaṃ māgadhāya ca||

Verse 123

समतां वसुधायाश्च स सम्यगुदपादयत्। वैषम्यं हि परं भूमेरिति नः परमा श्रुतिः।।

samatāṃ vasudhāyāśca sa samyagudapādayat| vaiṣamyaṃ hi paraṃ bhūmeriti naḥ paramā śrutiḥ||

Verse 124

मन्वन्तरेषु सर्वेषु विषमा जायते मही। उज्जहार ततो वैन्यः शिलाजालान्समन्ततः।।

manvantareṣu sarveṣu viṣamā jāyate mahī| ujjahāra tato vainyaḥ śilājālānsamantataḥ||

Verse 125

धनुष्कोट्या महाराज तेन शैला विमर्दिताः। स विष्णुना च देवेन शक्रेण विबुधैः सह। ऋषिभिश्च प्रजापाल्ये ब्रह्मणा चाभिषेचितः।।

dhanuṣkoṭyā mahārāja tena śailā vimarditāḥ| sa viṣṇunā ca devena śakreṇa vibudhaiḥ saha| ṛṣibhiśca prajāpālye brahmaṇā cābhiṣecitaḥ||

Verse 126

तं साक्षात्पृथिवी भेजे रत्नान्यादाय पाण्‍डव। सागरः सरितां भर्ता हिमवांश्चाचलोत्तमः।।

taṃ sākṣātpṛthivī bheje ratnānyādāya pāṇ‍ḍava| sāgaraḥ saritāṃ bhartā himavāṃścācalottamaḥ||

Verse 127

शक्रश्च धनमक्षय्यं प्रादात्तस्मै युधिष्ठिर। रुक्मं चापि महामेरुः स्वयं कनकपर्वतः।।

śakraśca dhanamakṣayyaṃ prādāttasmai yudhiṣṭhira| rukmaṃ cāpi mahāmeruḥ svayaṃ kanakaparvataḥ||

Verse 128

यक्षराक्षसभर्ता च भगवान्नरवाहनः। धर्मे चार्थे च कामे च समर्थं प्रददौ धनम्।।

yakṣarākṣasabhartā ca bhagavānnaravāhanaḥ| dharme cārthe ca kāme ca samarthaṃ pradadau dhanam||

Verse 129

हया रथाश्च नागाश्च कोटिशः पुरुषास्तथा। प्रादुर्बभूवुर्वैन्यस्य चिन्तयानस्य पाण्डव।।

hayā rathāśca nāgāśca koṭiśaḥ puruṣāstathā| prādurbabhūvurvainyasya cintayānasya pāṇḍava||

Verse 130

न जरा न च दुर्भिक्षं नाधयो व्याधयः कुतः। सरीसृपेभ्यः स्तेनेभ्यो न चान्येभ्यः कदाचन। भयमासीत्ततस्तस्य पृथिवी सस्यमालिनी।।

na jarā na ca durbhikṣaṃ nādhayo vyādhayaḥ kutaḥ| sarīsṛpebhyaḥ stenebhyo na cānyebhyaḥ kadācana| bhayamāsīttatastasya pṛthivī sasyamālinī||

Verse 131

आपस्तस्तम्भिरे चास्य समुद्रमभियास्यतः। पर्वताश्च ददुर्मार्गं ध्वजभङ्गश्च नाभवत्।।

āpastastambhire cāsya samudramabhiyāsyataḥ| parvatāśca dadurmārgaṃ dhvajabhaṅgaśca nābhavat||

Verse 132

तेनेयं पृथिवी दुग्धा सस्यानि दश सप्त च। यक्षराक्षसनागानामीप्सितं यस्य यस्य यत्।।

teneyaṃ pṛthivī dugdhā sasyāni daśa sapta ca| yakṣarākṣasanāgānāmīpsitaṃ yasya yasya yat||

Verse 133

तेन धर्मोत्तरश्चायं कृतो लोको महात्मना। रञ्जिताश्च प्रजाः सर्वास्तेन राजेति शब्द्यते।।

tena dharmottaraścāyaṃ kṛto loko mahātmanā| rañjitāśca prajāḥ sarvāstena rājeti śabdyate||

Verse 134

ब्राह्मणानां क्षतत्राणात्ततः क्षत्रिय उच्यते। प्रथिता धर्मतश्चेयं पृथिवी साधुभिः स्मृता।। आत्मना स्वशरीरेण सहाष्टमः पृथुर्विष्णोः सकाशादित्यर्थः। तथाहि- विष्णुः प्रथमः। विरजा द्वितीयः। कीर्तिमांस्तृतीयः। कदमश्चतुर्थः। अनङ्गः पञ्चमः। अतिबलः षष्ठः। वेनः सप्तमः। पृथुरष्टम इति।।

brāhmaṇānāṃ kṣatatrāṇāttataḥ kṣatriya ucyate| prathitā dharmataśceyaṃ pṛthivī sādhubhiḥ smṛtā|| ātmanā svaśarīreṇa sahāṣṭamaḥ pṛthurviṣṇoḥ sakāśādityarthaḥ| tathāhi- viṣṇuḥ prathamaḥ| virajā dvitīyaḥ| kīrtimāṃstṛtīyaḥ| kadamaścaturthaḥ| anaṅgaḥ pañcamaḥ| atibalaḥ ṣaṣṭhaḥ| venaḥ saptamaḥ| pṛthuraṣṭama iti||

Verse 135

स्थापनं चाकरोद्विष्णुः स्वयमेव सनातनः। नातिवर्तिष्यते कश्चिद्राजंस्त्वामिति भारत।। प्रथितावनता चेति विग्रहे वर्णलोपविकाराभ्यां पृथिवी।।

sthāpanaṃ cākarodviṣṇuḥ svayameva sanātanaḥ| nātivartiṣyate kaścidrājaṃstvāmiti bhārata|| prathitāvanatā ceti vigrahe varṇalopavikārābhyāṃ pṛthivī||

Verse 136

ततः स भगवान्विष्णुराविवेश च पार्थिवम्। देववन्नरदेवानां नमतीदं जगत्ततः।। स्थापनं मर्यादाम्।।

tataḥ sa bhagavānviṣṇurāviveśa ca pārthivam| devavannaradevānāṃ namatīdaṃ jagattataḥ|| sthāpanaṃ maryādām||

Verse 137

दण्डनीत्या च सततं रक्षितारं नरेश्वरम्। नाधर्षयेत्तथा कश्चिच्चारनिष्पन्ददर्शनात्।।

daṇḍanītyā ca satataṃ rakṣitāraṃ nareśvaram| nādharṣayettathā kaściccāraniṣpandadarśanāt||

Verse 138

शुभं हि कर्म राजेन्द्र शुभत्वायोपकल्पते। आत्मना करणैश्चैव समस्येह महीक्षितः।। तपसा भगवान्विष्णुराविवेश च भूमिपम्। इति झ. पाठः।।

śubhaṃ hi karma rājendra śubhatvāyopakalpate| ātmanā karaṇaiścaiva samasyeha mahīkṣitaḥ|| tapasā bhagavānviṣṇurāviveśa ca bhūmipam| iti jha. pāṭhaḥ||

Verse 139

को हेतुर्यद्वशे तिष्ठेल्लोको दैवादृते गुणात्।। चाराणां निष्पन्दः संचारस्तद्द्वारा यद्दर्शनं लोकवृत्तान्तस्य महीक्षितः कर्मेति संबन्धः।।

ko heturyadvaśe tiṣṭhelloko daivādṛte guṇāt|| cārāṇāṃ niṣpandaḥ saṃcārastaddvārā yaddarśanaṃ lokavṛttāntasya mahīkṣitaḥ karmeti saṃbandhaḥ||

Verse 140

विष्णोर्ललाटात्कमलं सौवर्णमभवत्तदा। श्रीः संभूता ततस्तस्मिन्देवी धर्मस्य पाण्डव।।

viṣṇorlalāṭātkamalaṃ sauvarṇamabhavattadā| śrīḥ saṃbhūtā tatastasmindevī dharmasya pāṇḍava||

Verse 141

श्रियः सकाशादर्थश्च जातो धर्मस्य पाण्डव। अथ धर्मस्तथैवार्थः श्रीश्च राज्ये प्रतिष्ठिता।।

śriyaḥ sakāśādarthaśca jāto dharmasya pāṇḍava| atha dharmastathaivārthaḥ śrīśca rājye pratiṣṭhitā||

Verse 142

सुकृतस्य क्षयाच्चैव स्वर्लोकादेत्य मेदिनीम्। पार्थिवो जायते तात दण्डनीतिविशारदः।।

sukṛtasya kṣayāccaiva svarlokādetya medinīm| pārthivo jāyate tāta daṇḍanītiviśāradaḥ||

Verse 143

माहात्म्येन च संयुक्तो वैष्णवेन नरो भुवि। बुद्ध्या भवति संयुक्तो माहात्म्यं चाधिगच्छति।।

māhātmyena ca saṃyukto vaiṣṇavena naro bhuvi| buddhyā bhavati saṃyukto māhātmyaṃ cādhigacchati||

Verse 144

स्थापितं च ततो देवैर्न कश्चिदतिवर्तते। तिष्ठत्येकस्य च वशे तं चैवानुविधीयते।। विष्णुर्भूमिपमाविवेशेत्युक्तं तत्रोपपत्तिः क इत्यर्धेन।।

sthāpitaṃ ca tato devairna kaścidativartate| tiṣṭhatyekasya ca vaśe taṃ caivānuvidhīyate|| viṣṇurbhūmipamāviveśetyuktaṃ tatropapattiḥ ka ityardhena||

Verse 145

शुभं हि कर्म राजेन्द्र शुभत्वायोपकल्पते। तुल्यस्यैकस्य येनायं लोको वचसि तिष्ठति।। स्थापनामथ चेद्देवीं न कश्चिदतिवर्तत इति ट. ड. थ. पाठः।।

śubhaṃ hi karma rājendra śubhatvāyopakalpate| tulyasyaikasya yenāyaṃ loko vacasi tiṣṭhati|| sthāpanāmatha ceddevīṃ na kaścidativartata iti ṭa. ḍa. tha. pāṭhaḥ||

Verse 146

योऽस्य वै मुखमद्राक्षीत्सोऽस्य सर्वो वशानुगः। सुभगं चार्थवन्तं च रूपवन्तं च पश्यति।।

yo'sya vai mukhamadrākṣītso'sya sarvo vaśānugaḥ| subhagaṃ cārthavantaṃ ca rūpavantaṃ ca paśyati||

Verse 147

महत्त्वात्तस्य दण्डस्य नीतिर्विस्पष्टलक्षणा। नयश्चारश्च विपुलो येन सर्वमिदं ततम्।। तुल्यस्य स्ताद्यवयवैः समस्य।।

mahattvāttasya daṇḍasya nītirvispaṣṭalakṣaṇā| nayaścāraśca vipulo yena sarvamidaṃ tatam|| tulyasya stādyavayavaiḥ samasya||

Verse 148

आगमश्च पुराणानां महर्षीणां च संभवः। तीर्थवंशश्च वंशश्च क्षत्रियाणां युधिष्ठिर।। दण्डसामर्थ्यादेव लोके नीत्यादिकं दृश्यत इत्यर्थः।।

āgamaśca purāṇānāṃ maharṣīṇāṃ ca saṃbhavaḥ| tīrthavaṃśaśca vaṃśaśca kṣatriyāṇāṃ yudhiṣṭhira|| daṇḍasāmarthyādeva loke nītyādikaṃ dṛśyata ityarthaḥ||

Verse 149

सकलं चातुराश्रम्यं चातुर्होत्रं तथैव च। चातुर्वर्ण्यं तथैवात्र चातुर्विद्यं च कीर्तिम्।।

sakalaṃ cāturāśramyaṃ cāturhotraṃ tathaiva ca| cāturvarṇyaṃ tathaivātra cāturvidyaṃ ca kīrtim||

Verse 150

इतिहासोपवेदाश्च न्यायः कृत्स्नश्च वर्णितः। तपो ज्ञानमर्हिसा च सत्यं दानममत्सरः।।

itihāsopavedāśca nyāyaḥ kṛtsnaśca varṇitaḥ| tapo jñānamarhisā ca satyaṃ dānamamatsaraḥ||

Verse 151

वृद्धोपसेवा दानं च शौचमुत्थानमेव च। सर्वभूतानुकम्पा च सर्वमत्रोपवर्णितम्।।

vṛddhopasevā dānaṃ ca śaucamutthānameva ca| sarvabhūtānukampā ca sarvamatropavarṇitam||

Verse 152

भुवि वाचोगतं यच्च तच्च सर्वं समर्पितम्। तस्मिन्पैतामहे शास्त्रे पाण्डवेय न संशयः।।

bhuvi vācogataṃ yacca tacca sarvaṃ samarpitam| tasminpaitāmahe śāstre pāṇḍaveya na saṃśayaḥ||

Verse 153

ततो जगति राजेन्द्र सततं शब्दितं बुधैः। देवाश्च नरदेवाश्च तुल्या इति विशांपते।।

tato jagati rājendra satataṃ śabditaṃ budhaiḥ| devāśca naradevāśca tulyā iti viśāṃpate||

Verse 154

एतत्ते सर्वमाख्यातं महत्त्वं प्रति राजसु। कार्त्स्न्येन भरतश्रेष्ठ किमन्यदिह वर्तते।।

etatte sarvamākhyātaṃ mahattvaṃ prati rājasu| kārtsnyena bharataśreṣṭha kimanyadiha vartate||