Adhyaya 57

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिराय प्रथमदिने राजधर्मकथनम्।। 1।। ततः सायं कृष्णादीनां स्वस्वावासगमनम्।। 2।। भीष्म उवाच। एतत्ते राजधर्माणां नवनीतं युधिष्ठिर। बृहस्पतिर्हि भगवान्नान्यं धर्मं प्रशंसति।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मपर्वणि सप्तपञ्चाशोऽध्यायः।। 57।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhirāya prathamadine rājadharmakathanam|| 1|| tataḥ sāyaṃ kṛṣṇādīnāṃ svasvāvāsagamanam|| 2|| bhīṣma uvāca| etatte rājadharmāṇāṃ navanītaṃ yudhiṣṭhira| bṛhaspatirhi bhagavānnānyaṃ dharmaṃ praśaṃsati|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi rājadharmaparvaṇi saptapañcāśo'dhyāyaḥ|| 57||

Verse 2

विशालाक्षश्च भगवान्काव्यश्चैव महातपाः। सहस्राक्षो महेन्द्रश्च तथा प्राचेतसो मनुः।।

viśālākṣaśca bhagavānkāvyaścaiva mahātapāḥ| sahasrākṣo mahendraśca tathā prācetaso manuḥ||

Verse 3

भरद्वाजश्च भगवांस्तथा गौरशिरा मुनिः। राजशास्त्रप्रणेतारो ब्राह्मणा ब्रह्मवादिनः।।

bharadvājaśca bhagavāṃstathā gauraśirā muniḥ| rājaśāstrapraṇetāro brāhmaṇā brahmavādinaḥ||

Verse 4

रक्षामेव प्रशंसन्ति धर्मं धर्मभृतां वर। राज्ञां राजीवताम्राक्ष साधनं चात्र मे शृणु।।

rakṣāmeva praśaṃsanti dharmaṃ dharmabhṛtāṃ vara| rājñāṃ rājīvatāmrākṣa sādhanaṃ cātra me śṛṇu||

Verse 5

चारश्च प्रणिधिश्चैव काले दानममत्सरः। युक्त्या दानं न चादानमयोगेन युधिष्ठिर।। एतद्रक्षणं नवनीतं नवनीतवत्सर्वधर्मसारम्। न्याय्यं धर्मं प्रशंसतीति झ. पाठः।।

cāraśca praṇidhiścaiva kāle dānamamatsaraḥ| yuktyā dānaṃ na cādānamayogena yudhiṣṭhira|| etadrakṣaṇaṃ navanītaṃ navanītavatsarvadharmasāram| nyāyyaṃ dharmaṃ praśaṃsatīti jha. pāṭhaḥ||

Verse 6

सतां संग्रहणं शौर्यं दाक्ष्यं सत्यं प्रजाहितम्। अनार्जवैरार्जवैश्च शत्रुपक्षाविवर्धनम्।।

satāṃ saṃgrahaṇaṃ śauryaṃ dākṣyaṃ satyaṃ prajāhitam| anārjavairārjavaiśca śatrupakṣāvivardhanam||

Verse 7

केतनानां च जीर्णानामवेक्षा चैव सीदताम्। द्विविधस्य च दण्डस्य प्रयोगः कालचोदितः।। चारो गुप्तस्पशः। प्रणिधिः प्रकटस्पशः। दानं भक्तवेतनयोः युक्तेरादानम्। अयोगेनानुपायेन आदानं करग्रहणं नच।।

ketanānāṃ ca jīrṇānāmavekṣā caiva sīdatām| dvividhasya ca daṇḍasya prayogaḥ kālacoditaḥ|| cāro guptaspaśaḥ| praṇidhiḥ prakaṭaspaśaḥ| dānaṃ bhaktavetanayoḥ yukterādānam| ayogenānupāyena ādānaṃ karagrahaṇaṃ naca||

Verse 8

साधूनामपरित्यागः कुलीनानां च धारणम्। निचयश्च निचेयानां सेवा बुद्धिमतामपि।। केतनानां गृहादीनाम्। द्विविधस्य शारीरदण्डोऽर्थदण्डश्चेति भेदात्।।

sādhūnāmaparityāgaḥ kulīnānāṃ ca dhāraṇam| nicayaśca niceyānāṃ sevā buddhimatāmapi|| ketanānāṃ gṛhādīnām| dvividhasya śārīradaṇḍo'rthadaṇḍaśceti bhedāt||

Verse 9

बलानां हर्षणं नित्यं प्रजानामन्ववेक्षणम्। कार्येष्वखेदः कोशस्य तथैव च विवर्धनम्।।

balānāṃ harṣaṇaṃ nityaṃ prajānāmanvavekṣaṇam| kāryeṣvakhedaḥ kośasya tathaiva ca vivardhanam||

Verse 10

पुरगुप्तिरविश्वासः पौरसंघातभेदनम्। अरिमध्यस्थमित्राणां यथावच्चान्ववेक्षणम्।। निचेयानां संग्राह्याणां धान्यादीनां निचयः संग्रहः।।

puraguptiraviśvāsaḥ paurasaṃghātabhedanam| arimadhyasthamitrāṇāṃ yathāvaccānvavekṣaṇam|| niceyānāṃ saṃgrāhyāṇāṃ dhānyādīnāṃ nicayaḥ saṃgrahaḥ||

Verse 11

उपजापश्च भृत्यानामात्मनः पुरदर्शनम्। अविश्वासः स्वयं चैव परस्याश्वासनं तथा।। अविश्वासो यामिकादीनामपि।।

upajāpaśca bhṛtyānāmātmanaḥ puradarśanam| aviśvāsaḥ svayaṃ caiva parasyāśvāsanaṃ tathā|| aviśvāso yāmikādīnāmapi||

Verse 12

नीतिवर्त्मानुसारेण नित्यमुत्थानमेव च। रिपूणामनवज्ञानं नित्यं चानार्यवर्जनम्।। अविश्वासो भृत्यानामेव।।

nītivartmānusāreṇa nityamutthānameva ca| ripūṇāmanavajñānaṃ nityaṃ cānāryavarjanam|| aviśvāso bhṛtyānāmeva||

Verse 13

उत्थानं हि नरेन्द्राणां बृहस्पतिरभाषत। राजधर्मस्य यन्मूलं श्लोकांश्चात्र निबोध मे।।

utthānaṃ hi narendrāṇāṃ bṛhaspatirabhāṣata| rājadharmasya yanmūlaṃ ślokāṃścātra nibodha me||

Verse 14

उत्थानेनामृतं लब्धमुत्थानेनासुरा हताः। उत्थानेन महेन्द्रेण श्रैष्ठ्यं प्राप्तं दिवीह च।।

utthānenāmṛtaṃ labdhamutthānenāsurā hatāḥ| utthānena mahendreṇa śraiṣṭhyaṃ prāptaṃ divīha ca||

Verse 15

उत्थानधीरः पुरुषो वाग्धीरानधितिष्ठति। उत्थानवीरान्वाग्वीरा रमयन्त उपासते।। उत्थानमुद्योगः। अनार्यं हीनकर्म कदर्यत्वादि तद्वर्जनम्।।

utthānadhīraḥ puruṣo vāgdhīrānadhitiṣṭhati| utthānavīrānvāgvīrā ramayanta upāsate|| utthānamudyogaḥ| anāryaṃ hīnakarma kadaryatvādi tadvarjanam||

Verse 16

उत्थानहीनो राजा हि बुद्धिमानपि नित्यशः। प्रधर्षणीयः शत्रूणां भुजङ्ग इव निर्विषः।।

utthānahīno rājā hi buddhimānapi nityaśaḥ| pradharṣaṇīyaḥ śatrūṇāṃ bhujaṅga iva nirviṣaḥ||

Verse 17

न च शत्रुरवज्ञेयो दुर्बलोऽपि बलीयसा। अल्पोऽपि हि दहत्यग्निर्विषमल्पं हिनस्ति च।।

na ca śatruravajñeyo durbalo'pi balīyasā| alpo'pi hi dahatyagnirviṣamalpaṃ hinasti ca||

Verse 18

एकाङ्गेनापि संभूतः शत्रुर्दुर्गमुपाश्रितः। सर्वं तापयते देशमपि राज्ञः समृद्धिनः।। वाग्वीरान् पण्डितान्। उत्थानमेव महत्पाण्डित्यमित्यर्थः।।

ekāṅgenāpi saṃbhūtaḥ śatrurdurgamupāśritaḥ| sarvaṃ tāpayate deśamapi rājñaḥ samṛddhinaḥ|| vāgvīrān paṇḍitān| utthānameva mahatpāṇḍityamityarthaḥ||

Verse 19

राज्ञो रहस्यं यद्वाक्यं जयार्थे लोकसंग्रहः। हृदि यच्चास्य जिह्नं स्यात्कारणार्थं च यद्भवेत्।।

rājño rahasyaṃ yadvākyaṃ jayārthe lokasaṃgrahaḥ| hṛdi yaccāsya jihnaṃ syātkāraṇārthaṃ ca yadbhavet||

Verse 20

यच्चास्य कार्यं वृजिनं मार्दवेनैव धार्यते। रञ्जनार्थं च लोकस्य धर्मिष्ठामाचरेत्क्रियाम्।।

yaccāsya kāryaṃ vṛjinaṃ mārdavenaiva dhāryate| rañjanārthaṃ ca lokasya dharmiṣṭhāmācaretkriyām||

Verse 21

राज्यं हि सुमहत्तत्र दुर्धार्यमकृतात्मभिः। न शक्यं मृदुना वोदुमाघातस्थानमुल्वणम्।। एकाङ्गेन हस्त्यश्वरथपादातानामन्यतमेनापि संभूतः संपन्नः। समृद्धिनः समृद्धिमतः।।

rājyaṃ hi sumahattatra durdhāryamakṛtātmabhiḥ| na śakyaṃ mṛdunā vodumāghātasthānamulvaṇam|| ekāṅgena hastyaśvarathapādātānāmanyatamenāpi saṃbhūtaḥ saṃpannaḥ| samṛddhinaḥ samṛddhimataḥ||

Verse 22

राज्यं सर्वामिषं नित्यमार्जवेनैव धार्यते। तस्मान्मिश्रेण सततं वर्तितव्यं युधिष्ठिर।। अकृतात्मभिः क्रूरैः।।

rājyaṃ sarvāmiṣaṃ nityamārjavenaiva dhāryate| tasmānmiśreṇa satataṃ vartitavyaṃ yudhiṣṭhira|| akṛtātmabhiḥ krūraiḥ||

Verse 23

यद्यप्यस्य विपक्तिः स्याद्रक्षमाणस्य वै प्रजाः। सोप्यस्य विपुलो धर्म एवं वृत्ता हि भूमिपाः।।

yadyapyasya vipaktiḥ syādrakṣamāṇasya vai prajāḥ| sopyasya vipulo dharma evaṃ vṛttā hi bhūmipāḥ||

Verse 24

एष ते राजधर्माणां लेशः समनुवर्णितः। भूयस्ते यत्र संदेहस्तद्ब्रूहि कुरुसत्तम।।

eṣa te rājadharmāṇāṃ leśaḥ samanuvarṇitaḥ| bhūyaste yatra saṃdehastadbrūhi kurusattama||

Verse 25

वैशंपायन उवाच। ततो व्यासश्च भगवान्देवस्थानोऽश्म एव च। वासुदेवः कृपश्चैव सात्यकिः सञ्जयस्तथा।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tato vyāsaśca bhagavāndevasthāno'śma eva ca| vāsudevaḥ kṛpaścaiva sātyakiḥ sañjayastathā||

Verse 26

साधुसाध्विति संहृष्टा घुष्यमाणैरिवाननैः। अस्तुवंश्च नरव्याघ्रं भीष्मं धर्मभृतां वरम्।।

sādhusādhviti saṃhṛṣṭā ghuṣyamāṇairivānanaiḥ| astuvaṃśca naravyāghraṃ bhīṣmaṃ dharmabhṛtāṃ varam||

Verse 27

ततो दीनमना भीष्ममुवाच कुरुनन्दनः। नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्यां पादौ तस्य शनैः स्पृशन्।।

tato dīnamanā bhīṣmamuvāca kurunandanaḥ| netrābhyāmaśrupūrṇābhyāṃ pādau tasya śanaiḥ spṛśan||

Verse 28

श्व इदानीं स्वसंदेहं प्रवक्ष्यामि पितामह। उपैति सविता ह्यस्तं रसमापीय पार्थिवम्।। मिश्रेण क्रौर्यमार्दवाभ्याम्।।

śva idānīṃ svasaṃdehaṃ pravakṣyāmi pitāmaha| upaiti savitā hyastaṃ rasamāpīya pārthivam|| miśreṇa krauryamārdavābhyām||

Verse 29

ततो द्विजातीनभिवाद्य केशवः। कृपश्च ते चैव युधिष्ठिरादयः। प्रदक्षिणीकृत्य महानदीसुतं ततो रथानारुरुहुर्मुदान्विताः।।

tato dvijātīnabhivādya keśavaḥ| kṛpaśca te caiva yudhiṣṭhirādayaḥ| pradakṣiṇīkṛtya mahānadīsutaṃ tato rathānāruruhurmudānvitāḥ||

Verse 30

दृषद्वतीं चाप्यवगाह्य सुव्रताः। कृतोदकार्थाः कृतजप्यमङ्गलाः। उपास्य संध्यां विधिवत्परंतपा स्ततः पुरं ते विविशुर्गजाह्वयम्।।

dṛṣadvatīṃ cāpyavagāhya suvratāḥ| kṛtodakārthāḥ kṛtajapyamaṅgalāḥ| upāsya saṃdhyāṃ vidhivatparaṃtapā stataḥ puraṃ te viviśurgajāhvayam||