Adhyaya 54

Verse 1

कृष्णेन भीष्मंप्रति युधिष्ठिरस्य तदनुपसर्पणकारणाभिधानम्।। 1।। भीष्मेण स्वाज्ञयोपसृत्याभिवादयन्तं युधिष्ठिरंप्रति धर्मप्रश्नानुज्ञानम्।। 2।। वैशंपायन उवाच। अथाव्रवीन्महातेजा वाक्यं कौरवनन्दनः। हन्त धर्मान्प्रवक्ष्यामि दृढे वाङ्भनसी मम।।

kṛṣṇena bhīṣmaṃprati yudhiṣṭhirasya tadanupasarpaṇakāraṇābhidhānam|| 1|| bhīṣmeṇa svājñayopasṛtyābhivādayantaṃ yudhiṣṭhiraṃprati dharmapraśnānujñānam|| 2|| vaiśaṃpāyana uvāca| athāvravīnmahātejā vākyaṃ kauravanandanaḥ| hanta dharmānpravakṣyāmi dṛḍhe vāṅbhanasī mama||

Verse 2

तव प्रसादाद्गोविन्द भूतात्मा ह्यसि शाश्वतः। युधिष्ठिरस्तु धर्मात्मा मां धर्माननुपृच्छतु। एवं प्रीतो भविष्यामि धर्मान्वक्ष्यामि चाखिलान्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मपर्वणि चतुःपञ्चाशोऽध्यायः।। 54।।

tava prasādādgovinda bhūtātmā hyasi śāśvataḥ| yudhiṣṭhirastu dharmātmā māṃ dharmānanupṛcchatu| evaṃ prīto bhaviṣyāmi dharmānvakṣyāmi cākhilān|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi rājadharmaparvaṇi catuḥpañcāśo'dhyāyaḥ|| 54||

Verse 3

यस्मिन्राजर्षभे जाते धर्मात्मनि महात्मनि। अहृष्यन्नृषयः सर्वे स मां पृच्छतु पाण्डवः।।

yasminrājarṣabhe jāte dharmātmani mahātmani| ahṛṣyannṛṣayaḥ sarve sa māṃ pṛcchatu pāṇḍavaḥ||

Verse 4

सर्वेषां दीप्तयशसां कुरूणां धर्मचारिणाम्। यस्य नास्ति समः कश्चित्स मां पृच्छतु पाण्डवः।।

sarveṣāṃ dīptayaśasāṃ kurūṇāṃ dharmacāriṇām| yasya nāsti samaḥ kaścitsa māṃ pṛcchatu pāṇḍavaḥ||

Verse 5

धृतिर्दमो ब्रह्मचर्यं क्षमा धर्मश्च नित्यदा। यस्मिन्नोजश्च तेजश्च स मां पृच्छतु पाण्डवः।।

dhṛtirdamo brahmacaryaṃ kṣamā dharmaśca nityadā| yasminnojaśca tejaśca sa māṃ pṛcchatu pāṇḍavaḥ||

Verse 6

संबन्धिनोऽतिथीन्भृत्यान्संश्रितांश्चैव यो भृशम्। संमानयति सत्कृत्य स मां पृच्छतु पाण्‍डवः।।

saṃbandhino'tithīnbhṛtyānsaṃśritāṃścaiva yo bhṛśam| saṃmānayati satkṛtya sa māṃ pṛcchatu pāṇ‍ḍavaḥ||

Verse 7

सत्यं दानं तपः शौर्यं शान्तिर्दाक्ष्यमसंभ्रमः। यस्मिन्नेतानि सर्वाणि स मां पृच्छतु पाण्डवः।।

satyaṃ dānaṃ tapaḥ śauryaṃ śāntirdākṣyamasaṃbhramaḥ| yasminnetāni sarvāṇi sa māṃ pṛcchatu pāṇḍavaḥ||

Verse 8

यो न कामान्न संरम्भान्न भयान्नार्थकारणात्। कुर्यादधर्मं धर्मात्मा स मां पृच्छतु पाण्डवः।।

yo na kāmānna saṃrambhānna bhayānnārthakāraṇāt| kuryādadharmaṃ dharmātmā sa māṃ pṛcchatu pāṇḍavaḥ||

Verse 9

सत्यनित्यः क्षमानित्यो ज्ञाननित्योऽतिथिप्रियः। यो ददाति सतां नित्यं स मां पृच्छतु पाण्डवः।।

satyanityaḥ kṣamānityo jñānanityo'tithipriyaḥ| yo dadāti satāṃ nityaṃ sa māṃ pṛcchatu pāṇḍavaḥ||

Verse 10

इज्याध्ययननित्यश्च धर्मे च निरतः सदा। क्षान्तः श्रुतरहस्यश्च स मां पृच्छतु पाण्डवः।।

ijyādhyayananityaśca dharme ca nirataḥ sadā| kṣāntaḥ śrutarahasyaśca sa māṃ pṛcchatu pāṇḍavaḥ||

Verse 11

वासुदेव उवाच। लज्जया परयोपेतो धर्मराजो युधिष्ठिरः। अभिशापभयाद्भीतो भवन्तं नोपसर्पति।। भूतात्मा प्राणिनामन्तरात्मासि। तेन ममाभिप्रायं वेत्सीति भावः।।

vāsudeva uvāca| lajjayā parayopeto dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ| abhiśāpabhayādbhīto bhavantaṃ nopasarpati|| bhūtātmā prāṇināmantarātmāsi| tena mamābhiprāyaṃ vetsīti bhāvaḥ||

Verse 12

लोकस्य कदनं कृत्वा लोकनाथो विशांपते। अभिशापभयाद्भीतो भवन्तं नोपसर्पति।।

lokasya kadanaṃ kṛtvā lokanātho viśāṃpate| abhiśāpabhayādbhīto bhavantaṃ nopasarpati||

Verse 13

पूज्यान्मान्यांश्च भक्तांश्च गुरून्संबन्धिबान्धवान्। अर्घार्हानिषुभिर्भित्त्वा भवन्तं नोपसर्पति।।

pūjyānmānyāṃśca bhaktāṃśca gurūnsaṃbandhibāndhavān| arghārhāniṣubhirbhittvā bhavantaṃ nopasarpati||

Verse 14

भीष्म उवाच। ब्राह्मणानां यथा धर्मो दानमध्ययनं तपः। क्षत्रियाणां तथा कृष्ण समरे देहपातनम्।।

bhīṣma uvāca| brāhmaṇānāṃ yathā dharmo dānamadhyayanaṃ tapaḥ| kṣatriyāṇāṃ tathā kṛṣṇa samare dehapātanam||

Verse 15

पितॄन्पितामहान्भ्रातॄन्गुरून्संबन्धिबान्धवान्। मिथ्याप्रवृत्तान्यः सख्ये निहन्याद्धर्म एव सः।।

pitṝnpitāmahānbhrātṝngurūnsaṃbandhibāndhavān| mithyāpravṛttānyaḥ sakhye nihanyāddharma eva saḥ||

Verse 16

समयत्यागिनो लुब्धान्गुरूनपि च केशव। निहन्ति समरे पापान्क्षत्रियो यः स धर्मवित्।।

samayatyāgino lubdhāngurūnapi ca keśava| nihanti samare pāpānkṣatriyo yaḥ sa dharmavit||

Verse 17

यो लोभान्न समीक्षेत धर्मसेतुं सनातनम्। निहन्ति यस्तं समरे क्षत्रियो वै स धर्मवित्।।

yo lobhānna samīkṣeta dharmasetuṃ sanātanam| nihanti yastaṃ samare kṣatriyo vai sa dharmavit||

Verse 18

लोहितोदां केशतृणां गजशैलां ध्वजद्रुमाम्। महीं करोति युद्धेषु क्षत्रियो यः स धर्मवित्।।

lohitodāṃ keśatṛṇāṃ gajaśailāṃ dhvajadrumām| mahīṃ karoti yuddheṣu kṣatriyo yaḥ sa dharmavit||

Verse 19

आहूतेन रणे नित्यं योद्धव्यं क्षत्रबन्धुना। धर्म्यं स्वर्ग्यं च लोक्यं च युद्धं हि मनुरब्रवीत्।।

āhūtena raṇe nityaṃ yoddhavyaṃ kṣatrabandhunā| dharmyaṃ svargyaṃ ca lokyaṃ ca yuddhaṃ hi manurabravīt||

Verse 20

वैशंपायन उवाच। एवमुक्तस्तु भीष्मेण धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः। विनीतवदुपागम्य तस्थै संदर्शनेऽग्रतः।।

vaiśaṃpāyana uvāca| evamuktastu bhīṣmeṇa dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ| vinītavadupāgamya tasthai saṃdarśane'grataḥ||

Verse 21

अथास्य पादौ जग्राह भीष्मश्चापि ननन्द तम्। मूर्ध्निं चैनमुपाघ्राय निषीदेत्यब्रवीत्तदा।।

athāsya pādau jagrāha bhīṣmaścāpi nananda tam| mūrdhniṃ cainamupāghrāya niṣīdetyabravīttadā||

Verse 22

तमुवाचाथ गाङ्गेयो वृषभः सर्वधन्विनाम्। मां पृच्छ तात विस्रब्धं मा भैस्त्वं कुरुसत्तम।।

tamuvācātha gāṅgeyo vṛṣabhaḥ sarvadhanvinām| māṃ pṛccha tāta visrabdhaṃ mā bhaistvaṃ kurusattama||