Adhyaya 55

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिराय राजधर्मकथनम्।। 1।। वैशंपायन उवाच। प्रणिपत्य हृषीकेशमभिवाद्य पितामहम्। अनुमान्य गुरून्सर्वान्पर्यपृच्छद्युधिष्ठिरः।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhirāya rājadharmakathanam|| 1|| vaiśaṃpāyana uvāca| praṇipatya hṛṣīkeśamabhivādya pitāmaham| anumānya gurūnsarvānparyapṛcchadyudhiṣṭhiraḥ||

Verse 2

राज्ञां वै परमो धर्म इति धर्मविदो विदुः। महान्तमेतं भारं च मन्ये तद्ब्रूहि पार्थिव।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मपर्वणि पञ्चपञ्चाशोऽध्यायः।। 55।।

rājñāṃ vai paramo dharma iti dharmavido viduḥ| mahāntametaṃ bhāraṃ ca manye tadbrūhi pārthiva|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi rājadharmaparvaṇi pañcapañcāśo'dhyāyaḥ|| 55||

Verse 3

राजधर्मान्विशेषेण कथयस्य पितामह। सर्वस्य जीवलोकस्य राजधर्मः परायणम्।।

rājadharmānviśeṣeṇa kathayasya pitāmaha| sarvasya jīvalokasya rājadharmaḥ parāyaṇam||

Verse 4

त्रिवर्गो हि समासक्तो राजधर्मेषु कौरव। मोक्षधर्मश्च विस्पष्टः सकलोऽत्र समाहितः।।

trivargo hi samāsakto rājadharmeṣu kaurava| mokṣadharmaśca vispaṣṭaḥ sakalo'tra samāhitaḥ||

Verse 5

यथा हि रश्मयोऽश्वस्य द्विरदस्याङ्कुशो यथा। नरेन्द्रधर्मो लोकस्य तथा प्रग्रहणं स्मृतम्।। धर्मः प्रजापालनात्मकः परमः सर्वधर्मश्रेष्ठः। एतं धर्मं भारं दुवेहं मन्ये।।

yathā hi raśmayo'śvasya dviradasyāṅkuśo yathā| narendradharmo lokasya tathā pragrahaṇaṃ smṛtam|| dharmaḥ prajāpālanātmakaḥ paramaḥ sarvadharmaśreṣṭhaḥ| etaṃ dharmaṃ bhāraṃ duvehaṃ manye||

Verse 6

अत्र वै संप्रमूढे तु धर्मे राजर्षिसेविते। लोकस्य संस्था न भवेत्सर्वं च व्याकुलीभवेत्।। प्रग्रहणं नियन्त्रणम्।।

atra vai saṃpramūḍhe tu dharme rājarṣisevite| lokasya saṃsthā na bhavetsarvaṃ ca vyākulībhavet|| pragrahaṇaṃ niyantraṇam||

Verse 7

उदयन्हि यथा सूर्यो नाशयत्यशुभं तमः। राजधर्मस्तथा लोक्यामाक्षिपत्यशुभां गतिम्।।

udayanhi yathā sūryo nāśayatyaśubhaṃ tamaḥ| rājadharmastathā lokyāmākṣipatyaśubhāṃ gatim||

Verse 8

तदग्रे राजधर्मान्हि मदर्थे त्वं पितामह। प्रब्रूहि भरतश्रेष्ठ त्वं हि धर्मभूतां वरः।। संस्था मर्यादाव्यवस्था।।

tadagre rājadharmānhi madarthe tvaṃ pitāmaha| prabrūhi bharataśreṣṭha tvaṃ hi dharmabhūtāṃ varaḥ|| saṃsthā maryādāvyavasthā||

Verse 9

आगमश्च परस्त्वत्तः सर्वेषां नः परन्तप। भवन्तं हि परं बुद्धौ वासुदेवोऽभिमन्यते।। अग्रे इतरेभ्यो धर्मेभ्यः पूर्वम्।।

āgamaśca parastvattaḥ sarveṣāṃ naḥ parantapa| bhavantaṃ hi paraṃ buddhau vāsudevo'bhimanyate|| agre itarebhyo dharmebhyaḥ pūrvam||

Verse 10

भीष्म उवाच। नमो धर्माय महते नमः कृष्णाय वेधसे। ब्राह्मणेभ्यो नमस्कृत्य धर्मान्वक्ष्यामि शाश्वतान्।।

bhīṣma uvāca| namo dharmāya mahate namaḥ kṛṣṇāya vedhase| brāhmaṇebhyo namaskṛtya dharmānvakṣyāmi śāśvatān||

Verse 11

शृणु कार्त्स्न्येन मत्तस्त्वं राजधर्मान्युधिष्ठिर। निरुच्यमानान्नियतो यच्चान्यदपि वाञ्छसि।।

śṛṇu kārtsnyena mattastvaṃ rājadharmānyudhiṣṭhira| nirucyamānānniyato yaccānyadapi vāñchasi||

Verse 12

आदावेव कुरुश्रेष्ठ राज्ञा रञ्जनमिच्छता। देवतानां द्विजानां च वर्तितव्यं यथाविधि।।

ādāveva kuruśreṣṭha rājñā rañjanamicchatā| devatānāṃ dvijānāṃ ca vartitavyaṃ yathāvidhi||

Verse 13

दैवतान्यर्चयित्वा हि ब्राह्मणांश्च कुरूद्वह। आनृण्यं याति धर्मस्य लोकेन च समर्च्यते।।

daivatānyarcayitvā hi brāhmaṇāṃśca kurūdvaha| ānṛṇyaṃ yāti dharmasya lokena ca samarcyate||

Verse 14

उत्थानेन सदा पुत्र प्रयतेथा युधिष्ठिर। न ह्युत्थानमृते दैवं राज्ञामर्थं प्रसाधयेत्।।

utthānena sadā putra prayatethā yudhiṣṭhira| na hyutthānamṛte daivaṃ rājñāmarthaṃ prasādhayet||

Verse 15

साधारणं द्वयं ह्येतद्दैवमुत्थानमेव च। पौरुषं हि परं मन्ये दैवं निश्चित्य मुह्यते।।

sādhāraṇaṃ dvayaṃ hyetaddaivamutthānameva ca| pauruṣaṃ hi paraṃ manye daivaṃ niścitya muhyate||

Verse 16

विपन्ने च समारम्भे सन्तापं मा स्म वै कृथाः। घटेतैवं सदाऽऽत्मानं राज्ञामेष परो नयः।।

vipanne ca samārambhe santāpaṃ mā sma vai kṛthāḥ| ghaṭetaivaṃ sadā''tmānaṃ rājñāmeṣa paro nayaḥ||

Verse 17

न हि सत्यादृते किंचिद्राज्ञां वै सिद्धिकारकम्। सत्ये हि राजा निरतः प्रेत्य चेह च नन्दति।।

na hi satyādṛte kiṃcidrājñāṃ vai siddhikārakam| satye hi rājā nirataḥ pretya ceha ca nandati||

Verse 18

ऋषीणामपि राजेन्द्र सत्यमेव परं धनम्। तथा राज्ञां परं सत्यान्नान्यद्विश्वासकारणम्।। परः आगमः परं रहस्यम्। नः अस्माकं त्वत्तएव विहितमस्तु।।

ṛṣīṇāmapi rājendra satyameva paraṃ dhanam| tathā rājñāṃ paraṃ satyānnānyadviśvāsakāraṇam|| paraḥ āgamaḥ paraṃ rahasyam| naḥ asmākaṃ tvattaeva vihitamastu||

Verse 19

गुणवाञ्शीलवान्दान्तो मृदुदण्डो जितेन्द्रियः। सुदर्शः स्थूललक्ष्यश्च न भ्रश्येत सदा श्रियः।। सत्यान्नान्यदाश्वासकारमिति ड. थ. पाठः।।

guṇavāñśīlavāndānto mṛdudaṇḍo jitendriyaḥ| sudarśaḥ sthūlalakṣyaśca na bhraśyeta sadā śriyaḥ|| satyānnānyadāśvāsakāramiti ḍa. tha. pāṭhaḥ||

Verse 20

आर्जवं सर्वकार्येषु श्रयेथाः कुरुनन्दन। पुनर्नयविचारेण त्रयीसंवरणेन च। आर्जवेन समायुक्ता मोदन्ते ऋषयो दिवि।।

ārjavaṃ sarvakāryeṣu śrayethāḥ kurunandana| punarnayavicāreṇa trayīsaṃvaraṇena ca| ārjavena samāyuktā modante ṛṣayo divi||

Verse 21

मृदुर्हि राजा सततं लङ्घ्यो भवति सर्वशः। तीक्ष्णाच्चोद्विजते लोकस्तस्मादुभयमाचरेत्।।

mṛdurhi rājā satataṃ laṅghyo bhavati sarvaśaḥ| tīkṣṇāccodvijate lokastasmādubhayamācaret||

Verse 22

अदण्ड्याश्चैव ते पुत्र विप्राः स्युर्ददतां वर। भूतमेतत्परं लोके ब्राह्मणा नाम पाण्डव।।

adaṇḍyāścaiva te putra viprāḥ syurdadatāṃ vara| bhūtametatparaṃ loke brāhmaṇā nāma pāṇḍava||

Verse 23

मनुना चात्र राजेन्द्र गीतौ श्लोकौ महात्मना। धर्मेषु स्वेषु कौरव्य हृदि तौ कर्तुमर्हसि।।

manunā cātra rājendra gītau ślokau mahātmanā| dharmeṣu sveṣu kauravya hṛdi tau kartumarhasi||

Verse 24

अभ्द्योऽग्निर्ब्रह्मतः क्षत्रमश्मनो लोहमुत्थितम्। तेषां सर्वत्रगं तेजः स्वासु योनिषु शाम्यति।।

abhdyo'gnirbrahmataḥ kṣatramaśmano lohamutthitam| teṣāṃ sarvatragaṃ tejaḥ svāsu yoniṣu śāmyati||

Verse 25

अयो हन्ति यदाऽश्मानमग्निरापो निहन्ति च। ब्रह्म च क्षत्रियो द्वेष्टि तदा सीदन्ति ते त्रयः।।

ayo hanti yadā'śmānamagnirāpo nihanti ca| brahma ca kṣatriyo dveṣṭi tadā sīdanti te trayaḥ||

Verse 26

एवं कृत्वा महाराज नमस्या एव ते द्विजाः। भौमं ब्रह्म द्विजश्रेष्ठा धारयन्ति शमान्विताः।। स्थूललक्ष्यः बहुप्रदः।।

evaṃ kṛtvā mahārāja namasyā eva te dvijāḥ| bhaumaṃ brahma dvijaśreṣṭhā dhārayanti śamānvitāḥ|| sthūlalakṣyaḥ bahupradaḥ||

Verse 27

एवं चैव नरव्याघ्र लोकयात्राविघातकाः। निग्राह्या एव बाहुभ्यां ब्राह्मणास्ते नरेश्वर।।

evaṃ caiva naravyāghra lokayātrāvighātakāḥ| nigrāhyā eva bāhubhyāṃ brāhmaṇāste nareśvara||

Verse 28

श्लोकौ चोशनसा गीतौ पुरा तात महर्षिणा। तौ निवोध महाराज त्वमेकाग्रमना नृप।।

ślokau cośanasā gītau purā tāta maharṣiṇā| tau nivodha mahārāja tvamekāgramanā nṛpa||

Verse 29

उद्यम्य शस्त्रमायान्तमपि वेदान्तगं रणे। निगृह्णीयात्स्वधर्मेण धर्मापेक्षी नराधिपः।। भौमं ब्रह्म वेदान् यज्ञांश्च।।

udyamya śastramāyāntamapi vedāntagaṃ raṇe| nigṛhṇīyātsvadharmeṇa dharmāpekṣī narādhipaḥ|| bhaumaṃ brahma vedān yajñāṃśca||

Verse 30

विनश्यमानं धर्मं हि योऽभिरक्षेत्स धर्मवित्। न तेन धर्महा स स्यान्मन्युस्तन्मन्युमृच्छति।। स्वधर्मेण शस्त्रोद्यमनेन निगृह्णीयादेव नतु हन्यात्।।

vinaśyamānaṃ dharmaṃ hi yo'bhirakṣetsa dharmavit| na tena dharmahā sa syānmanyustanmanyumṛcchati|| svadharmeṇa śastrodyamanena nigṛhṇīyādeva natu hanyāt||

Verse 31

एवं चैव नरश्रेष्ठ रक्ष्या एव द्विजातयः। सापराधानपि हि तान्विषयान्ते समुत्सृजेत्।।

evaṃ caiva naraśreṣṭha rakṣyā eva dvijātayaḥ| sāparādhānapi hi tānviṣayānte samutsṛjet||

Verse 32

अभिशस्तमपि ह्येषां पीडयेन्न विशांपते। ब्रह्मघ्ने गुरुतल्पे च भ्रूणहत्ये तथैव च।। विनश्यमानमाततायिदोषात्। तेन जाततायिनिग्रहेण।।

abhiśastamapi hyeṣāṃ pīḍayenna viśāṃpate| brahmaghne gurutalpe ca bhrūṇahatye tathaiva ca|| vinaśyamānamātatāyidoṣāt| tena jātatāyinigraheṇa||

Verse 33

राजद्विष्टे च विप्रस्य विषयान्ते विवासनम्। विधीयते न शारीरं भयमेषां कदाचन।। अभिशस्तं सताऽसता वा दोषेण युक्तं तथाख्यापितम्।।

rājadviṣṭe ca viprasya viṣayānte vivāsanam| vidhīyate na śārīraṃ bhayameṣāṃ kadācana|| abhiśastaṃ satā'satā vā doṣeṇa yuktaṃ tathākhyāpitam||

Verse 34

दयिताश्च नरास्ते स्युर्भक्तिमन्तो द्विजेषु ये। न शोकः परमा तुष्टी राज्ञां भवति संचयात्।।

dayitāśca narāste syurbhaktimanto dvijeṣu ye| na śokaḥ paramā tuṣṭī rājñāṃ bhavati saṃcayāt||

Verse 35

दुर्गेषु च महाराज षट्‌सु ये शास्त्रनिश्चिताः। सर्वदुर्गेषु मन्यन्ते नरदुर्गं सुदुर्गमम्।। शारीरं कशाघातादिजम्।।

durgeṣu ca mahārāja ṣaṭ‌su ye śāstraniścitāḥ| sarvadurgeṣu manyante naradurgaṃ sudurgamam|| śārīraṃ kaśāghātādijam||

Verse 36

तस्मान्नित्यं दया कार्या चातुर्वर्ण्ये विपश्चिता। धर्मात्मा सत्यवाक्चैव राजा रञ्जयति प्रजाः।।

tasmānnityaṃ dayā kāryā cāturvarṇye vipaścitā| dharmātmā satyavākcaiva rājā rañjayati prajāḥ||

Verse 37

न च क्षान्तेन ते नित्यं भाव्यं पुरुषसत्तम। अधर्मो हि मृद् राजा क्षमावानिव कुञ्जरः।। षट्सु मरुजलपृथ्वीवनपर्वतनस्मवेषु।।

na ca kṣāntena te nityaṃ bhāvyaṃ puruṣasattama| adharmo hi mṛd rājā kṣamāvāniva kuñjaraḥ|| ṣaṭsu marujalapṛthvīvanaparvatanasmaveṣu||

Verse 38

वार्हस्पत्ये च शास्त्रे च श्लोकोऽयं नियतः प्रभो। अस्मिन्नर्थे निगदितस्तन्मे निगदतः शृणु।।

vārhaspatye ca śāstre ca śloko'yaṃ niyataḥ prabho| asminnarthe nigaditastanme nigadataḥ śṛṇu||

Verse 39

क्षममाणं नृपं नित्यं नीचः परिभवेञ्जनः। हस्तियन्ता गजस्येव शिर एवारुरुक्षति।। अधर्मो धर्मविरोधी।।

kṣamamāṇaṃ nṛpaṃ nityaṃ nīcaḥ paribhaveñjanaḥ| hastiyantā gajasyeva śira evārurukṣati|| adharmo dharmavirodhī||

Verse 40

तस्मान्नैव मृदुर्नित्यं तीक्ष्णो वाऽपि भवेन्नृपः। वसन्तेऽर्क इव श्रीमान्न शीतो न च घर्मदः।।

tasmānnaiva mṛdurnityaṃ tīkṣṇo vā'pi bhavennṛpaḥ| vasante'rka iva śrīmānna śīto na ca gharmadaḥ||

Verse 41

प्रत्यक्षेणानुमानेन तथौपम्यागमैरपि। परीक्ष्यास्ते महाराज स्वे परे चैव नित्यशः।।

pratyakṣeṇānumānena tathaupamyāgamairapi| parīkṣyāste mahārāja sve pare caiva nityaśaḥ||

Verse 42

व्यसनानि च सर्वाणि त्यजेथा भूरिदक्षिण। नचैतानि प्रयुञ्जीथाः सङ्गं तु परिवर्जय।। गजस्य क्षममाणस्य।।

vyasanāni ca sarvāṇi tyajethā bhūridakṣiṇa| nacaitāni prayuñjīthāḥ saṅgaṃ tu parivarjaya|| gajasya kṣamamāṇasya||

Verse 43

व्यसनी यस्तु लोकेऽस्मिन्परिभूतो भवत्युत। उद्वेजयति लोकं च योऽतिद्वेषी महीपतिः।।

vyasanī yastu loke'sminparibhūto bhavatyuta| udvejayati lokaṃ ca yo'tidveṣī mahīpatiḥ||

Verse 44

भवितव्यं सदा राज्ञा गर्भिणीसहधर्मिणा। कारणं च महाराज शृणु येनेदमुच्यते।।

bhavitavyaṃ sadā rājñā garbhiṇīsahadharmiṇā| kāraṇaṃ ca mahārāja śṛṇu yenedamucyate||

Verse 45

यथा हि गर्भिणी हित्वा स्वं प्रियं मनसोऽनुगम्। गर्भस्य हितमाधत्ते तथा राज्ञाऽप्यसंशयम्।।

yathā hi garbhiṇī hitvā svaṃ priyaṃ manaso'nugam| garbhasya hitamādhatte tathā rājñā'pyasaṃśayam||

Verse 46

वर्तितव्यं कुरुश्रेष्ठ सदा धर्मानुवर्तिना। स्वं प्रियं तु परित्यज्य यद्यल्लोकहितं भवेत्।। व्यसनानि मृगयादीनि।।

vartitavyaṃ kuruśreṣṭha sadā dharmānuvartinā| svaṃ priyaṃ tu parityajya yadyallokahitaṃ bhavet|| vyasanāni mṛgayādīni||

Verse 47

न सन्त्याज्यं च ते धैर्यं कदाचिदपि पाण्डव। धीरस्य स्पष्टदण्डस्य न ह्याज्ञा प्रतिहन्यते।। प्रियमिष्टम्।।

na santyājyaṃ ca te dhairyaṃ kadācidapi pāṇḍava| dhīrasya spaṣṭadaṇḍasya na hyājñā pratihanyate|| priyamiṣṭam||

Verse 48

परिहासश्च भृत्यैस्ते नात्यर्थं वदतां वर। कर्तव्यो राजशार्दूल दोषमत्र हि मे शृणु।।

parihāsaśca bhṛtyaiste nātyarthaṃ vadatāṃ vara| kartavyo rājaśārdūla doṣamatra hi me śṛṇu||

Verse 49

अवमन्यन्ति भर्तारं सहर्षमुपजीविनः। स्वे स्थाने न च तिष्ठन्ति लङ्घ्यन्ति च तद्वचः।।

avamanyanti bhartāraṃ saharṣamupajīvinaḥ| sve sthāne na ca tiṣṭhanti laṅghyanti ca tadvacaḥ||

Verse 50

प्रेष्यमाणा विकल्पन्ते गुह्यं चाप्यनुयुञ्जते। अयाच्यं चैव याचन्ते भोज्यान्याहारयन्ति च।।

preṣyamāṇā vikalpante guhyaṃ cāpyanuyuñjate| ayācyaṃ caiva yācante bhojyānyāhārayanti ca||

Verse 51

क्रुथ्यन्ति परिदीप्तन्ति भूमिपायाधितिष्ठते। उत्कोचैर्वञ्चनाभिश्च कार्याणि घ्नन्ति चास्य ते।।

kruthyanti paridīptanti bhūmipāyādhitiṣṭhate| utkocairvañcanābhiśca kāryāṇi ghnanti cāsya te||

Verse 52

जर्झरं चास्य विषयं कुर्वन्ति प्रतिरूपकैः। स्त्रीरक्षिभिश्च सज्जन्ते तुल्यवेषा भवन्ति च।। न भयं विद्यते क्वचित्। इति झ. पाठः। ते त्वया।।

jarjharaṃ cāsya viṣayaṃ kurvanti pratirūpakaiḥ| strīrakṣibhiśca sajjante tulyaveṣā bhavanti ca|| na bhayaṃ vidyate kvacit| iti jha. pāṭhaḥ| te tvayā||

Verse 53

वान्तं निष्ठीवनं चैव कुर्वते चास्य सन्निधौ। निर्लज्जा राजशार्दूल व्याहरन्ति च तद्वचः।।

vāntaṃ niṣṭhīvanaṃ caiva kurvate cāsya sannidhau| nirlajjā rājaśārdūla vyāharanti ca tadvacaḥ||

Verse 54

हयं वा दन्तिनं वाऽपि रथं वा नृपसंमतम्। अधिरोहन्त्यवज्ञाय सहर्षाः पार्थिवे मृदौ।। प्रतिरूपकैः कृत्रिमैः शासनपत्रैः। विषयं देशम्। जर्झरं निःसारम्। स्त्रीरक्षिभिः सज्जन्ते प्रीति कुर्वन्ति अन्तःपुरे प्रवेशमिच्छन्तः।।

hayaṃ vā dantinaṃ vā'pi rathaṃ vā nṛpasaṃmatam| adhirohantyavajñāya saharṣāḥ pārthive mṛdau|| pratirūpakaiḥ kṛtrimaiḥ śāsanapatraiḥ| viṣayaṃ deśam| jarjharaṃ niḥsāram| strīrakṣibhiḥ sajjante prīti kurvanti antaḥpure praveśamicchantaḥ||

Verse 55

इदं ते दुष्करं राजन्निदं ते दुर्विचेष्टितम्। इत्येवं सुहृदो नाम ब्रुवते परिपद्गताः।।

idaṃ te duṣkaraṃ rājannidaṃ te durviceṣṭitam| ityevaṃ suhṛdo nāma bruvate paripadgatāḥ||

Verse 56

क्रुद्धे चास्मिन्हसन्त्येव न च हृष्यन्ति पूजिताः। सङ्घर्षशीलाश्च तदा भवन्त्यन्योन्यकारणात्।।

kruddhe cāsminhasantyeva na ca hṛṣyanti pūjitāḥ| saṅgharṣaśīlāśca tadā bhavantyanyonyakāraṇāt||

Verse 57

विस्रंसयन्ति मन्त्रं च विवृण्वन्ति च दुष्कृतम्। लीलया चैव कुर्वन्ति सावज्ञास्तस्य शासनम्।। नादृत्य हर्षुले इति झ. पाठः। तत्र हर्षुले परिहासशीले इत्यर्थः।।

visraṃsayanti mantraṃ ca vivṛṇvanti ca duṣkṛtam| līlayā caiva kurvanti sāvajñāstasya śāsanam|| nādṛtya harṣule iti jha. pāṭhaḥ| tatra harṣule parihāsaśīle ityarthaḥ||

Verse 58

अलङ्काराणि भोज्यं च तथा स्नानानुलेपने। हेलयाना नरव्याघ्र स्वस्थास्तस्योपभुञ्जये।। विस्रंसयन्ति भेदयन्ति।।

alaṅkārāṇi bhojyaṃ ca tathā snānānulepane| helayānā naravyāghra svasthāstasyopabhuñjaye|| visraṃsayanti bhedayanti||

Verse 59

निन्दन्ते स्वानधीकारान्सन्त्यजन्ते च भारत। न वृत्त्या परितृष्यन्ति राजदेयं हरन्ति च।। स्वस्थाः निर्भयाः।।

nindante svānadhīkārānsantyajante ca bhārata| na vṛttyā paritṛṣyanti rājadeyaṃ haranti ca|| svasthāḥ nirbhayāḥ||

Verse 60

क्रीडितुं तेन चेच्छन्ति ससूत्रेणेव पक्षिणा। अस्मत्प्रणेयो राजेति लोकांश्चैव वदन्त्युत।।

krīḍituṃ tena cecchanti sasūtreṇeva pakṣiṇā| asmatpraṇeyo rājeti lokāṃścaiva vadantyuta||

Verse 61

एते चैवापरे चैव दोषाः प्रादुर्भवन्त्युत। नृपतौ मार्दवोपेते हर्षुले च युधिष्ठिर।।

ete caivāpare caiva doṣāḥ prādurbhavantyuta| nṛpatau mārdavopete harṣule ca yudhiṣṭhira||