Adhyaya 53

Verse 1

कृष्णेन भीष्मंप्रति धर्मकथनचोदना।। 1।। जनमेजय उवाच। धर्मात्मनि महावीर्ये सत्यसन्धे जितात्मनि। देवव्रते महाभागे शरतल्पगतेऽच्युते।।

kṛṣṇena bhīṣmaṃprati dharmakathanacodanā|| 1|| janamejaya uvāca| dharmātmani mahāvīrye satyasandhe jitātmani| devavrate mahābhāge śaratalpagate'cyute||

Verse 2

शयाने वीरशयने भीष्मे शन्तनुनन्दने। गाङ्गेये पुरुषव्याघ्रे पाण्डवैः पर्युपासिते।।

śayāne vīraśayane bhīṣme śantanunandane| gāṅgeye puruṣavyāghre pāṇḍavaiḥ paryupāsite||

Verse 3

काः कथाः समवर्तन्त तस्मिन्वीरसमागमे। हतेषु सर्वसैन्येषु तन्मे शंस महामुने।।

kāḥ kathāḥ samavartanta tasminvīrasamāgame| hateṣu sarvasainyeṣu tanme śaṃsa mahāmune||

Verse 4

वैशंपायन उवाच। शरतल्पगते भीष्मे कौरवाणां पितामहे। आजग्मुर्ऋषयः सिद्धा नारदप्रमुखा नृप।।

vaiśaṃpāyana uvāca| śaratalpagate bhīṣme kauravāṇāṃ pitāmahe| ājagmurṛṣayaḥ siddhā nāradapramukhā nṛpa||

Verse 5

हतशिष्टाश्च राजानो युधिष्ठिरपुरोगमाः। धृतराष्ट्रश्च कृष्णश्च भीमार्जुनयमास्तथा।।

hataśiṣṭāśca rājāno yudhiṣṭhirapurogamāḥ| dhṛtarāṣṭraśca kṛṣṇaśca bhīmārjunayamāstathā||

Verse 6

तेऽभिगम्य महात्मानो भरतानां पितामहम्। अन्वशोचन्त गाङ्गेयमादित्यं पतितं यथा।।

te'bhigamya mahātmāno bharatānāṃ pitāmaham| anvaśocanta gāṅgeyamādityaṃ patitaṃ yathā||

Verse 7

मुहूर्तमिव च ध्यात्वा नारदो देवदर्शनः। उवाच पाण्डवान्सर्वान्हतशिष्टांश्च पार्थिवान्।।

muhūrtamiva ca dhyātvā nārado devadarśanaḥ| uvāca pāṇḍavānsarvānhataśiṣṭāṃśca pārthivān||

Verse 8

प्राप्तकालं समाचक्षे भीष्मोऽयमनुयुज्यताम्। अस्तमेति हि गाङ्गेयो भानुमानिव भारत।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मपर्वणि त्रिपञ्चाशोऽध्यायः।। 53।।

prāptakālaṃ samācakṣe bhīṣmo'yamanuyujyatām| astameti hi gāṅgeyo bhānumāniva bhārata|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi rājadharmaparvaṇi tripañcāśo'dhyāyaḥ|| 53||

Verse 9

अयं प्राणानुत्सिसृक्षुस्तं सर्वेऽभ्यनुपृच्छत। कृत्स्नान्हि विविधान्धर्मांश्चातुर्वर्ण्यस्य वेत्त्ययम्।।

ayaṃ prāṇānutsisṛkṣustaṃ sarve'bhyanupṛcchata| kṛtsnānhi vividhāndharmāṃścāturvarṇyasya vettyayam||

Verse 10

एष वृद्धः पराँल्लोकान्संप्राप्नोति तनुं त्यजन्। तं शीघ्रमनुयुञ्जीध्वं संशयान्मनसि स्थितान्।।

eṣa vṛddhaḥ parā~llokānsaṃprāpnoti tanuṃ tyajan| taṃ śīghramanuyuñjīdhvaṃ saṃśayānmanasi sthitān||

Verse 11

वैशंपायन उवाच। एवमुक्ते नारदेन भीष्ममीयुर्नराधिपाः। प्रष्टुं चाशक्रुवन्तस्ते वीक्षांचक्रुः परस्परम्।।

vaiśaṃpāyana uvāca| evamukte nāradena bhīṣmamīyurnarādhipāḥ| praṣṭuṃ cāśakruvantaste vīkṣāṃcakruḥ parasparam||

Verse 12

अथोवाच हृषीकेशं पाण्डुपुत्रो युधिष्ठिरः। नान्यस्त्वद्देवकीपुत्र शक्तः प्रष्टुं पितामहम्।।

athovāca hṛṣīkeśaṃ pāṇḍuputro yudhiṣṭhiraḥ| nānyastvaddevakīputra śaktaḥ praṣṭuṃ pitāmaham||

Verse 13

प्रव्याहर यदुश्रेष्ठ त्वमग्रे मधुसूदन। त्वं हि नस्तात सर्वेषां सर्वधर्मविदुत्तमः।।

pravyāhara yaduśreṣṭha tvamagre madhusūdana| tvaṃ hi nastāta sarveṣāṃ sarvadharmaviduttamaḥ||

Verse 14

एवमुक्तः पाण्डवेन भगवान्केशवस्तदा। अभिगम्य दुराधर्षं प्रव्याहारयदच्युतः।।

evamuktaḥ pāṇḍavena bhagavānkeśavastadā| abhigamya durādharṣaṃ pravyāhārayadacyutaḥ||

Verse 15

कच्चित्सुखेन रजनी व्युष्टा ते राजसत्तम। विस्पष्टलक्षणा बुद्धिः कच्चिच्चोपस्थिता तव।।

kaccitsukhena rajanī vyuṣṭā te rājasattama| vispaṣṭalakṣaṇā buddhiḥ kacciccopasthitā tava||

Verse 16

कच्चिज्ज्ञानानि सर्वाणि प्रतिभान्ति च तेऽनघ। न ग्लायते च हृदयं न च ते व्याकुलं मनः।।

kaccijjñānāni sarvāṇi pratibhānti ca te'nagha| na glāyate ca hṛdayaṃ na ca te vyākulaṃ manaḥ||

Verse 17

भीष्म उवाच। दाहो मोहः श्रमश्चैव क्लमो ग्लानिस्तथा रुजा। तव प्रसादाद्वार्ष्णेय सद्यो व्यपगतानि मे।।

bhīṣma uvāca| dāho mohaḥ śramaścaiva klamo glānistathā rujā| tava prasādādvārṣṇeya sadyo vyapagatāni me||

Verse 18

यच्च भूतं भविष्यच्च भवच्च परमद्युते। तत्सर्वमनुपश्यामि पाणौ फलमिवाहितम्।।

yacca bhūtaṃ bhaviṣyacca bhavacca paramadyute| tatsarvamanupaśyāmi pāṇau phalamivāhitam||

Verse 19

वेदोक्ताश्चैव ये धर्मा वेदान्ताधिगताश्च ये। तान्सर्वान्संप्रपश्यामि वरदानात्तवाच्युत।।

vedoktāścaiva ye dharmā vedāntādhigatāśca ye| tānsarvānsaṃprapaśyāmi varadānāttavācyuta||

Verse 20

शिष्टैश्च धर्मो यः प्रोक्तः स च मे हृदि वर्तते। देशजातिकुलानां च धर्मज्ञोऽस्मि जनार्दन।।

śiṣṭaiśca dharmo yaḥ proktaḥ sa ca me hṛdi vartate| deśajātikulānāṃ ca dharmajño'smi janārdana||

Verse 21

चतुर्ष्वाश्रमधर्मेषु योऽर्थः स च हृदि स्थितः। राजधर्मांश्च सकलानवगच्छामि केशव।।

caturṣvāśramadharmeṣu yo'rthaḥ sa ca hṛdi sthitaḥ| rājadharmāṃśca sakalānavagacchāmi keśava||

Verse 22

यच्च यत्र च वक्तव्यं तद्वक्ष्यामि जनार्दन। तव प्रसादाद्धि शुभा मनो मे बुद्धिराविशत्।।

yacca yatra ca vaktavyaṃ tadvakṣyāmi janārdana| tava prasādāddhi śubhā mano me buddhirāviśat||

Verse 23

युवेवास्मि समावृत्तस्त्वदनुध्यानबृंहितः। वक्तुं श्रेयः समर्थोऽस्मि त्वत्प्रसादाज्जनार्दन।।

yuvevāsmi samāvṛttastvadanudhyānabṛṃhitaḥ| vaktuṃ śreyaḥ samartho'smi tvatprasādājjanārdana||

Verse 24

स्वयं किमर्थं तु भवाञ्श्रेयो न प्राह पाण्डवम्। किं ते विवक्षितं चात्र तदाशु वद माधव।।

svayaṃ kimarthaṃ tu bhavāñśreyo na prāha pāṇḍavam| kiṃ te vivakṣitaṃ cātra tadāśu vada mādhava||

Verse 25

वासुदेव उवाच। यशसः श्रेयसश्चैव मूल मां विद्धि कौरव। मत्तः सर्वेऽभिनिर्वृत्ता भावाः सदसदात्मकाः।।

vāsudeva uvāca| yaśasaḥ śreyasaścaiva mūla māṃ viddhi kaurava| mattaḥ sarve'bhinirvṛttā bhāvāḥ sadasadātmakāḥ||

Verse 26

शीतांशुश्चन्द्र इत्युक्ते लोके को विस्मयिष्यति। तथैव यशसा पूर्णे मयि को विस्मयिष्यति।।

śītāṃśuścandra ityukte loke ko vismayiṣyati| tathaiva yaśasā pūrṇe mayi ko vismayiṣyati||

Verse 27

आधेयं तु मया भूयो यशस्तव महाद्युते। ततो मे विपुला बुद्धिस्त्वयि भीष्म समाहिता।।

ādheyaṃ tu mayā bhūyo yaśastava mahādyute| tato me vipulā buddhistvayi bhīṣma samāhitā||

Verse 28

यावद्धि पृथिवीपाल पृथ्वीयं स्थास्यति ध्रुवा। तावत्तवाक्षया कीर्तिर्लोकाननुचरिष्यति।।

yāvaddhi pṛthivīpāla pṛthvīyaṃ sthāsyati dhruvā| tāvattavākṣayā kīrtirlokānanucariṣyati||

Verse 29

यच्च त्वं वक्ष्यसे भीष्म पाण्डवायानुपृच्छते। वेदप्रवाद इव ते स्थास्यते वसुधातले।।

yacca tvaṃ vakṣyase bhīṣma pāṇḍavāyānupṛcchate| vedapravāda iva te sthāsyate vasudhātale||

Verse 30

यश्चैतेन प्रमाणेन योक्ष्यत्यात्मानमात्मना। स फलं सर्वपुण्यानां प्रेत्य चानुभविष्यति।।

yaścaitena pramāṇena yokṣyatyātmānamātmanā| sa phalaṃ sarvapuṇyānāṃ pretya cānubhaviṣyati||

Verse 31

एतस्मात्कारणाद्भीष्म मतिर्दिव्या मया हि ते। दत्ता यशो विप्रथयेत्कथं भूयस्तवेति ह।।

etasmātkāraṇādbhīṣma matirdivyā mayā hi te| dattā yaśo viprathayetkathaṃ bhūyastaveti ha||

Verse 32

यावद्धि प्रथते लोके पुरुषस्य यशो भुवि। तावत्तस्याक्षया कीर्तिर्भवतीति विनिश्चिता।। अनुयुज्यतां पृच्छ्यताम्।।

yāvaddhi prathate loke puruṣasya yaśo bhuvi| tāvattasyākṣayā kīrtirbhavatīti viniścitā|| anuyujyatāṃ pṛcchyatām||

Verse 33

राजानो हतशिष्टास्त्वां राजन्नभित आसते। धर्माननुयुयुक्षन्तस्तेभ्यः प्रब्रूहि भारत।। यशः परचित्तचमात्कृतिजनको गुणौधः। कीर्तिः साधुतयाऽन्यैः कथनम्।।

rājāno hataśiṣṭāstvāṃ rājannabhita āsate| dharmānanuyuyukṣantastebhyaḥ prabrūhi bhārata|| yaśaḥ paracittacamātkṛtijanako guṇaudhaḥ| kīrtiḥ sādhutayā'nyaiḥ kathanam||

Verse 34

भवान्हि वयसा वृद्धः श्रुताचारसमन्वितः। कुशलो राजधर्माणां सर्वेषामपराश्च ये।।

bhavānhi vayasā vṛddhaḥ śrutācārasamanvitaḥ| kuśalo rājadharmāṇāṃ sarveṣāmaparāśca ye||

Verse 35

जन्मप्रभृति ते किंचिद्वॄजिनं न ददर्श ह। ज्ञातारं सर्वधर्माणां त्वां विदुः सर्वपार्थिवाः।।

janmaprabhṛti te kiṃcidvṝjinaṃ na dadarśa ha| jñātāraṃ sarvadharmāṇāṃ tvāṃ viduḥ sarvapārthivāḥ||

Verse 36

तेभ्यः पितेव पुत्रेभ्यो राजन्ब्रूहि परं नयम्। ऋषयश्चैव देवाश्च त्वया नित्यमुपासिताः।।

tebhyaḥ piteva putrebhyo rājanbrūhi paraṃ nayam| ṛṣayaścaiva devāśca tvayā nityamupāsitāḥ||

Verse 37

तस्माद्वक्तव्यमेवेदं त्वयाऽवश्यमशेषतः। धर्मं शुश्रूषमाणेभ्यः पृष्टेन न सता पुनः।।

tasmādvaktavyamevedaṃ tvayā'vaśyamaśeṣataḥ| dharmaṃ śuśrūṣamāṇebhyaḥ pṛṣṭena na satā punaḥ||

Verse 38

वक्तव्यं विदुषा चेति धर्ममाहुर्मनीषिणः। अप्रतिब्रुवतः कष्टो दोषो हि भविता प्रभो।।

vaktavyaṃ viduṣā ceti dharmamāhurmanīṣiṇaḥ| apratibruvataḥ kaṣṭo doṣo hi bhavitā prabho||

Verse 39

तस्मात्पुत्रैश्च पौत्रेश्च धर्मान्पृष्टान्सनातनान्। विद्वञ्जिज्ञासमानेभ्यः प्रब्रूहि भरतर्षभ।।

tasmātputraiśca pautreśca dharmānpṛṣṭānsanātanān| vidvañjijñāsamānebhyaḥ prabrūhi bharatarṣabha||