Adhyaya 48

Verse 1

कृष्णेन युधिष्ठिरंप्रति परशुरामचरितकथनम्।। 1।। वासुदेव उवाच। शृणु कौन्तेय रामस्य प्रभावो यो मया श्रुतः। महर्षीणां कथयतां कारणं तस्य जन्म च।।

kṛṣṇena yudhiṣṭhiraṃprati paraśurāmacaritakathanam|| 1|| vāsudeva uvāca| śṛṇu kaunteya rāmasya prabhāvo yo mayā śrutaḥ| maharṣīṇāṃ kathayatāṃ kāraṇaṃ tasya janma ca||

Verse 2

यथा च जामदग्न्येन कोटिशः क्षत्रिया हताः। उद्भूता राजवंशेषु ये भूयो भारते हताः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मपर्वणि अष्टचत्वारिंशोऽध्यायः।। 48।।

yathā ca jāmadagnyena koṭiśaḥ kṣatriyā hatāḥ| udbhūtā rājavaṃśeṣu ye bhūyo bhārate hatāḥ|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi rājadharmaparvaṇi aṣṭacatvāriṃśo'dhyāyaḥ|| 48||

Verse 3

जह्नोरजस्तु तनयो बलाकाश्चस्तु तत्सुतः। कुशिको नाम धर्मज्ञस्तस्य पुत्रो महीपते।।

jahnorajastu tanayo balākāścastu tatsutaḥ| kuśiko nāma dharmajñastasya putro mahīpate||

Verse 4

अग्र्यं तपः समातिष्ठत्सहस्राक्षसमो भुवि। पुत्रं लभेयमजितं त्रिलोकेश्वरमित्युत।।

agryaṃ tapaḥ samātiṣṭhatsahasrākṣasamo bhuvi| putraṃ labheyamajitaṃ trilokeśvaramityuta||

Verse 5

तमुग्रतपसं दृष्ट्वा सहस्राक्षः पुरंदरः। समर्थं पुत्रजनने स्वयमेवैत्य भारत।। भारते भारतसंग्रामे।।

tamugratapasaṃ dṛṣṭvā sahasrākṣaḥ puraṃdaraḥ| samarthaṃ putrajanane svayamevaitya bhārata|| bhārate bhāratasaṃgrāme||

Verse 6

पुत्रत्वमगमद्राजंस्तस्य लोकेश्वरेश्वरः। गाधिर्नामाभवत्पुत्रः कौशिकः पाकशासनः।।

putratvamagamadrājaṃstasya lokeśvareśvaraḥ| gādhirnāmābhavatputraḥ kauśikaḥ pākaśāsanaḥ||

Verse 7

तस्य कन्याऽभवद्राजन्नाम्ना सत्यवती प्रभो। तां गाधिर्भृगुपुत्राय ऋचीकाय ददौ प्रभुः।।

tasya kanyā'bhavadrājannāmnā satyavatī prabho| tāṃ gādhirbhṛguputrāya ṛcīkāya dadau prabhuḥ||

Verse 8

ततस्तया हि कौन्तेय भार्गवः कुरुनदनः। पुत्रार्थं श्रपयामास चरुं गाधेस्तथैव च।। स्वयमेवान्वपद्यतेति झ. पाठः।।

tatastayā hi kaunteya bhārgavaḥ kurunadanaḥ| putrārthaṃ śrapayāmāsa caruṃ gādhestathaiva ca|| svayamevānvapadyateti jha. pāṭhaḥ||

Verse 9

आहूय चाह तां भार्यामृचीको भार्गवस्तदा। उपयोज्यश्चरुरयं त्वया मात्राऽप्ययं तव।। गाधेः पुत्रार्थं तस्याश्च पुत्रार्थं चरुं चरुद्वयम्।।

āhūya cāha tāṃ bhāryāmṛcīko bhārgavastadā| upayojyaścarurayaṃ tvayā mātrā'pyayaṃ tava|| gādheḥ putrārthaṃ tasyāśca putrārthaṃ caruṃ carudvayam||

Verse 10

तस्या जनिष्यते पुत्रो दीप्तिमान्क्षत्रियर्षभः। अजय्यः क्षत्रियैर्लोके क्षत्रियर्षभसूदनः।।

tasyā janiṣyate putro dīptimānkṣatriyarṣabhaḥ| ajayyaḥ kṣatriyairloke kṣatriyarṣabhasūdanaḥ||

Verse 11

तवापि पुत्रं कल्याणि धृतिमन्तं शमात्मकम्। तपोन्वितं द्विजश्रेष्ठं चरुरेष विधास्यति।।

tavāpi putraṃ kalyāṇi dhṛtimantaṃ śamātmakam| taponvitaṃ dvijaśreṣṭhaṃ carureṣa vidhāsyati||

Verse 12

इत्येवमुक्त्वा तां भार्यां सर्चीको भृगुनन्दनः। तपस्यभिरतः श्रीमाञ्जगामारण्यमेव हि।।

ityevamuktvā tāṃ bhāryāṃ sarcīko bhṛgunandanaḥ| tapasyabhirataḥ śrīmāñjagāmāraṇyameva hi||

Verse 13

एतस्मिन्नेव काले तु तीर्थयात्रापरो नृपः। गाधिः सदारः संप्राप्त ऋचीकस्याश्रमं प्रति।।

etasminneva kāle tu tīrthayātrāparo nṛpaḥ| gādhiḥ sadāraḥ saṃprāpta ṛcīkasyāśramaṃ prati||

Verse 14

चरुद्वयं गृहीत्वा तु राजन्सत्यवती तदा। भर्त्रा दत्तं प्रसन्नेन मात्रे हृष्टा न्यवेदयत्।।

carudvayaṃ gṛhītvā tu rājansatyavatī tadā| bhartrā dattaṃ prasannena mātre hṛṣṭā nyavedayat||

Verse 15

माता तु तस्याः कौन्तेय दुहित्रे स्वं चरुं ददौ। तस्याश्ररुमथाज्ञातमात्मसंस्थं चकार ह।।

mātā tu tasyāḥ kaunteya duhitre svaṃ caruṃ dadau| tasyāśrarumathājñātamātmasaṃsthaṃ cakāra ha||

Verse 16

अथ सत्यवती गर्भं क्षत्रियान्तकरं तदा। धारयामास दीप्तेन वपुषा घोरदर्शनम्।।

atha satyavatī garbhaṃ kṣatriyāntakaraṃ tadā| dhārayāmāsa dīptena vapuṣā ghoradarśanam||

Verse 17

तामृचीकस्तदा दृष्ट्वा ध्यानयोगेन भारत। अब्रवीद्भृगुशार्दूलः स्वां भार्यां देवरूपिणीम्।।

tāmṛcīkastadā dṛṣṭvā dhyānayogena bhārata| abravīdbhṛguśārdūlaḥ svāṃ bhāryāṃ devarūpiṇīm||

Verse 18

मात्राऽसि व्यंसिता भद्रे चरुव्यत्यासहेतुना। तस्माज्जनिष्यते पुत्रः क्रूरकर्माऽत्यमर्षणः। जनयिष्यति माता ते ब्रह्मभूतं तपोधनम्।। उपयोज्यः भोज्यः भोक्तव्यः।।

mātrā'si vyaṃsitā bhadre caruvyatyāsahetunā| tasmājjaniṣyate putraḥ krūrakarmā'tyamarṣaṇaḥ| janayiṣyati mātā te brahmabhūtaṃ tapodhanam|| upayojyaḥ bhojyaḥ bhoktavyaḥ||

Verse 19

विश्वं हि ब्रह्म सुमहच्चरौ तव समाहितम्। क्षत्रवीर्यं च सकलं तव मात्रे समर्पितम्।।

viśvaṃ hi brahma sumahaccarau tava samāhitam| kṣatravīryaṃ ca sakalaṃ tava mātre samarpitam||

Verse 20

विपर्ययेण ते भद्रे नैतदेवं भविष्यति। मातुस्ते ब्राह्मणो भूयात्तव च क्षत्रियः सुतः।।

viparyayeṇa te bhadre naitadevaṃ bhaviṣyati| mātuste brāhmaṇo bhūyāttava ca kṣatriyaḥ sutaḥ||

Verse 21

सैवमुक्ता महाभागा भर्त्रा सत्यवती तदा। पपात शिरसा तस्मै वेपन्ती चाब्रवीदिदम्।।

saivamuktā mahābhāgā bhartrā satyavatī tadā| papāta śirasā tasmai vepantī cābravīdidam||

Verse 22

नार्होऽसि भगवन्नद्य वक्तुमेवंविधं वचः। ब्राह्मणापशदं पुत्रं प्राप्स्यसीति हि मां प्रभो।।

nārho'si bhagavannadya vaktumevaṃvidhaṃ vacaḥ| brāhmaṇāpaśadaṃ putraṃ prāpsyasīti hi māṃ prabho||

Verse 23

ऋचीक उवाच। नैष संकल्पितः कामो मया भद्रे तथा त्वयि। उग्रकर्मा भवेत्पुत्रश्चरुव्यत्यासहेतुना।।

ṛcīka uvāca| naiṣa saṃkalpitaḥ kāmo mayā bhadre tathā tvayi| ugrakarmā bhavetputraścaruvyatyāsahetunā||

Verse 24

सत्यवत्युवाच। इच्छँल्लोकानपि मुने सृजेथाः किं पुनः सुतम्। शमात्मकमृजुं पुत्रं दातुमर्हसि मे प्रभो।।

satyavatyuvāca| iccha~llokānapi mune sṛjethāḥ kiṃ punaḥ sutam| śamātmakamṛjuṃ putraṃ dātumarhasi me prabho||

Verse 25

ऋचीक उवाच। नोक्तपूर्वं मया भद्रे स्वैरेष्वप्यनृतं वचः। किमुताग्निं समाधाय मन्त्रवच्चरुसाधने।।

ṛcīka uvāca| noktapūrvaṃ mayā bhadre svaireṣvapyanṛtaṃ vacaḥ| kimutāgniṃ samādhāya mantravaccarusādhane||

Verse 26

[दृष्टमेतत्पुरा भद्रे ज्ञातं च तपसा मया। ब्रह्मभूतं हि सकलं पितुस्तव कुलं भवेत्।।]

[dṛṣṭametatpurā bhadre jñātaṃ ca tapasā mayā| brahmabhūtaṃ hi sakalaṃ pitustava kulaṃ bhavet||]

Verse 27

सत्यवत्युवाच। काममेवं भवेत्पौत्रो मामैवं तनयः प्रभो। शमात्मकमृजुं पुत्रं लभेयं जपतां वर।।

satyavatyuvāca| kāmamevaṃ bhavetpautro māmaivaṃ tanayaḥ prabho| śamātmakamṛjuṃ putraṃ labheyaṃ japatāṃ vara||

Verse 28

ऋचीक उवाच। पुत्रे नास्ति विशेषो मे पौत्रे च वरवर्णिनि। यथा त्वयोक्तं वचनं तथा भद्रे भविष्यति।।

ṛcīka uvāca| putre nāsti viśeṣo me pautre ca varavarṇini| yathā tvayoktaṃ vacanaṃ tathā bhadre bhaviṣyati||

Verse 29

वासुदेव उवाच। ततः सत्यवती पुत्रं जनयामास भार्गवम्। तपस्यभिरतं शान्तं जमदग्निं यतव्रतम्।।

vāsudeva uvāca| tataḥ satyavatī putraṃ janayāmāsa bhārgavam| tapasyabhirataṃ śāntaṃ jamadagniṃ yatavratam||

Verse 30

विश्वामित्रं च दायादं गाधिः कुशिकनन्दनः। प्राप ब्रह्मर्षिसमितं विश्वेन ब्रह्मणा युतम्।।

viśvāmitraṃ ca dāyādaṃ gādhiḥ kuśikanandanaḥ| prāpa brahmarṣisamitaṃ viśvena brahmaṇā yutam||

Verse 31

ऋचीको जनयामास जमदग्निं तपोनिधिम्। सोऽपि पुत्रं ह्यजनयज्जमदग्निः सुदारुणम्।।

ṛcīko janayāmāsa jamadagniṃ taponidhim| so'pi putraṃ hyajanayajjamadagniḥ sudāruṇam||

Verse 32

सर्वविद्यान्तगं श्रेष्ठं धनुर्वेदस्य पारगम्। रामं क्षत्रियहन्तारं प्रदीप्तमिव पावकम्।।

sarvavidyāntagaṃ śreṣṭhaṃ dhanurvedasya pāragam| rāmaṃ kṣatriyahantāraṃ pradīptamiva pāvakam||

Verse 33

[तेषयित्वा महादेवं पर्वते गन्धमादने। अस्त्राणि वरयामास परशुं चातितेजसम्।।

[teṣayitvā mahādevaṃ parvate gandhamādane| astrāṇi varayāmāsa paraśuṃ cātitejasam||

Verse 34

स तेनाकुण्ठधारेण ज्वलितानलवर्चसा। कुठारेणाप्रमेयेण लोकेष्वप्रतिमोऽभवत्।।]

sa tenākuṇṭhadhāreṇa jvalitānalavarcasā| kuṭhāreṇāprameyeṇa lokeṣvapratimo'bhavat||]

Verse 35

एतस्मिन्नेव काले तु कृतवीर्यात्मजो बली। अर्जुनो नाम तेजस्वी क्षत्रियो हैहयाधिपः।।

etasminneva kāle tu kṛtavīryātmajo balī| arjuno nāma tejasvī kṣatriyo haihayādhipaḥ||

Verse 36

दत्तात्रेयप्रसादेन राजा बाहुसहस्रवान्। चक्रवर्ती महातेजा विप्राणामाश्वमेधिके।।

dattātreyaprasādena rājā bāhusahasravān| cakravartī mahātejā viprāṇāmāśvamedhike||

Verse 37

ददौ स पृथिवीं सर्वां सप्तद्वीपां सपर्वताम्। सबाह्वस्त्रबलेनाजौ जित्वा परमधर्मवित्।।

dadau sa pṛthivīṃ sarvāṃ saptadvīpāṃ saparvatām| sabāhvastrabalenājau jitvā paramadharmavit||

Verse 38

तृषितेन च कौन्तेय भिक्षितश्चित्रभानुना। सहस्त्रबाहुर्विक्रान्तः प्रादाद्भिक्षामथाग्नये।। व्यंसिता वञ्चिता।।

tṛṣitena ca kaunteya bhikṣitaścitrabhānunā| sahastrabāhurvikrāntaḥ prādādbhikṣāmathāgnaye|| vyaṃsitā vañcitā||

Verse 39

ग्रामान्पुराणि राष्ट्राणि घोषांश्चैव तु वीर्यवान्। जज्वाल तस्य वाणेद्धचित्रभानुर्दिधक्षया।।

grāmānpurāṇi rāṣṭrāṇi ghoṣāṃścaiva tu vīryavān| jajvāla tasya vāṇeddhacitrabhānurdidhakṣayā||

Verse 40

स तस्य पुरुषेन्द्रस्य प्रभावेण महौजसः। ददाह कार्तवीर्यस्य शैलानपि धरामपि।।

sa tasya puruṣendrasya prabhāveṇa mahaujasaḥ| dadāha kārtavīryasya śailānapi dharāmapi||

Verse 41

स शून्यमाश्रमारण्यमापवस्य महात्मनः। ददाह पवनेनेद्धश्चित्रभानुः सहैहयः।। चित्रभानुना अग्निना।।

sa śūnyamāśramāraṇyamāpavasya mahātmanaḥ| dadāha pavaneneddhaścitrabhānuḥ sahaihayaḥ|| citrabhānunā agninā||

Verse 42

आपवस्तं ततो रोषाच्छशापार्जुनमच्युत। दग्धे श्रमे महाबाहो कार्तवीर्येण वीर्यवान्।। आपवस्य वसिष्ठस्य।।

āpavastaṃ tato roṣācchaśāpārjunamacyuta| dagdhe śrame mahābāho kārtavīryeṇa vīryavān|| āpavasya vasiṣṭhasya||

Verse 43

त्वया न वर्जितं यस्मान्ममेदं हि महद्वनम्। दग्धं तस्माद्रणे रामो बाहूंस्ते च्छेत्स्यतेऽर्जुन।।

tvayā na varjitaṃ yasmānmamedaṃ hi mahadvanam| dagdhaṃ tasmādraṇe rāmo bāhūṃste cchetsyate'rjuna||

Verse 44

अर्जुनस्तु महातेजा बली नित्यं शमात्मकः। ब्रह्मण्यश्च शरण्यश्च दाता शूरश्च भारत। नाचिन्तयत्तदा शापं तेन दत्तं महात्मना।।

arjunastu mahātejā balī nityaṃ śamātmakaḥ| brahmaṇyaśca śaraṇyaśca dātā śūraśca bhārata| nācintayattadā śāpaṃ tena dattaṃ mahātmanā||

Verse 45

तस्य पुत्राः सुबलिनः शापेनासन्पितुर्वधे। निमित्तमवलिप्ता वै नृशंसाश्चैव नित्यदा।। श्रमे आश्रमे।।

tasya putrāḥ subalinaḥ śāpenāsanpiturvadhe| nimittamavaliptā vai nṛśaṃsāścaiva nityadā|| śrame āśrame||

Verse 46

जमदग्नेस्तु धेन्वास्ते वत्समानिन्युरच्युत। अज्ञातं कार्तवीर्यस्य हैहयेन्द्रस्य धीमतः।। पितुर्वधे वधनिमित्तमासन्।।

jamadagnestu dhenvāste vatsamāninyuracyuta| ajñātaṃ kārtavīryasya haihayendrasya dhīmataḥ|| piturvadhe vadhanimittamāsan||

Verse 47

तन्निमित्तमभूद्युद्धं जामदग्नेर्महात्मनः। ततोऽर्जुनस्य बाहून्स चिच्छेद रुषितोऽनघ।।

tannimittamabhūdyuddhaṃ jāmadagnermahātmanaḥ| tato'rjunasya bāhūnsa ciccheda ruṣito'nagha||

Verse 48

तं भ्रमन्तं ततो वत्सं जामदग्न्यः स्वमाश्रमम्। प्रत्यानयत राजेन्द्र तेषामन्तः पुरात्प्रभुः।।

taṃ bhramantaṃ tato vatsaṃ jāmadagnyaḥ svamāśramam| pratyānayata rājendra teṣāmantaḥ purātprabhuḥ||

Verse 49

अर्जुनस्य सुतास्ते तु संभूयाबुद्धयस्तदा। गत्वाऽऽश्रममसंबुद्धा जमदग्नेर्महात्मनः। अपातयन्त भल्लाग्रैः शिरः कायान्नराधिप।।

arjunasya sutāste tu saṃbhūyābuddhayastadā| gatvā''śramamasaṃbuddhā jamadagnermahātmanaḥ| apātayanta bhallāgraiḥ śiraḥ kāyānnarādhipa||

Verse 50

समित्कुशार्थं रामस्य निर्यातस्य यशस्विनः। प्रत्यक्षं राममातुश्च तथैवाश्रमवासिनाम्।।

samitkuśārthaṃ rāmasya niryātasya yaśasvinaḥ| pratyakṣaṃ rāmamātuśca tathaivāśramavāsinām||

Verse 51

श्रुत्वा रामस्तमर्थं च क्रुद्धः कालानलोपमः। धनुर्वेदेऽद्वितीयो हि दिव्यास्त्रैः समलंकृतः।।

śrutvā rāmastamarthaṃ ca kruddhaḥ kālānalopamaḥ| dhanurvede'dvitīyo hi divyāstraiḥ samalaṃkṛtaḥ||

Verse 52

चन्द्रबिम्बार्धसंकाशं परशुं गृह्य भार्गवः। ततः पितृवधामर्षाद्रामः परममन्युमान्। निःक्षत्रियां प्रतिश्रुत्य महीं शस्त्रमगृह्णत।।

candrabimbārdhasaṃkāśaṃ paraśuṃ gṛhya bhārgavaḥ| tataḥ pitṛvadhāmarṣādrāmaḥ paramamanyumān| niḥkṣatriyāṃ pratiśrutya mahīṃ śastramagṛhṇata||

Verse 53

ततः स भृगुशार्दूलः कार्तवीर्यस्य वीर्यवान्। विक्रम्य निजघानाशु पुत्रान्पौत्रांश्च सर्वशः।।

tataḥ sa bhṛguśārdūlaḥ kārtavīryasya vīryavān| vikramya nijaghānāśu putrānpautrāṃśca sarvaśaḥ||

Verse 54

स हैहयसहस्राणि हत्वा परममन्युमान्। महीं सागरपर्यन्तां चकार रुधिरोक्षिताम्।।

sa haihayasahasrāṇi hatvā paramamanyumān| mahīṃ sāgaraparyantāṃ cakāra rudhirokṣitām||

Verse 55

स तथा सुमहातेजाः कृत्वा निःक्षत्रियां महीम्। कृपया परयाऽऽविष्टो वनमेव जगाम ह।।

sa tathā sumahātejāḥ kṛtvā niḥkṣatriyāṃ mahīm| kṛpayā parayā''viṣṭo vanameva jagāma ha||

Verse 56

ततो वर्षसहस्रेषु समतीतेषु केषुचित्। कोपं संप्राप्तवांस्तत्र प्रकृत्या कोपनः प्रभुः।।

tato varṣasahasreṣu samatīteṣu keṣucit| kopaṃ saṃprāptavāṃstatra prakṛtyā kopanaḥ prabhuḥ||

Verse 57

विश्वामित्रस्य पौत्रस्तु रैभ्यपुत्रो महातपाः। परावसुर्महाराज क्षिप्त्वाऽऽह जनसंसदि।।

viśvāmitrasya pautrastu raibhyaputro mahātapāḥ| parāvasurmahārāja kṣiptvā''ha janasaṃsadi||

Verse 58

ये ते ययातिपतने यज्ञे सन्तः समागताः। प्रतर्दनप्रभृतयो राम किं क्षत्रिया न ते।।

ye te yayātipatane yajñe santaḥ samāgatāḥ| pratardanaprabhṛtayo rāma kiṃ kṣatriyā na te||

Verse 59

मिथ्याप्रतिज्ञो राम त्वं कत्थसे जनसंसदि। भयात्क्षत्रियवीराणां पर्वतं समुपाश्रितः।।

mithyāpratijño rāma tvaṃ katthase janasaṃsadi| bhayātkṣatriyavīrāṇāṃ parvataṃ samupāśritaḥ||

Verse 60

सा पुनः क्षत्रियशतैः पृथिवी सर्वतः स्तृता। परावसोर्वचः श्रुत्वा शस्त्रं जग्राह भार्गवः।। निमित्तादिति पाठे शापादेव हेतोः।।

sā punaḥ kṣatriyaśataiḥ pṛthivī sarvataḥ stṛtā| parāvasorvacaḥ śrutvā śastraṃ jagrāha bhārgavaḥ|| nimittāditi pāṭhe śāpādeva hetoḥ||

Verse 61

ततो ये क्षत्रिया राजञ्शतशस्तेन वर्जिताः। ते विवृद्धा महावीर्याः पृथिवीपतयोऽभवन्।। स्तृता व्याप्ता। शास्त्रं जग्राह तत्कार्यं क्षत्रियाणामन्तं कृतवान्।।

tato ye kṣatriyā rājañśataśastena varjitāḥ| te vivṛddhā mahāvīryāḥ pṛthivīpatayo'bhavan|| stṛtā vyāptā| śāstraṃ jagrāha tatkāryaṃ kṣatriyāṇāmantaṃ kṛtavān||

Verse 62

स पुनस्ताञ्जघानाशु बालानपि नराधिप। गर्भस्थैस्तु मही व्याप्ता पुनरेवाभवत्तदा।।

sa punastāñjaghānāśu bālānapi narādhipa| garbhasthaistu mahī vyāptā punarevābhavattadā||

Verse 63

जातंजातं स गर्भं तु पुनरेव जघान ह। अरक्षंश्च सुतान्कांश्चित्तदा क्षत्रिययोषितः।।

jātaṃjātaṃ sa garbhaṃ tu punareva jaghāna ha| arakṣaṃśca sutānkāṃścittadā kṣatriyayoṣitaḥ||

Verse 64

त्रिःसप्तकृत्वः पृथिवीं कृत्वा निःक्षत्रियां प्रभुः। दक्षिणामश्वमेधान्ते कश्यपायाददत्ततः।।

triḥsaptakṛtvaḥ pṛthivīṃ kṛtvā niḥkṣatriyāṃ prabhuḥ| dakṣiṇāmaśvamedhānte kaśyapāyādadattataḥ||

Verse 65

स क्षत्रियाणां शेषार्थं करेणोद्दिश्य कश्यपः। स्रुक्प्रग्रहवता राजंस्ततो वाक्यमथाब्रवीत्।।

sa kṣatriyāṇāṃ śeṣārthaṃ kareṇoddiśya kaśyapaḥ| srukpragrahavatā rājaṃstato vākyamathābravīt||

Verse 66

गच्छ पारं समुद्रस्य दक्षिणस्य महामुने। न ते मद्विषये राम वस्तव्यमिह कर्हिचित्।।

gaccha pāraṃ samudrasya dakṣiṇasya mahāmune| na te madviṣaye rāma vastavyamiha karhicit||

Verse 67

पृथिवी दक्षिणा दत्ता वाजिमेधे मम त्वया। पुनरस्याः पृथिव्या हि दत्त्वा दातुमनीश्वरः।।

pṛthivī dakṣiṇā dattā vājimedhe mama tvayā| punarasyāḥ pṛthivyā hi dattvā dātumanīśvaraḥ||

Verse 68

ततः शूर्पाकरं देशं सागरस्तस्य निर्ममे। संत्रासाज्जामदग्न्यस्य सोऽपरान्तमहीतलम्।। वर्जिताः अहृताः।।

tataḥ śūrpākaraṃ deśaṃ sāgarastasya nirmame| saṃtrāsājjāmadagnyasya so'parāntamahītalam|| varjitāḥ ahṛtāḥ||

Verse 69

कश्यपस्तां महाराज प्रतिगृह्य वसुंधराम्। कृत्वा ब्राह्मणसंस्थां वै प्रविष्टः सुमहद्वनम्।।

kaśyapastāṃ mahārāja pratigṛhya vasuṃdharām| kṛtvā brāhmaṇasaṃsthāṃ vai praviṣṭaḥ sumahadvanam||

Verse 70

ततः शूद्राश्च वैश्याश्च यथा स्वैरप्रचारिणः। अवर्तन्त द्विजाग्र्याणां दारेषु भरतर्षभ।।

tataḥ śūdrāśca vaiśyāśca yathā svairapracāriṇaḥ| avartanta dvijāgryāṇāṃ dāreṣu bharatarṣabha||

Verse 71

अराजके जीवलोके दुर्बला बलवत्तरैः। वध्यन्ते न हि वित्तेषु प्रभुत्वं कस्यचित्तदा।।

arājake jīvaloke durbalā balavattaraiḥ| vadhyante na hi vitteṣu prabhutvaṃ kasyacittadā||

Verse 72

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शृद्राश्चोत्पथगामिनः। परस्परं समाश्रित्य घातयन्त्यपथस्थिताः।।

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śṛdrāścotpathagāminaḥ| parasparaṃ samāśritya ghātayantyapathasthitāḥ||

Verse 73

स्वधर्मं ब्राह्मणास्त्यक्त्वा पाषण्‍डत्वं समाश्रिताः। चौरिकानृतमायाश्च सर्वे चैव प्रकुर्वते।।

svadharmaṃ brāhmaṇāstyaktvā pāṣaṇ‍ḍatvaṃ samāśritāḥ| caurikānṛtamāyāśca sarve caiva prakurvate||

Verse 74

स्वधर्मस्थान्द्विजान्हत्वा तथाऽऽश्रमनिवासिनः। वैश्याः सत्पथसंस्थाश्च शूद्रा ये चैव धार्मिकाः।।

svadharmasthāndvijānhatvā tathā''śramanivāsinaḥ| vaiśyāḥ satpathasaṃsthāśca śūdrā ye caiva dhārmikāḥ||

Verse 75

तान्सर्वान्घातयन्ति स्म दुराचाराः सुनिर्भयाः। यज्ञाध्ययनशीलांश्च आश्रमस्थांस्तपस्विनिः।।

tānsarvānghātayanti sma durācārāḥ sunirbhayāḥ| yajñādhyayanaśīlāṃśca āśramasthāṃstapasviniḥ||

Verse 76

गोबालवृद्धनारीणां नाशं कुर्वन्ति चापरे। आन्वीक्षकी त्रयी वार्ता न च नीतिः प्रवर्तते।।

gobālavṛddhanārīṇāṃ nāśaṃ kurvanti cāpare| ānvīkṣakī trayī vārtā na ca nītiḥ pravartate||

Verse 77

व्रात्यतां समनुप्राप्ता बहवो हि द्विजातयः। अधरोत्तरापचारेण म्लेच्छभूताश्च सर्वशः।।

vrātyatāṃ samanuprāptā bahavo hi dvijātayaḥ| adharottarāpacāreṇa mlecchabhūtāśca sarvaśaḥ||

Verse 78

ततः कालेन पृथिवी पीड्यमाना दुरात्मभिः। विपर्ययेण तेनाशु प्रविवेश पसातलम्। अरक्ष्यमाणा विधिवत्क्षत्रियैर्धर्मरक्षिभिः।।

tataḥ kālena pṛthivī pīḍyamānā durātmabhiḥ| viparyayeṇa tenāśu praviveśa pasātalam| arakṣyamāṇā vidhivatkṣatriyairdharmarakṣibhiḥ||

Verse 79

तां दृष्ट्वा द्रवतीं तत्र संत्रासात्स महामनाः। ऊरुणा धारयामास कश्यपः पृथिवीं ततः। निमज्जन्तीं ततो राजंस्तेनोर्वीति मही स्मृता।। शूर्पारकमिति झ. पाठः।।।

tāṃ dṛṣṭvā dravatīṃ tatra saṃtrāsātsa mahāmanāḥ| ūruṇā dhārayāmāsa kaśyapaḥ pṛthivīṃ tataḥ| nimajjantīṃ tato rājaṃstenorvīti mahī smṛtā|| śūrpārakamiti jha. pāṭhaḥ|||

Verse 80

रक्षणार्थं समुद्दिश्य ययाचे पृथिवी तदा। प्रसाद्य कश्यपं देवी क्षत्रियान्बाहुशालिनः।।

rakṣaṇārthaṃ samuddiśya yayāce pṛthivī tadā| prasādya kaśyapaṃ devī kṣatriyānbāhuśālinaḥ||

Verse 81

पृथिव्युवाच। सन्ति ब्रह्मन्मया गुप्ताः स्त्रीषु क्षत्रियपुङ्गवाः। हैहयानां कुले जातास्ते संरक्षन्तु मां मुने।।

pṛthivyuvāca| santi brahmanmayā guptāḥ strīṣu kṣatriyapuṅgavāḥ| haihayānāṃ kule jātāste saṃrakṣantu māṃ mune||

Verse 82

अस्ति पौरवदायादो विदूरथसुतः प्रभो। ऋक्षैः संवर्धितो विप्र ऋक्षवत्यथ पर्वते।।

asti pauravadāyādo vidūrathasutaḥ prabho| ṛkṣaiḥ saṃvardhito vipra ṛkṣavatyatha parvate||

Verse 83

तथाऽनुकम्पमानेन यज्वनाथामितौजसा। पराशरेण दायादः सौदासस्याभिरक्षितः।।

tathā'nukampamānena yajvanāthāmitaujasā| parāśareṇa dāyādaḥ saudāsasyābhirakṣitaḥ||

Verse 84

सर्वकर्माणि कुरुते शूद्रवत्तस्य स द्विजः। सर्वकर्मेत्यभिख्यातः स मां रक्षतु पार्थिवः।। धृता तेनोरुणा येन तेनोर्वीति झ. पाठः।।

sarvakarmāṇi kurute śūdravattasya sa dvijaḥ| sarvakarmetyabhikhyātaḥ sa māṃ rakṣatu pārthivaḥ|| dhṛtā tenoruṇā yena tenorvīti jha. pāṭhaḥ||

Verse 85

शिबिपुत्रो महातेजा गोपतिर्नाम नामतः। वने संवर्धितो गोभिः सोऽभिरक्षतु मां मुने।।

śibiputro mahātejā gopatirnāma nāmataḥ| vane saṃvardhito gobhiḥ so'bhirakṣatu māṃ mune||

Verse 86

प्रतर्दनस्य पुत्रस्तु वत्सो नाम महाबलः। वत्सैः संवर्धितो गोष्ठे स मां रक्षतु पार्थिवः।।

pratardanasya putrastu vatso nāma mahābalaḥ| vatsaiḥ saṃvardhito goṣṭhe sa māṃ rakṣatu pārthivaḥ||

Verse 87

दधिवाहनपुत्रस्तु पौत्रो दिविरथस्य च। अङ्गः स गौतमेनासीद्गङ्गाकूलेऽभिरक्षितः।।

dadhivāhanaputrastu pautro divirathasya ca| aṅgaḥ sa gautamenāsīdgaṅgākūle'bhirakṣitaḥ||

Verse 88

बृहद्रथो महातेजा भूरिभूतिपरिष्कृतः। गोलाङ्गूलैर्महाभागो गृध्रकूटेऽभिरक्षितः।।

bṛhadratho mahātejā bhūribhūtipariṣkṛtaḥ| golāṅgūlairmahābhāgo gṛdhrakūṭe'bhirakṣitaḥ||

Verse 89

मरुत्तस्यान्ववाये च रक्षिताः क्षत्रियात्मजाः। मरुत्पतिसमा वीर्ये समुद्रेणाभिरक्षिताः।।

maruttasyānvavāye ca rakṣitāḥ kṣatriyātmajāḥ| marutpatisamā vīrye samudreṇābhirakṣitāḥ||

Verse 90

एते क्षत्रियदायादास्तत्रतत्र परिश्रुताः। व्योकारहेमकारादिजातिं नित्यं समाश्रिताः।।

ete kṣatriyadāyādāstatratatra pariśrutāḥ| vyokārahemakārādijātiṃ nityaṃ samāśritāḥ||

Verse 91

यदि मामभिरक्षन्ति ततः स्थास्यामि निश्चला। एतेषां पितरश्चैव तथैव च पितामहाः।।

yadi māmabhirakṣanti tataḥ sthāsyāmi niścalā| eteṣāṃ pitaraścaiva tathaiva ca pitāmahāḥ||

Verse 92

मदर्थं निहता युद्धे रामेणाक्लिष्टकर्मणा। तेषामपचितिश्चैव मया कार्या महामुने।। द्विजः क्षत्रियोऽपि।।

madarthaṃ nihatā yuddhe rāmeṇākliṣṭakarmaṇā| teṣāmapacitiścaiva mayā kāryā mahāmune|| dvijaḥ kṣatriyo'pi||

Verse 93

न ह्यहं कामये नित्यमतिक्रान्तेन रक्षणम्। वर्तमानेन वर्तेयं तत्क्षिप्रं संविधीयताम्।। अपचितिः आनृण्यार्थं पूजा।।

na hyahaṃ kāmaye nityamatikrāntena rakṣaṇam| vartamānena varteyaṃ tatkṣipraṃ saṃvidhīyatām|| apacitiḥ ānṛṇyārthaṃ pūjā||

Verse 94

वासुदेव उवाच। ततः पृथिव्या निर्दिष्टांस्तान्समानीय कश्यपः। अभ्यषिञ्चन्महीपालान्क्षत्रियान्वीर्यसंमतान्।।

vāsudeva uvāca| tataḥ pṛthivyā nirdiṣṭāṃstānsamānīya kaśyapaḥ| abhyaṣiñcanmahīpālānkṣatriyānvīryasaṃmatān||

Verse 95

तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च येषां वंशाः प्रतिष्ठिताः। एवमेतत्पुरावृत्तं यन्मां पृच्छसि पाण्‍डव।।

teṣāṃ putrāśca pautrāśca yeṣāṃ vaṃśāḥ pratiṣṭhitāḥ| evametatpurāvṛttaṃ yanmāṃ pṛcchasi pāṇ‍ḍava||

Verse 96

वैशंपायन उवाच। एवं ब्रुवंस्तं च यदुप्रवीरो युधिष्ठिरं धर्मभृतां वरिष्ठम्। रथेन तेनाशु ययौ यथाऽर्को विशन्प्रभाभिर्भगवांस्त्रिलोकीम्।।

vaiśaṃpāyana uvāca| evaṃ bruvaṃstaṃ ca yadupravīro yudhiṣṭhiraṃ dharmabhṛtāṃ variṣṭham| rathena tenāśu yayau yathā'rko viśanprabhābhirbhagavāṃstrilokīm||