Adhyaya 49

Verse 1

कृष्णेन भीष्मप्रशंसनपूर्वकं तंप्रति युधिष्ठिराय धर्मोपदेशचोदना।। 1।। वैशंपायन उवाच। ततो रामस्य तत्कर्म श्रुत्वा राजा युधिष्ठिरः। विस्मयं परमं गत्वा प्रत्युवाच जनार्दनम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मपर्वणि एकोनपञ्चाशोऽध्यायः।। 49।।

kṛṣṇena bhīṣmapraśaṃsanapūrvakaṃ taṃprati yudhiṣṭhirāya dharmopadeśacodanā|| 1|| vaiśaṃpāyana uvāca| tato rāmasya tatkarma śrutvā rājā yudhiṣṭhiraḥ| vismayaṃ paramaṃ gatvā pratyuvāca janārdanam|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi rājadharmaparvaṇi ekonapañcāśo'dhyāyaḥ|| 49||

Verse 2

अहो रामस्य वार्ष्णेय शक्रस्येव महात्मनः। विक्रमो वसुधा येन क्रोधान्निःक्षत्रिया कृता।।

aho rāmasya vārṣṇeya śakrasyeva mahātmanaḥ| vikramo vasudhā yena krodhānniḥkṣatriyā kṛtā||

Verse 3

गोभिः समुद्रेण तथा गोलाङ्गूलर्क्षवानरैः। गुप्ता रामभयोद्विग्नाः क्षत्रियाणां कुलोद्वहाः।।

gobhiḥ samudreṇa tathā golāṅgūlarkṣavānaraiḥ| guptā rāmabhayodvignāḥ kṣatriyāṇāṃ kulodvahāḥ||

Verse 4

अहो धन्यो नृलोकोऽयं समाग्याश्च नरा भुवि। यत्र कर्मेदृशं धर्म्यं द्विजाग्र्यैः कृतमच्युत।।

aho dhanyo nṛloko'yaṃ samāgyāśca narā bhuvi| yatra karmedṛśaṃ dharmyaṃ dvijāgryaiḥ kṛtamacyuta||

Verse 5

कथयन्तौ कथां तात तावच्युतयुधिष्ठिरौ। जग्मतुर्यत्र गाङ्गेयः शरतल्पगतः प्रभुः।।

kathayantau kathāṃ tāta tāvacyutayudhiṣṭhirau| jagmaturyatra gāṅgeyaḥ śaratalpagataḥ prabhuḥ||

Verse 6

ततस्ते ददृशुर्भीष्मं शरप्रस्तरशायिनम्। स्वरश्मिमालासंवीतं सायंसूर्यसमप्रभम्।।

tataste dadṛśurbhīṣmaṃ śaraprastaraśāyinam| svaraśmimālāsaṃvītaṃ sāyaṃsūryasamaprabham||

Verse 7

उपास्यमानं मुनिभिर्देवैरिव शतक्रतुम्। देशे परमधर्मिष्ठे नदीमोघवतीमनु।।

upāsyamānaṃ munibhirdevairiva śatakratum| deśe paramadharmiṣṭhe nadīmoghavatīmanu||

Verse 8

दूरादेव तमालोक्य कृष्णो राजा च धर्मजः। चत्वारः पाण्डवाश्चैव ते च शारद्वतादयः।।

dūrādeva tamālokya kṛṣṇo rājā ca dharmajaḥ| catvāraḥ pāṇḍavāścaiva te ca śāradvatādayaḥ||

Verse 9

अवम्कन्द्याथ वाहेभ्यः संयम्य प्रचलं मनः। एकीकृत्येन्द्रियग्राममुपतम्थुर्महामुनीन्।।

avamkandyātha vāhebhyaḥ saṃyamya pracalaṃ manaḥ| ekīkṛtyendriyagrāmamupatamthurmahāmunīn||

Verse 10

अभिवाद्य तु गोविन्दः सात्यकिस्ते च पार्थिवाः। व्यासादीस्तानृपीन्पश्चाद्गाङ्गेयमुपतस्थिरे।।

abhivādya tu govindaḥ sātyakiste ca pārthivāḥ| vyāsādīstānṛpīnpaścādgāṅgeyamupatasthire||

Verse 11

तपोवृद्धि ततः पृष्ट्वा गाङ्गेयं यदुपुङ्गवः। परिवार्य ततः सर्वे निपेदुः पुरुषर्षभाः।। अवस्कन्द्यावरुह्य वाहेभ्यः।।

tapovṛddhi tataḥ pṛṣṭvā gāṅgeyaṃ yadupuṅgavaḥ| parivārya tataḥ sarve nipeduḥ puruṣarṣabhāḥ|| avaskandyāvaruhya vāhebhyaḥ||

Verse 12

ततो निशाम्य गाङ्गेयं शाम्यमानमिवानलम्। किंचिद्दीनमना भीष्ममितिहोवाच केशवः।। यदुपुंगवो निपसादेति शेषः। ततो वृद्धं तथा दृष्ट्वा गाङ्गेयं यदुकौरवाः इति झ. पाठः।।

tato niśāmya gāṅgeyaṃ śāmyamānamivānalam| kiṃciddīnamanā bhīṣmamitihovāca keśavaḥ|| yadupuṃgavo nipasādeti śeṣaḥ| tato vṛddhaṃ tathā dṛṣṭvā gāṅgeyaṃ yadukauravāḥ iti jha. pāṭhaḥ||

Verse 13

कच्चिज्ज्ञानानि सर्वाणि प्रसन्नानि यथापुरम्। कच्चिन्न व्याकुला चैव बुद्धिस्ते वदतां वर।।

kaccijjñānāni sarvāṇi prasannāni yathāpuram| kaccinna vyākulā caiva buddhiste vadatāṃ vara||

Verse 14

शराभिघातदुःखार्तं कच्चिद्गात्रं न दूयते। मानसादपि दुःखाद्धि शारीरं बलवत्तरम्।।

śarābhighātaduḥkhārtaṃ kaccidgātraṃ na dūyate| mānasādapi duḥkhāddhi śārīraṃ balavattaram||

Verse 15

वरदानात्पितुः कामं छन्दमृत्युरसि प्रभो। शन्तनोर्धर्मनित्यस्य न त्वेतदिह कारणम्।। निशाम्य आलोच्य।।

varadānātpituḥ kāmaṃ chandamṛtyurasi prabho| śantanordharmanityasya na tvetadiha kāraṇam|| niśāmya ālocya||

Verse 16

सुमूक्ष्मोऽपि तु देहे वै शल्यो जनयते रुजम्। किंपुनः शरसंघातैश्चितस्य तव पार्थिव।।

sumūkṣmo'pi tu dehe vai śalyo janayate rujam| kiṃpunaḥ śarasaṃghātaiścitasya tava pārthiva||

Verse 17

कामं नैतत्तवाख्येयं प्राणिनां प्रभवाप्ययौ। भवानुपदिशेच्छ्रेयो देवानामपि भारत।।

kāmaṃ naitattavākhyeyaṃ prāṇināṃ prabhavāpyayau| bhavānupadiśecchreyo devānāmapi bhārata||

Verse 18

यच्च भूतं भविष्यं च भवच्च पुरुषर्षभ। सर्वं तज्ज्ञानवृद्धस्य तव पाणाविवाहितम्।।

yacca bhūtaṃ bhaviṣyaṃ ca bhavacca puruṣarṣabha| sarvaṃ tajjñānavṛddhasya tava pāṇāvivāhitam||

Verse 19

संसारस्येह भूतानां धर्मस्य च फलोदयः। विदितस्ते महाप्राज्ञ त्वं हि धर्ममयो निधिः।।

saṃsārasyeha bhūtānāṃ dharmasya ca phalodayaḥ| viditaste mahāprājña tvaṃ hi dharmamayo nidhiḥ||

Verse 20

त्व, हि राज्ये स्थितं स्फीते समग्राङ्गमरोगिणम्। स्त्रीसहस्रैः परिवृतं पश्यामीवोर्ध्वरेतसम्।। छन्दमृत्युः इच्छामरणः। नत्वेतदिह कारणमिति ट. ड. थ. पाठः।।

tva, hi rājye sthitaṃ sphīte samagrāṅgamarogiṇam| strīsahasraiḥ parivṛtaṃ paśyāmīvordhvaretasam|| chandamṛtyuḥ icchāmaraṇaḥ| natvetadiha kāraṇamiti ṭa. ḍa. tha. pāṭhaḥ||

Verse 21

ऋते शान्तनवाद्भीष्मात्रिषु लोकेषु पार्थिवम्। सत्यधर्मान्महावीर्याच्छूराद्धर्मैकतत्परात्।। नहि राज्ये स्थितमिति ट.ड. पाठः।।

ṛte śāntanavādbhīṣmātriṣu lokeṣu pārthivam| satyadharmānmahāvīryācchūrāddharmaikatatparāt|| nahi rājye sthitamiti ṭa.ḍa. pāṭhaḥ||

Verse 22

मृत्युमावार्य तपसा शरसंस्तरशायिनः। त्रिवर्गप्रभवं कंचिन्न च तातानुशुश्रुम।।

mṛtyumāvārya tapasā śarasaṃstaraśāyinaḥ| trivargaprabhavaṃ kaṃcinna ca tātānuśuśruma||

Verse 23

सत्ये तपसि दाने च यज्ञाधिकरणे तथा। धनुर्वेदे च वेदे च नित्यं चैवान्ववेक्षणे।।

satye tapasi dāne ca yajñādhikaraṇe tathā| dhanurvede ca vede ca nityaṃ caivānvavekṣaṇe||

Verse 24

अनृशंसं शुचिं दान्तं सर्वभूतहिते रतम्। महारथं त्वत्सदृशं न कंचिदनुशुश्रुम।।

anṛśaṃsaṃ śuciṃ dāntaṃ sarvabhūtahite ratam| mahārathaṃ tvatsadṛśaṃ na kaṃcidanuśuśruma||

Verse 25

त्वं हि देवान्सगन्धर्वानसुरान्यक्षराक्षसान्। शक्तस्त्वेकरथेनैव विजेतुं नात्र संशयः।।

tvaṃ hi devānsagandharvānasurānyakṣarākṣasān| śaktastvekarathenaiva vijetuṃ nātra saṃśayaḥ||

Verse 26

स त्वं भीष्म महाबाहो वसूनां वासवोपमः। नित्यं विप्रैः समाख्यातो नवमोऽनवमो गुणैः।। भीष्मादृते मृत्युमावार्य स्थितं कमपि न शुश्रुमेति द्वयोः संबन्धः।।

sa tvaṃ bhīṣma mahābāho vasūnāṃ vāsavopamaḥ| nityaṃ vipraiḥ samākhyāto navamo'navamo guṇaiḥ|| bhīṣmādṛte mṛtyumāvārya sthitaṃ kamapi na śuśrumeti dvayoḥ saṃbandhaḥ||

Verse 27

अहं च त्वाऽभिजानामि स्वयं पुरुषसत्तम। त्रिदशेष्वपि विख्यातस्त्वं शक्त्या पुरुषोत्तमः।।

ahaṃ ca tvā'bhijānāmi svayaṃ puruṣasattama| tridaśeṣvapi vikhyātastvaṃ śaktyā puruṣottamaḥ||

Verse 28

मनुष्येषु मनुष्येन्द्र न दृष्टो न च मे श्रुतः। भवतो हि गुणैस्तुल्यः पृथिव्यां पुरुषः क्वचित्।।

manuṣyeṣu manuṣyendra na dṛṣṭo na ca me śrutaḥ| bhavato hi guṇaistulyaḥ pṛthivyāṃ puruṣaḥ kvacit||

Verse 29

त्वं हि सर्वगुणै राजन्देवानप्यतिरिच्यसे।।

tvaṃ hi sarvaguṇai rājandevānapyatiricyase||

Verse 30

तपसा हि भवाञ्शक्तः स्रष्टुं लोकांश्चराचरान्। किंपुनश्चात्मनो लोकानुत्तमानुत्तमैर्गुणैः।।

tapasā hi bhavāñśaktaḥ sraṣṭuṃ lokāṃścarācarān| kiṃpunaścātmano lokānuttamānuttamairguṇaiḥ||

Verse 31

तदस्य तप्यमानस्य ज्ञातीनां संक्षयेन वै। ज्येष्ठस्य पाण्डुपुत्रस्य शोकं भीष्म व्यपानुद।।

tadasya tapyamānasya jñātīnāṃ saṃkṣayena vai| jyeṣṭhasya pāṇḍuputrasya śokaṃ bhīṣma vyapānuda||

Verse 32

ये हि धर्माः समाख्याताश्चातुर्वर्ण्यस्य भारत। चातुराश्रम्यसंयुक्ताः सर्वे ते विदितास्तव।।

ye hi dharmāḥ samākhyātāścāturvarṇyasya bhārata| cāturāśramyasaṃyuktāḥ sarve te viditāstava||

Verse 33

चातुर्विद्ये च ये प्रोक्ताश्चातुर्होत्रे च भारत। योगे साङ्ख्ये च नियता ये च धर्माः सनातनाः।।

cāturvidye ca ye proktāścāturhotre ca bhārata| yoge sāṅkhye ca niyatā ye ca dharmāḥ sanātanāḥ||

Verse 34

चातुर्वर्ण्यस्य यश्चोक्तो धर्मो न स्म विरुध्यते। सेव्यमानः सवैयाख्यो गाङ्गेय विदितस्तव।।

cāturvarṇyasya yaścokto dharmo na sma virudhyate| sevyamānaḥ savaiyākhyo gāṅgeya viditastava||

Verse 35

प्रतिलोमप्रसूतानां म्लेच्छानां चैव यः स्मृतः। देशजातिकुलानां च जानीषे धर्मलक्षणम्।

pratilomaprasūtānāṃ mlecchānāṃ caiva yaḥ smṛtaḥ| deśajātikulānāṃ ca jānīṣe dharmalakṣaṇam|

Verse 36

वेदोक्तो यश्च शिष्टोक्तः सदैव विदितस्तव। प्रवृत्तश्च निवृत्तश्च स चापि विदितस्तव।।

vedokto yaśca śiṣṭoktaḥ sadaiva viditastava| pravṛttaśca nivṛttaśca sa cāpi viditastava||

Verse 37

इतिहासपुराणार्थाः कार्त्स्न्येन विदितास्तव। धर्मशास्त्रं च सकलं नित्यं मनसि ते स्थितम्।।

itihāsapurāṇārthāḥ kārtsnyena viditāstava| dharmaśāstraṃ ca sakalaṃ nityaṃ manasi te sthitam||

Verse 38

ये च केचन लोकेऽस्मिन्नर्थाः संशयकारकाः। तेषां छेत्ता नास्ति लोके त्वदन्यः पुरुषर्षभः।।

ye ca kecana loke'sminnarthāḥ saṃśayakārakāḥ| teṣāṃ chettā nāsti loke tvadanyaḥ puruṣarṣabhaḥ||

Verse 39

स पाण्डवेयस्य मनःसमुत्थितं नरेन्द्र शोकं व्यपकर्ष मेधया। भवद्विधा ह्युत्तमबुद्धिर्विस्तरा विमुह्यमानस्य जनस्य शान्तये।।

sa pāṇḍaveyasya manaḥsamutthitaṃ narendra śokaṃ vyapakarṣa medhayā| bhavadvidhā hyuttamabuddhirvistarā vimuhyamānasya janasya śāntaye||