Adhyaya 40

Verse 1

युधिष्ठिरेण भीमार्जुनाद्रीनां तत्तद्योग्ययौवराज्याद्यधिकारेषु नियोजनम्।। 1।। वैशंपायन उवाच। प्रकृतीनां च तद्वाक्यं देशकालोपबृंहितम्। श्रुत्वा युधिष्ठिरो राजाऽथोत्तरं प्रत्यभाषत।।

yudhiṣṭhireṇa bhīmārjunādrīnāṃ tattadyogyayauvarājyādyadhikāreṣu niyojanam|| 1|| vaiśaṃpāyana uvāca| prakṛtīnāṃ ca tadvākyaṃ deśakālopabṛṃhitam| śrutvā yudhiṣṭhiro rājā'thottaraṃ pratyabhāṣata||

Verse 2

धन्याः पाण्डुसुता नूनं येषां ब्राह्मणपुङ्गवाः। तथ्यान्वाप्यथवाऽतथ्यान्गुणानाहुः समागताः।।

dhanyāḥ pāṇḍusutā nūnaṃ yeṣāṃ brāhmaṇapuṅgavāḥ| tathyānvāpyathavā'tathyānguṇānāhuḥ samāgatāḥ||

Verse 3

अनुग्राह्या वयं नूनं भवतामिति मे मतिः। यदेवं गुणसंपन्नानस्मान्ब्रूथ विमत्सराः।।

anugrāhyā vayaṃ nūnaṃ bhavatāmiti me matiḥ| yadevaṃ guṇasaṃpannānasmānbrūtha vimatsarāḥ||

Verse 4

धृतराष्ट्रो महाराजः पिता नो दैवतं परम्। शासनेऽस्य प्रिये चैव स्थेयं मत्प्रियकाङ्क्षिभिः।।

dhṛtarāṣṭro mahārājaḥ pitā no daivataṃ param| śāsane'sya priye caiva stheyaṃ matpriyakāṅkṣibhiḥ||

Verse 5

एतदर्थं हि जीवामि कृत्वा ज्ञातिवधं महत्। अस्य शुश्रूषणं कार्यं मया नित्यमतन्द्रिणा।।

etadarthaṃ hi jīvāmi kṛtvā jñātivadhaṃ mahat| asya śuśrūṣaṇaṃ kāryaṃ mayā nityamatandriṇā||

Verse 6

यदि चाहमनुग्राह्यो भवतां सुहृदां तथा। धृतरा यथापूर्वं वृत्तिं वर्तितुमर्हथ।।

yadi cāhamanugrāhyo bhavatāṃ suhṛdāṃ tathā| dhṛtarā yathāpūrvaṃ vṛttiṃ vartitumarhatha||

Verse 7

एष नाथो हि जगतो भवतां च मया सह। अस्य प्रसादे पृथिवी पाण्डवाः सर्व एव च।।

eṣa nātho hi jagato bhavatāṃ ca mayā saha| asya prasāde pṛthivī pāṇḍavāḥ sarva eva ca||

Verse 8

एतन्मनसि कर्तव्यं भवद्भिर्वचनं मम। अनुज्ञाप्याथ तान्राजा यथेष्टं गम्यतामिति।।

etanmanasi kartavyaṃ bhavadbhirvacanaṃ mama| anujñāpyātha tānrājā yatheṣṭaṃ gamyatāmiti||

Verse 9

पौरजानपदान्सर्वान्विसृज्य कुरुनन्दनः। यौवराज्येन कौन्तेयं भीमसेनमयोजयत्।।

paurajānapadānsarvānvisṛjya kurunandanaḥ| yauvarājyena kaunteyaṃ bhīmasenamayojayat||

Verse 10

मन्त्रे च निश्चये चैव षाङ्गुण्यस्य च चिन्तने। विदुरं बुद्धिसंपन्नं प्रीतिमान्स समादिशत्।।

mantre ca niścaye caiva ṣāṅguṇyasya ca cintane| viduraṃ buddhisaṃpannaṃ prītimānsa samādiśat||

Verse 11

कृताकृतपरिज्ञाने तथाऽऽयव्ययचिन्तने। संजयं योजयामास वृद्धं सर्वगुणैर्युतम्।।

kṛtākṛtaparijñāne tathā''yavyayacintane| saṃjayaṃ yojayāmāsa vṛddhaṃ sarvaguṇairyutam||

Verse 12

बलस्य परिमाणे च भक्तवेतनयोस्तथा। नकुलं व्यादिशद्राजा कर्मणां चान्ववेक्षणे।।

balasya parimāṇe ca bhaktavetanayostathā| nakulaṃ vyādiśadrājā karmaṇāṃ cānvavekṣaṇe||

Verse 13

परचक्रोपरोधे च दृप्तानां चावमर्दने। युधिष्ठिरो महाराज फल्गुनं व्यादिदेश ह।।

paracakroparodhe ca dṛptānāṃ cāvamardane| yudhiṣṭhiro mahārāja phalgunaṃ vyādideśa ha||

Verse 14

द्विजानां देवकार्येषु कार्येष्वन्येषु चैव ह। धौम्यं पुरोधसां श्रेष्ठं नित्यमेव समादिशत्।।

dvijānāṃ devakāryeṣu kāryeṣvanyeṣu caiva ha| dhaumyaṃ purodhasāṃ śreṣṭhaṃ nityameva samādiśat||

Verse 15

सहदेवं समीपस्थं नित्यमेव समादिशत्। तने गोप्यो हि नृपतिः सर्वावस्थो विशांपते।।

sahadevaṃ samīpasthaṃ nityameva samādiśat| tane gopyo hi nṛpatiḥ sarvāvastho viśāṃpate||

Verse 16

यान्यानमन्यद्योग्यांश्च येषु येष्विह कर्मसु। तांस्तांस्तेष्वेव युयुजे प्रीयमाणो महीपतिः।।

yānyānamanyadyogyāṃśca yeṣu yeṣviha karmasu| tāṃstāṃsteṣveva yuyuje prīyamāṇo mahīpatiḥ||

Verse 17

विदुरं संजयं चैव युयुत्सुं च महामतिम्। अब्रवीत्परवीरघ्नो धर्मात्मा धर्मवत्सलः।।

viduraṃ saṃjayaṃ caiva yuyutsuṃ ca mahāmatim| abravītparavīraghno dharmātmā dharmavatsalaḥ||

Verse 18

उत्थायोत्थाय तत्कार्यमस्य राज्ञः पितुर्मम। सर्वं भवद्भिः कर्तव्यमप्रमत्तैर्यथा मम।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मपर्वणि चत्वारिंशोऽध्यायः।। 40।।

utthāyotthāya tatkāryamasya rājñaḥ piturmama| sarvaṃ bhavadbhiḥ kartavyamapramattairyathā mama|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi rājadharmaparvaṇi catvāriṃśo'dhyāyaḥ|| 40||

Verse 19

पौरजानपदानां च यानि कार्याणि नित्यशः। राजानं समनुज्ञाप्य तानि कार्याणि धर्मतः।। यत् अस्य कार्यं तच्च भवद्भिः कर्तव्यमित्यर्थः। अप्रमत्तैस्तथामयेति ट. द. पाठः।।

paurajānapadānāṃ ca yāni kāryāṇi nityaśaḥ| rājānaṃ samanujñāpya tāni kāryāṇi dharmataḥ|| yat asya kāryaṃ tacca bhavadbhiḥ kartavyamityarthaḥ| apramattaistathāmayeti ṭa. da. pāṭhaḥ||