Adhyaya 370

Verse 1

ब्राह्मणसंदेशश्रवणरुष्टेन नागेन पत्नीसुवाक्येन रोषत्यागपूर्वकं ब्राह्मणंप्रति प्रस्थानम्।। 1।। नाग उवाच। अथ ब्राह्मणरूपेण कं तं समनुपश्यसि। मानुषं केवलं विप्रं देवं वाऽथ शुचिस्मिते।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि सप्तत्यधिकत्रिशततमोऽध्यायः।। 370।।

brāhmaṇasaṃdeśaśravaṇaruṣṭena nāgena patnīsuvākyena roṣatyāgapūrvakaṃ brāhmaṇaṃprati prasthānam|| 1|| nāga uvāca| atha brāhmaṇarūpeṇa kaṃ taṃ samanupaśyasi| mānuṣaṃ kevalaṃ vipraṃ devaṃ vā'tha śucismite|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi saptatyadhikatriśatatamo'dhyāyaḥ|| 370||

Verse 2

को हि मां मानुषः शक्तो द्रष्टुकामो यशस्विनि। संदर्शनरुचिर्वाक्यमाज्ञापूर्वं वदिष्यति।।

ko hi māṃ mānuṣaḥ śakto draṣṭukāmo yaśasvini| saṃdarśanarucirvākyamājñāpūrvaṃ vadiṣyati||

Verse 3

सुरासुरगणानां च देवर्षीनां च भामिनि। ननु नागा महावीर्याः सौरभेयास्तरस्विनः।। कथं त्वमनुपश्यसीति ट. पाठः।।

surāsuragaṇānāṃ ca devarṣīnāṃ ca bhāmini| nanu nāgā mahāvīryāḥ saurabheyāstarasvinaḥ|| kathaṃ tvamanupaśyasīti ṭa. pāṭhaḥ||

Verse 4

वन्दनीयाश्च वरदा वयमप्यनुयायिनः। मनुष्याणां विशेषेण नावेक्ष्या इति मे मतिः।।

vandanīyāśca varadā vayamapyanuyāyinaḥ| manuṣyāṇāṃ viśeṣeṇa nāvekṣyā iti me matiḥ||

Verse 5

नारभार्योवाच। आर्जवेन विजानामि नासौ देवोऽनिलाशन। एकं तस्मिन्विजानामि भक्तिमानतिरोपण।।

nārabhāryovāca| ārjavena vijānāmi nāsau devo'nilāśana| ekaṃ tasminvijānāmi bhaktimānatiropaṇa||

Verse 6

स हि कार्यान्तराकाङ्क्षी जलेप्सुः स्तोकको यथा। वर्षं वर्षप्रियः पक्षी दर्शनं तव काङ्क्षते।। सौरभेयाः दिव्यगन्धवहाः।।

sa hi kāryāntarākāṅkṣī jalepsuḥ stokako yathā| varṣaṃ varṣapriyaḥ pakṣī darśanaṃ tava kāṅkṣate|| saurabheyāḥ divyagandhavahāḥ||

Verse 7

हित्वा त्वद्दर्शनं किंचिद्विघ्नं न प्रतिपालयेत्। तुल्योप्यभिजने जातो न कश्चित्पर्युपासते।। स्तोककः चातकः।।

hitvā tvaddarśanaṃ kiṃcidvighnaṃ na pratipālayet| tulyopyabhijane jāto na kaścitparyupāsate|| stokakaḥ cātakaḥ||

Verse 8

तद्रोषं सहजं त्यक्त्वा त्वमेनं द्रष्टुमर्हसि। आशाच्छेदेन तस्याद्य नात्मानं दरधुमर्हसि।।

tadroṣaṃ sahajaṃ tyaktvā tvamenaṃ draṣṭumarhasi| āśācchedena tasyādya nātmānaṃ daradhumarhasi||

Verse 9

आशया ह्यभिपन्नानामकृत्वाऽश्रुप्रमार्जनम्। राजा वा राजपुत्रो वा भ्रूणहत्यैव युज्यते।। त्वद्दर्शनं विनास्य कोपि विघ्नो माभूदित्यर्थः। अतिथिं त्यक्त्वा न कश्चित्स्वकुले आस्ते इत्यर्थः। नहि त्वां दैवतं किंचिद्द्वितीयं प्रतिपालयेदिति ट. पाठः।।

āśayā hyabhipannānāmakṛtvā'śrupramārjanam| rājā vā rājaputro vā bhrūṇahatyaiva yujyate|| tvaddarśanaṃ vināsya kopi vighno mābhūdityarthaḥ| atithiṃ tyaktvā na kaścitsvakule āste ityarthaḥ| nahi tvāṃ daivataṃ kiṃciddvitīyaṃ pratipālayediti ṭa. pāṭhaḥ||

Verse 10

मौने ज्ञानफलावाप्तिर्दानेन च यशो महत्। वाग्मित्वं सत्यवाक्येन परत्र च महीयते।। भ्रूणहत्यैव भ्रूणहत्ययैव।।

maune jñānaphalāvāptirdānena ca yaśo mahat| vāgmitvaṃ satyavākyena paratra ca mahīyate|| bhrūṇahatyaiva bhrūṇahatyayaiva||

Verse 11

भूप्रदानेन च गतिं लभत्याश्रमसंमिताम्। न्याय्यस्यार्धस्य संप्राप्तिं कृत्वा फलमुपाश्रुते।। दानेनाभ्युदयो महानिति ट. पाठः।।

bhūpradānena ca gatiṃ labhatyāśramasaṃmitām| nyāyyasyārdhasya saṃprāptiṃ kṛtvā phalamupāśrute|| dānenābhyudayo mahāniti ṭa. pāṭhaḥ||

Verse 12

अभिप्रेतामसंश्लिष्टां कृत्वा चात्महितां क्रियाम्। न याति निरयं कश्चिदिति धर्मविदो विदुः।। लभत्याश्रमसंपदमिति ट. पाठः।।

abhipretāmasaṃśliṣṭāṃ kṛtvā cātmahitāṃ kriyām| na yāti nirayaṃ kaściditi dharmavido viduḥ|| labhatyāśramasaṃpadamiti ṭa. pāṭhaḥ||

Verse 13

नाम उवाच। अभिमानैर्न मानो मे जातिदोषेण वै महान्। रोषः संकल्पजः साध्वि दग्धो वागग्निना त्वया।।

nāma uvāca| abhimānairna māno me jātidoṣeṇa vai mahān| roṣaḥ saṃkalpajaḥ sādhvi dagdho vāgagninā tvayā||

Verse 14

न च रोषादहं साध्वि पश्येयमधिकं तमः। तस्य वक्तव्यतां याति विशेषेण भुजङ्गमाः।। नष्टस्यार्थस्य संप्राप्तिं कृत्वा कामकृताः क्रिया इति ट. पाठः।।

na ca roṣādahaṃ sādhvi paśyeyamadhikaṃ tamaḥ| tasya vaktavyatāṃ yāti viśeṣeṇa bhujaṅgamāḥ|| naṣṭasyārthasya saṃprāptiṃ kṛtvā kāmakṛtāḥ kriyā iti ṭa. pāṭhaḥ||

Verse 15

रोषस्य हि वशं गत्वा दशग्नीवः प्रतापवान्। तथा शक्रप्रतिस्पर्धी हतो रामेण संयुगे।।

roṣasya hi vaśaṃ gatvā daśagnīvaḥ pratāpavān| tathā śakrapratispardhī hato rāmeṇa saṃyuge||

Verse 16

अन्तःपुरगतं वत्सं श्रुत्वा रामेण निर्हृतम्। धर्मणारोषसंविग्नाः कार्तवीर्यसुता हताः।।

antaḥpuragataṃ vatsaṃ śrutvā rāmeṇa nirhṛtam| dharmaṇāroṣasaṃvignāḥ kārtavīryasutā hatāḥ||

Verse 17

जामदग्न्येन रामेण सहस्रनयनोपमः। संयुगे निहतो रोषात्कार्तवीर्यो महाबलः।।

jāmadagnyena rāmeṇa sahasranayanopamaḥ| saṃyuge nihato roṣātkārtavīryo mahābalaḥ||

Verse 18

तदेष तपसां शत्रुः श्रेयसां विनिपातकः। निगृहीतो मया रोषः श्रुत्वैवं वचनं तव।।

tadeṣa tapasāṃ śatruḥ śreyasāṃ vinipātakaḥ| nigṛhīto mayā roṣaḥ śrutvaivaṃ vacanaṃ tava||

Verse 19

आत्मानं च विशेषेण प्रशंसाम्यनपायिनि। यस्य मे त्वं विशालाक्षि भार्या गुणसमन्विता।।

ātmānaṃ ca viśeṣeṇa praśaṃsāmyanapāyini| yasya me tvaṃ viśālākṣi bhāryā guṇasamanvitā||

Verse 20

एष तत्रैव गच्छामि यत्र तिष्ठत्यसौ द्विजः। सर्वथा चोक्तवान्वाक्यं स कृतार्थः प्रयास्यति।।

eṣa tatraiva gacchāmi yatra tiṣṭhatyasau dvijaḥ| sarvathā coktavānvākyaṃ sa kṛtārthaḥ prayāsyati||