Adhyaya 364

Verse 1

श्रेयःसाधनं पृष्टेनातिथिना ब्राह्मणंप्रति नानामार्गप्रदर्शनपूर्वकं स्वस्यापि संशयोत्कीर्तनम्।। 1।। ब्राह्मण उवाच। समुत्पन्ने विधानेऽस्मिन्वाङ्भाधुर्येण तेऽनघ। मित्रत्वमभिसंपन्नः किंचिद्वक्ष्यामि तच्छृणु।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि चतुःषष्ट्यधिकत्रिशततमोऽध्यायः।। 364।।

śreyaḥsādhanaṃ pṛṣṭenātithinā brāhmaṇaṃprati nānāmārgapradarśanapūrvakaṃ svasyāpi saṃśayotkīrtanam|| 1|| brāhmaṇa uvāca| samutpanne vidhāne'sminvāṅbhādhuryeṇa te'nagha| mitratvamabhisaṃpannaḥ kiṃcidvakṣyāmi tacchṛṇu|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi catuḥṣaṣṭyadhikatriśatatamo'dhyāyaḥ|| 364||

Verse 2

गृहस्थधर्मं विप्रेन्द्र श्रुत्वा धर्मगतं त्वहम्। धर्मं परमकं कुर्यां को हि मार्गो भवेद्द्विज।। समुत्पन्नाभिधानोस्मीति झ. पाठः। तत्र आभिधानी बन्धनरज्जुः। अश्वाभिधानीमादत्त इति ब्राह्मणात्। तेनाभिधानशब्दोपि बन्धनवाची। जातबन्धन इत्यर्थः।।

gṛhasthadharmaṃ viprendra śrutvā dharmagataṃ tvaham| dharmaṃ paramakaṃ kuryāṃ ko hi mārgo bhaveddvija|| samutpannābhidhānosmīti jha. pāṭhaḥ| tatra ābhidhānī bandhanarajjuḥ| aśvābhidhānīmādatta iti brāhmaṇāt| tenābhidhānaśabdopi bandhanavācī| jātabandhana ityarthaḥ||

Verse 3

अहमात्मानमास्थाय एक एवात्मनि स्थितम्। द्रष्टुमिच्छन्न पश्यामि बद्धः साधारणैर्गुणैः।।

ahamātmānamāsthāya eka evātmani sthitam| draṣṭumicchanna paśyāmi baddhaḥ sādhāraṇairguṇaiḥ||

Verse 4

यावदेतदतीतं मे वयः पुत्रफलाश्रितम्। तावदिच्छामि पाथेयमादातुं पारलौकिकम्।।

yāvadetadatītaṃ me vayaḥ putraphalāśritam| tāvadicchāmi pātheyamādātuṃ pāralaukikam||

Verse 5

अस्मिन्हि लोकसंभारे परं पारमभीप्सतः। उत्पन्ना मे मतिरियं कुतो धर्ममयः प्लवः।। कृत्वा पुत्रगतं त्वहमिति झ. पाठः।।

asminhi lokasaṃbhāre paraṃ pāramabhīpsataḥ| utpannā me matiriyaṃ kuto dharmamayaḥ plavaḥ|| kṛtvā putragataṃ tvahamiti jha. pāṭhaḥ||

Verse 6

संयुज्यमानानि निशाम्य लोके निर्यात्यमानानि च सात्विकानि। दृष्ट्वा तु धर्मध्वजकेतुमालां प्रकीर्यमाणामुपरि प्रजानाम्।। कुतः कृत्राश्रमे। प्लवः संसाराब्धितरणसाधनम्।।

saṃyujyamānāni niśāmya loke niryātyamānāni ca sātvikāni| dṛṣṭvā tu dharmadhvajaketumālāṃ prakīryamāṇāmupari prajānām|| kutaḥ kṛtrāśrame| plavaḥ saṃsārābdhitaraṇasādhanam||

Verse 7

न मे मनो रज्यति भोगरागै र्दृष्ट्वा गतिं प्रार्थयतः परत्र। तेनातिथे बुद्धिबलाश्रयेण धर्मेण धर्मे विनियुङ्क्ष्व मां त्वम्।।

na me mano rajyati bhogarāgai rdṛṣṭvā gatiṃ prārthayataḥ paratra| tenātithe buddhibalāśrayeṇa dharmeṇa dharme viniyuṅkṣva māṃ tvam||

Verse 8

सोऽतिथिर्वचनं तस्य श्रुत्वा धर्माभिभाषिणः। प्रोवाच वचनं श्लक्षणं प्राज्ञो मधुरया गिरा।।

so'tithirvacanaṃ tasya śrutvā dharmābhibhāṣiṇaḥ| provāca vacanaṃ ślakṣaṇaṃ prājño madhurayā girā||

Verse 9

अहमप्यत्र मुह्यामि ममाप्येष मनोरथः। न च संनिश्चयं चामि बहुद्वारे त्रिविष्टये।।

ahamapyatra muhyāmi mamāpyeṣa manorathaḥ| na ca saṃniścayaṃ cāmi bahudvāre triviṣṭaye||

Verse 10

केचिन्मोक्षं प्रशंसन्ति केचिद्यज्ञफलं द्विजाः। वानप्रस्थाश्रयाः केचिद्गार्हस्थ्यं केचिदाश्रिताः।।

kecinmokṣaṃ praśaṃsanti kecidyajñaphalaṃ dvijāḥ| vānaprasthāśrayāḥ kecidgārhasthyaṃ kecidāśritāḥ||

Verse 11

राजधर्माश्रयाः केचित्केचिदात्मफलाश्रयाः। गुरुधर्माश्रयाः केचित्केचिद्वाक्संयमाश्रयाः।।

rājadharmāśrayāḥ kecitkecidātmaphalāśrayāḥ| gurudharmāśrayāḥ kecitkecidvāksaṃyamāśrayāḥ||

Verse 12

मातरं पितरं केचिच्छुश्रूषन्तो दिवं गताः। अहिंसया परे स्वर्गं सत्येन च तथाऽपरे।।

mātaraṃ pitaraṃ kecicchuśrūṣanto divaṃ gatāḥ| ahiṃsayā pare svargaṃ satyena ca tathā'pare||

Verse 13

आहवेऽभिमुखः केचिन्निहतास्त्रिदिवं गताः। केचिदुञ्छव्रतैः सिद्धाः स्वर्गमार्गं समाश्रिताः।।

āhave'bhimukhaḥ kecinnihatāstridivaṃ gatāḥ| keciduñchavrataiḥ siddhāḥ svargamārgaṃ samāśritāḥ||

Verse 14

केचिदध्ययने युक्ता वेदव्रतपराः शुभाः। बुद्धिमन्तो गताः स्वर्गं तुष्टात्मानो जितेन्द्रियाः।।

kecidadhyayane yuktā vedavrataparāḥ śubhāḥ| buddhimanto gatāḥ svargaṃ tuṣṭātmāno jitendriyāḥ||

Verse 15

आर्जवेनापरे युक्ता निहतानार्जवैर्जनैः। ऋजवो नाकपृष्ठे वै शुद्धात्मानः प्रतिष्ठिताः।।

ārjavenāpare yuktā nihatānārjavairjanaiḥ| ṛjavo nākapṛṣṭhe vai śuddhātmānaḥ pratiṣṭhitāḥ||

Verse 16

एवं बहुविधैर्लोकैर्धर्मद्वारैरनावृतैः। ममापि मतिराविद्धा मेघलेखेव वायुना।।

evaṃ bahuvidhairlokairdharmadvārairanāvṛtaiḥ| mamāpi matirāviddhā meghalekheva vāyunā||