Adhyaya 361

Verse 1

ब्रह्मणा रुद्रंप्रति भगवन्महिमप्रतिपदानम्।। 1।। ब्रह्मोवाच। शृणु पुत्र यथाह्येष पुरुषः शाश्वतोऽव्ययः। अक्षयश्चाप्रमेयश्च सर्वगश्च निरुच्यते।।

brahmaṇā rudraṃprati bhagavanmahimapratipadānam|| 1|| brahmovāca| śṛṇu putra yathāhyeṣa puruṣaḥ śāśvato'vyayaḥ| akṣayaścāprameyaśca sarvagaśca nirucyate||

Verse 2

न स शक्यस्त्वया द्रष्टुं मयाऽन्यैर्वाऽपि सत्तम। सगुणैर्निर्गुणैर्विश्वो ज्ञानदृश्यो ह्यसौ स्मृतः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि नारायणीये समाप्तौ एकषष्ट्यधिकत्रिशततमोऽध्यायः।। 361।।

na sa śakyastvayā draṣṭuṃ mayā'nyairvā'pi sattama| saguṇairnirguṇairviśvo jñānadṛśyo hyasau smṛtaḥ|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi nārāyaṇīye samāptau ekaṣaṣṭyadhikatriśatatamo'dhyāyaḥ|| 361||

Verse 3

अशरीरः शरीरेषु सर्वेषु निवसत्यसौ। वसन्नपि शरीरेषु न स लिप्यति कर्मभिः।।

aśarīraḥ śarīreṣu sarveṣu nivasatyasau| vasannapi śarīreṣu na sa lipyati karmabhiḥ||

Verse 4

ममान्तरात्मा तव च ये चान्ये देहसंज्ञिताः। सर्वेषां साक्षिभूतोऽसौ न ग्राह्यः केनचिक्वचित्।।

mamāntarātmā tava ca ye cānye dehasaṃjñitāḥ| sarveṣāṃ sākṣibhūto'sau na grāhyaḥ kenacikvacit||

Verse 5

विश्वमूर्धा विश्वभुजो विश्वपादाक्षिनासिकः। एकश्चरति क्षेत्रेषु स्वैरचारी यथासुखम्।।

viśvamūrdhā viśvabhujo viśvapādākṣināsikaḥ| ekaścarati kṣetreṣu svairacārī yathāsukham||

Verse 6

क्षेत्राणि हि शरीराणि बीजं चापि शुभाशुभम्। तानि वेत्ति स योगात्मा ततः क्षेत्रज्ञ उच्यते।।

kṣetrāṇi hi śarīrāṇi bījaṃ cāpi śubhāśubham| tāni vetti sa yogātmā tataḥ kṣetrajña ucyate||

Verse 7

नागतिर्न गतिस्तस्य ज्ञेया भूतेषु केनचित्। साङ्ख्येन विधिना चैव योगेन च यथाक्रमम्।।

nāgatirna gatistasya jñeyā bhūteṣu kenacit| sāṅkhyena vidhinā caiva yogena ca yathākramam||

Verse 8

चिन्तयामि गतिं चास्य न गतिं वेद्मि चोत्तराम्। यथाज्ञानं तु वक्ष्यामि पुरुषं तु सनातनम्।।

cintayāmi gatiṃ cāsya na gatiṃ vedmi cottarām| yathājñānaṃ tu vakṣyāmi puruṣaṃ tu sanātanam||

Verse 9

तस्यैकत्वं महत्त्वं च स चैकः पुरुषः स्मृतः। महापुरुषशब्दं स बिभर्त्येकः सनातनः।।

tasyaikatvaṃ mahattvaṃ ca sa caikaḥ puruṣaḥ smṛtaḥ| mahāpuruṣaśabdaṃ sa bibhartyekaḥ sanātanaḥ||

Verse 10

स्तं निर्गुणं पुरुषं चाविशन्ति।।

staṃ nirguṇaṃ puruṣaṃ cāviśanti||

Verse 11

हित्वा गुणमयं सर्वं कर्मं हित्वा शुभाशुभम्। उभे सत्यानृते त्यक्त्वा एवं भवति निर्गुणः।।

hitvā guṇamayaṃ sarvaṃ karmaṃ hitvā śubhāśubham| ubhe satyānṛte tyaktvā evaṃ bhavati nirguṇaḥ||

Verse 12

अचिन्त्यं चापि तं ज्ञात्वा भावसूक्ष्मं चतुष्टयम्। विचरेद्योऽसमुन्नद्धः स गच्छेत्पुरुषं शुभम्।।

acintyaṃ cāpi taṃ jñātvā bhāvasūkṣmaṃ catuṣṭayam| vicaredyo'samunnaddhaḥ sa gacchetpuruṣaṃ śubham||

Verse 13

एकं हि परमात्मानं केचिदिच्छन्ति पण्डिताः। एकात्मानं तथाऽऽत्मानमपरेध्यात्मचिन्तकाः।।

ekaṃ hi paramātmānaṃ kecidicchanti paṇḍitāḥ| ekātmānaṃ tathā''tmānamaparedhyātmacintakāḥ||

Verse 14

तत्र यः परमात्मा हि स नित्यो निर्गुणः स्मृतः। स हि नारायणो ज्ञेयः सर्वात्मा पुरुषो हि सः।।

tatra yaḥ paramātmā hi sa nityo nirguṇaḥ smṛtaḥ| sa hi nārāyaṇo jñeyaḥ sarvātmā puruṣo hi saḥ||

Verse 15

न लिप्यते फलैश्चापि पद्मपत्रमिवाम्भसा। कर्मात्मा त्वपरो योसौ मोक्षबन्धैः स युज्यते।।

na lipyate phalaiścāpi padmapatramivāmbhasā| karmātmā tvaparo yosau mokṣabandhaiḥ sa yujyate||

Verse 16

ससप्तदशकेनापि राशिना युज्यते च सः। एवं बहुविधः प्रोक्तः पुरुषस्ते यथाक्रमम्।।

sasaptadaśakenāpi rāśinā yujyate ca saḥ| evaṃ bahuvidhaḥ proktaḥ puruṣaste yathākramam||

Verse 17

यत्तत्कृत्स्नं लोकतन्त्रस्य धाम वेद्यं परं बोधनीयं च वेदैः। मन्ता मन्तव्यं प्राशिता प्राशनीयं घ्राता घ्रेयं स्पर्शिता स्पर्शनीयम्।।

yattatkṛtsnaṃ lokatantrasya dhāma vedyaṃ paraṃ bodhanīyaṃ ca vedaiḥ| mantā mantavyaṃ prāśitā prāśanīyaṃ ghrātā ghreyaṃ sparśitā sparśanīyam||

Verse 18

द्रष्टा द्रष्टव्यं श्राविता श्रावणीयं ज्ञाता ज्ञेयं सगुणं निर्गुणं च। यद्वै प्रोक्तं तात सम्यक्प्रधानं नित्यं चैतच्छाश्वतं चाव्ययं च।।

draṣṭā draṣṭavyaṃ śrāvitā śrāvaṇīyaṃ jñātā jñeyaṃ saguṇaṃ nirguṇaṃ ca| yadvai proktaṃ tāta samyakpradhānaṃ nityaṃ caitacchāśvataṃ cāvyayaṃ ca||

Verse 19

यद्वै सूते धातुराद्यं विधानं तद्वै विप्राः प्रवदन्तेऽनिरुद्धम्। यद्वै लोके वैदिकं कर्म साधु आशीर्युक्तं तद्धि तस्योपभोग्यम्।।

yadvai sūte dhāturādyaṃ vidhānaṃ tadvai viprāḥ pravadante'niruddham| yadvai loke vaidikaṃ karma sādhu āśīryuktaṃ taddhi tasyopabhogyam||

Verse 20

देवाः सर्वे मनुयः साधु दान्ता स्तं प्राग्वंशे यज्ञभागं भजन्ते। अहं ब्रह्मा आद्य ईशः प्रजानां तस्माज्जातस्त्वं च मत्तः प्रसूतः।।

devāḥ sarve manuyaḥ sādhu dāntā staṃ prāgvaṃśe yajñabhāgaṃ bhajante| ahaṃ brahmā ādya īśaḥ prajānāṃ tasmājjātastvaṃ ca mattaḥ prasūtaḥ||

Verse 21

मत्तो जगज्जङ्गमं स्थावरं च सर्वे वेदाः सरहस्या हि पुत्र।।

matto jagajjaṅgamaṃ sthāvaraṃ ca sarve vedāḥ sarahasyā hi putra||

Verse 22

चतुर्विभक्तः पुरुषः स क्रीडति यथेच्छति। एवं स भगवान्देवः स्वेन ज्ञानेन बोधयत्।।

caturvibhaktaḥ puruṣaḥ sa krīḍati yathecchati| evaṃ sa bhagavāndevaḥ svena jñānena bodhayat||

Verse 23

एतत्ते कथितं पुत्र यथावदनुपृच्छतः। साङ्ख्यज्ञाने तथा योगे यथावदनुवर्णितम्।।

etatte kathitaṃ putra yathāvadanupṛcchataḥ| sāṅkhyajñāne tathā yoge yathāvadanuvarṇitam||