Adhyaya 360

Verse 1

वैशंपायनेन जनमेजयंप्रति ब्रह्मरुद्रसंवादानुवादः।। 1।। जनमेजय उवाच। बहवः पुरुषा ब्रह्मन्नुताहो एक एव तु। को ह्यत्र पुरुषः श्रेष्ठः को वा योनिरिहोच्यते।।

vaiśaṃpāyanena janamejayaṃprati brahmarudrasaṃvādānuvādaḥ|| 1|| janamejaya uvāca| bahavaḥ puruṣā brahmannutāho eka eva tu| ko hyatra puruṣaḥ śreṣṭhaḥ ko vā yonirihocyate||

Verse 2

वैशंपायन उवाच। बहवः पुरुषा लोके साङ्ग्ययोगविचारणे। नैतदिच्छन्ति पुरुषमेकं कुरुकुलोद्वह।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि नारायणीये षष्ट्यधिकत्रिशततमोऽध्यायः।। 360।।

vaiśaṃpāyana uvāca| bahavaḥ puruṣā loke sāṅgyayogavicāraṇe| naitadicchanti puruṣamekaṃ kurukulodvaha|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi nārāyaṇīye ṣaṣṭyadhikatriśatatamo'dhyāyaḥ|| 360||

Verse 3

बहनां पुरुषाणां च यथैका योनिरुच्यते। तथा तं पुरुषं विश्वं व्याख्यास्यामि गुणाधिकम्।।

bahanāṃ puruṣāṇāṃ ca yathaikā yonirucyate| tathā taṃ puruṣaṃ viśvaṃ vyākhyāsyāmi guṇādhikam||

Verse 4

नमस्कृत्वा च गुरवे व्यासाय विदितात्मने। तपोयुक्ताय दान्ताय वन्द्याय परमपये।।

namaskṛtvā ca gurave vyāsāya viditātmane| tapoyuktāya dāntāya vandyāya paramapaye||

Verse 5

इदं पुरुषसूक्तं हि सर्ववेदेषु पार्थिव। ऋतं सत्यं च विख्यातमृपिसिंहेन चिन्तितम्।।

idaṃ puruṣasūktaṃ hi sarvavedeṣu pārthiva| ṛtaṃ satyaṃ ca vikhyātamṛpisiṃhena cintitam||

Verse 6

उत्सर्गेणापवादेन ऋषिभिः कपिलादिभिः। अध्यान्मचिन्तामाश्रित्य शास्त्राण्युक्तानि भारत।।

utsargeṇāpavādena ṛṣibhiḥ kapilādibhiḥ| adhyānmacintāmāśritya śāstrāṇyuktāni bhārata||

Verse 7

समासतेस्तु यद्व्यासः पुरुषैकत्वमुक्तवान्। तत्तेऽहं संप्रवक्ष्यामि प्रसादादमितौजसः।।

samāsatestu yadvyāsaḥ puruṣaikatvamuktavān| tatte'haṃ saṃpravakṣyāmi prasādādamitaujasaḥ||

Verse 8

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। ब्रह्मणा सह संवादं त्र्यम्बकस्य विशांपते।।

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam| brahmaṇā saha saṃvādaṃ tryambakasya viśāṃpate||

Verse 9

क्षीरोदस्य समुद्रस्य मध्ये हाटकसप्रभः। वैजयन्त इति ख्यातः पर्वतप्रवरो नृप।।

kṣīrodasya samudrasya madhye hāṭakasaprabhaḥ| vaijayanta iti khyātaḥ parvatapravaro nṛpa||

Verse 10

तत्राध्यात्मगतिं देव एकाकी प्रविचिन्तयन्। वैराजसदनान्नित्यं वैजयन्तं निपेवते।।

tatrādhyātmagatiṃ deva ekākī pravicintayan| vairājasadanānnityaṃ vaijayantaṃ nipevate||

Verse 11

अथ तत्राऽऽसतस्तस्य चतुर्वक्रस्य धीमतः। ललाटप्रभवः पुत्रः शिव आगाद्यदृच्छया। आकाशेन महायोगी पुरा त्रिनयनः प्रभुः।।

atha tatrā''satastasya caturvakrasya dhīmataḥ| lalāṭaprabhavaḥ putraḥ śiva āgādyadṛcchayā| ākāśena mahāyogī purā trinayanaḥ prabhuḥ||

Verse 12

ततः खान्निपपाताशु धरणीधरमूर्धनि। अग्रतश्चाभवत्प्रीतो ववन्दे चापि पादयोः।।

tataḥ khānnipapātāśu dharaṇīdharamūrdhani| agrataścābhavatprīto vavande cāpi pādayoḥ||

Verse 13

तं पादयोनिंपतितं दृष्ट्वा सव्येन पाणिना। अत्थापयामास तदा प्रभुरेकः प्रजापतिः। उवाच चैनं भगवांश्चिरस्यागतमात्मजम्।।

taṃ pādayoniṃpatitaṃ dṛṣṭvā savyena pāṇinā| atthāpayāmāsa tadā prabhurekaḥ prajāpatiḥ| uvāca cainaṃ bhagavāṃścirasyāgatamātmajam||

Verse 14

पितामह उवाच। स्वागतं ते महाबाहो दिष्ट्या प्राप्तोसि मेऽन्तिकम्। कच्चित्ते कुशलं पुत्र स्वाध्यायतपसोः सदा। नित्यमुग्रतपास्त्वं हि ततः पृच्छामि ते पुनः।।

pitāmaha uvāca| svāgataṃ te mahābāho diṣṭyā prāptosi me'ntikam| kaccitte kuśalaṃ putra svādhyāyatapasoḥ sadā| nityamugratapāstvaṃ hi tataḥ pṛcchāmi te punaḥ||

Verse 15

रुद्र उवाच। त्वत्प्रसादेन भगवन्स्वाध्यायतपसोर्मम। कृशलं चाव्ययं चैव सर्वस्य जगतस्त्वथ।।

rudra uvāca| tvatprasādena bhagavansvādhyāyatapasormama| kṛśalaṃ cāvyayaṃ caiva sarvasya jagatastvatha||

Verse 16

चिरदृष्टोमि भगवन्वैराजसदने मया। ततोऽहं पर्वतं प्राप्तस्त्विमं त्वत्पादसेवितम्।।

ciradṛṣṭomi bhagavanvairājasadane mayā| tato'haṃ parvataṃ prāptastvimaṃ tvatpādasevitam||

Verse 17

कौतूहलं चापि हि मे एकान्तगमनेन ते। नैतत्कारणमल्पं हि भविष्यति पितामह।।

kautūhalaṃ cāpi hi me ekāntagamanena te| naitatkāraṇamalpaṃ hi bhaviṣyati pitāmaha||

Verse 18

किंनु तत्सदनं श्रेष्ठं क्षुत्पिपासाविवर्जितम्। सुरासुरैरध्युपितमृषिभिश्चामितप्रभैः।।

kiṃnu tatsadanaṃ śreṣṭhaṃ kṣutpipāsāvivarjitam| surāsurairadhyupitamṛṣibhiścāmitaprabhaiḥ||

Verse 19

गन्धर्वैरेप्सरोभिश्च सततं संनिषेवितम्। उत्सृज्येमं गिरिवरमेकाकी प्राप्तवानसि।।

gandharvairepsarobhiśca satataṃ saṃniṣevitam| utsṛjyemaṃ girivaramekākī prāptavānasi||

Verse 20

ब्रह्मोवाच। वैजयन्तो गिरिवरः सततं सेव्यते मया। अत्रैकाग्रेण मनसा पुरुषश्चिन्त्यते विराट्।।

brahmovāca| vaijayanto girivaraḥ satataṃ sevyate mayā| atraikāgreṇa manasā puruṣaścintyate virāṭ||

Verse 21

रुद्र उवाच। बहवः पुरुषा ब्रह्मंस्त्वया सृष्टाः स्वयंभुव। सृज्यन्ते चापरे ब्रह्मन्स चैकः पुरुषो विराट्।। साङ्ख्ययोगविचारणा इति ट. पाठः।।

rudra uvāca| bahavaḥ puruṣā brahmaṃstvayā sṛṣṭāḥ svayaṃbhuva| sṛjyante cāpare brahmansa caikaḥ puruṣo virāṭ|| sāṅkhyayogavicāraṇā iti ṭa. pāṭhaḥ||

Verse 22

को ह्यसौ चिन्त्यते ब्रह्मंस्त्वयैकः पुरुषोत्तमः। एतन्मे संशयं छिन्धि महत्कौतूहलं हि मे।।

ko hyasau cintyate brahmaṃstvayaikaḥ puruṣottamaḥ| etanme saṃśayaṃ chindhi mahatkautūhalaṃ hi me||

Verse 23

ब्रह्मोवाच। बहवः पुरुषाः पुत्र त्वया ये समुदाहृताः। एवमेतदतिक्रान्तं द्रष्टव्यं नैवमित्यपि।।

brahmovāca| bahavaḥ puruṣāḥ putra tvayā ye samudāhṛtāḥ| evametadatikrāntaṃ draṣṭavyaṃ naivamityapi||

Verse 24

आधारं तु प्रवक्ष्यामि एकस्य पुरुषस्य ते। बहूनां पुरुषाणां स यथैका योनिरुच्यते।।

ādhāraṃ tu pravakṣyāmi ekasya puruṣasya te| bahūnāṃ puruṣāṇāṃ sa yathaikā yonirucyate||

Verse 25

तथा तं पुरुषं विश्वं परमं सुमहत्तमम्। निर्गुणं निर्गुणा भूत्वा प्रविशन्ति सनातनम्।।

tathā taṃ puruṣaṃ viśvaṃ paramaṃ sumahattamam| nirguṇaṃ nirguṇā bhūtvā praviśanti sanātanam||