Adhyaya 359

Verse 1

वैशंपायनेन जनमेजयंप्रति श्रीव्यासस्य श्रीनारायणादपांतरतम इति प्रादुर्भावादिकथनम्।। 1।। जनमेजय उवाच। साख्यं योगः पाञ्चरात्रं वेदारण्यकमेव च। ज्ञानान्येतानि ब्रह्मर्षे लोकेषु प्रचरन्ति ह।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि नारायणीये एकोनषष्ट्यधिकत्रिशततमोऽध्यायः।। 359।।

vaiśaṃpāyanena janamejayaṃprati śrīvyāsasya śrīnārāyaṇādapāṃtaratama iti prādurbhāvādikathanam|| 1|| janamejaya uvāca| sākhyaṃ yogaḥ pāñcarātraṃ vedāraṇyakameva ca| jñānānyetāni brahmarṣe lokeṣu pracaranti ha|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi nārāyaṇīye ekonaṣaṣṭyadhikatriśatatamo'dhyāyaḥ|| 359||

Verse 2

किमेतान्येकनिष्ठानिं पृथङ्निष्ठानि वा मुने। प्रब्रूहि वै मया पृष्टः प्रवृत्तिं च यथाक्रमम्।।

kimetānyekaniṣṭhāniṃ pṛthaṅniṣṭhāni vā mune| prabrūhi vai mayā pṛṣṭaḥ pravṛttiṃ ca yathākramam||

Verse 3

कथं वैकारिको गच्छेत्पुरुषः पुरुषोत्तमम्। वदस्व त्वं मया पृष्टः प्रवृत्तिं च यथाक्रमम्।।

kathaṃ vaikāriko gacchetpuruṣaḥ puruṣottamam| vadasva tvaṃ mayā pṛṣṭaḥ pravṛttiṃ ca yathākramam||

Verse 4

वैशंपायन उवाच। जज्ञे बहुज्ञं परमत्युदारं यं द्वीपमध्ये सुतमात्मवन्तम्। पराशरात्सत्यवती महर्षि तस्मै नमोऽज्ञानतमोनुदाय।।

vaiśaṃpāyana uvāca| jajñe bahujñaṃ paramatyudāraṃ yaṃ dvīpamadhye sutamātmavantam| parāśarātsatyavatī maharṣi tasmai namo'jñānatamonudāya||

Verse 5

पितामहाद्यं प्रवदन्ति षष्ठं महर्षिमार्षेयविभूतियुक्तम्। नारायणस्यांशजमेकपुत्रं द्वैपायनं वेदमहानिधानम्।। सांख्यं योगः पञ्चरात्रं वेदाः पाशुपतं तथा इति थ. पाठः। सांख्यं योगः पाशुपतं वेदारण्यकमेवचेति ध. पाठः।।

pitāmahādyaṃ pravadanti ṣaṣṭhaṃ maharṣimārṣeyavibhūtiyuktam| nārāyaṇasyāṃśajamekaputraṃ dvaipāyanaṃ vedamahānidhānam|| sāṃkhyaṃ yogaḥ pañcarātraṃ vedāḥ pāśupataṃ tathā iti tha. pāṭhaḥ| sāṃkhyaṃ yogaḥ pāśupataṃ vedāraṇyakamevaceti dha. pāṭhaḥ||

Verse 6

तमादिकालेषु महाविभूति र्नारायणो ब्रह्म महानिधानम्। ससर्ज पुत्रार्थमुदारतेजा व्यासं महात्मानमजं पुराणम्।।

tamādikāleṣu mahāvibhūti rnārāyaṇo brahma mahānidhānam| sasarja putrārthamudāratejā vyāsaṃ mahātmānamajaṃ purāṇam||

Verse 7

जनमेजाय उवाच। त्वयैव कथितः पूर्वं संभवो द्विजसत्तम। वसिष्ठस्य सुतः शक्तिः शक्तिपुत्रः पराशरः।।

janamejāya uvāca| tvayaiva kathitaḥ pūrvaṃ saṃbhavo dvijasattama| vasiṣṭhasya sutaḥ śaktiḥ śaktiputraḥ parāśaraḥ||

Verse 8

पराशरस्य दायादः कृष्णद्वैपायनो मुनिः। भूयो नारायणसुतं त्वमेवैनं प्रभाषसे।।

parāśarasya dāyādaḥ kṛṣṇadvaipāyano muniḥ| bhūyo nārāyaṇasutaṃ tvamevainaṃ prabhāṣase||

Verse 9

किमतः पूर्वकं जन्म व्यासस्यामिततेजसः। कथयस्वोत्तममते जन्म नारायणोद्भवम्।। पितामहस्याद्यो नारायणस्तमारभ्य यं षष्ठं वदन्तीति योज्यम्। नारायणस्याङ्गजमिति ध. पाठः।।

kimataḥ pūrvakaṃ janma vyāsasyāmitatejasaḥ| kathayasvottamamate janma nārāyaṇodbhavam|| pitāmahasyādyo nārāyaṇastamārabhya yaṃ ṣaṣṭhaṃ vadantīti yojyam| nārāyaṇasyāṅgajamiti dha. pāṭhaḥ||

Verse 10

वैशंपायन उवाच। वेदार्थवेत्तुव्यासस्य धर्मिष्ठस्य तपोनिधेः। गुरोर्मे ज्ञाननिष्ठस्य हिमवत्पाद आसतः।।

vaiśaṃpāyana uvāca| vedārthavettuvyāsasya dharmiṣṭhasya taponidheḥ| gurorme jñānaniṣṭhasya himavatpāda āsataḥ||

Verse 11

कृत्वा भारतमाख्यानं तपः श्रान्तस्य धीमतः। शुश्रूषां तत्परा राजन्कृतवन्तो वयं तदा।।

kṛtvā bhāratamākhyānaṃ tapaḥ śrāntasya dhīmataḥ| śuśrūṣāṃ tatparā rājankṛtavanto vayaṃ tadā||

Verse 12

सुमन्तुर्जैमिनिश्चैव पैलश्च सुदृढव्रतः। अहं चतुर्थः शिष्यो वै शुको व्यासात्मजस्तथा।।

sumanturjaiminiścaiva pailaśca sudṛḍhavrataḥ| ahaṃ caturthaḥ śiṣyo vai śuko vyāsātmajastathā||

Verse 13

एभिः परिवृतो व्यासः शिष्यैः पञ्चभिरुत्तमैः। शुशुभे हिमवत्पादे भूतैर्भूतपतिर्यथा।।

ebhiḥ parivṛto vyāsaḥ śiṣyaiḥ pañcabhiruttamaiḥ| śuśubhe himavatpāde bhūtairbhūtapatiryathā||

Verse 14

वेदानावर्तयन्साङ्गान्भारतार्थांश्च सर्वशः। तमेकमनसं दान्तं युक्ता वयमुपास्महे।।

vedānāvartayansāṅgānbhāratārthāṃśca sarvaśaḥ| tamekamanasaṃ dāntaṃ yuktā vayamupāsmahe||

Verse 15

कथान्तरेऽथकस्मिंश्चित्पृष्टोऽस्माभिर्द्विजोत्तमः। वेदार्थान्भारतार्थांश्च जन्म नारायणात्तथा।।

kathāntare'thakasmiṃścitpṛṣṭo'smābhirdvijottamaḥ| vedārthānbhāratārthāṃśca janma nārāyaṇāttathā||

Verse 16

स पूर्वमुक्त्वा वेदार्थान्भारतार्थांश्च तत्त्ववित्। नारायणादिदं जन्म व्याहर्तुमुपचक्रमे।।

sa pūrvamuktvā vedārthānbhāratārthāṃśca tattvavit| nārāyaṇādidaṃ janma vyāhartumupacakrame||

Verse 17

शृणुध्वमाख्यानवरमिदमार्षेयमुत्तमम्। आदिकालोद्भवं विप्रास्तपसाऽधिगतं मया।।

śṛṇudhvamākhyānavaramidamārṣeyamuttamam| ādikālodbhavaṃ viprāstapasā'dhigataṃ mayā||

Verse 18

प्राप्ते प्रजाविसर्गे वै सप्तमे पद्मसंभवे। नारायणो महायोगी शभाशुभविवर्जितः।।

prāpte prajāvisarge vai saptame padmasaṃbhave| nārāyaṇo mahāyogī śabhāśubhavivarjitaḥ||

Verse 19

ससृजे नाभितः पूर्वं ब्रह्माणममितप्रभः। ततः स प्रादुरभवदथैनं वाक्यमब्रवीत्।। पूर्वजं जन्मेति ट. पाठः।।

sasṛje nābhitaḥ pūrvaṃ brahmāṇamamitaprabhaḥ| tataḥ sa prādurabhavadathainaṃ vākyamabravīt|| pūrvajaṃ janmeti ṭa. pāṭhaḥ||

Verse 20

मम त्वं नाभितो जातः प्रजासर्गकरः प्रभुः। सृज प्रजास्त्वं विविधा ब्रह्मन्सजडपण्डिताः।।

mama tvaṃ nābhito jātaḥ prajāsargakaraḥ prabhuḥ| sṛja prajāstvaṃ vividhā brahmansajaḍapaṇḍitāḥ||

Verse 21

स एवमुक्तो विमुखश्चिन्ताव्याकुलमानसः। प्रणम्य वरदं देवमुवाच हरिमीश्वरम्।।

sa evamukto vimukhaścintāvyākulamānasaḥ| praṇamya varadaṃ devamuvāca harimīśvaram||

Verse 22

का शक्तिर्मम देवेश प्रजाः स्रष्टुं नमोस्तु ते। अप्रज्ञावानहं देव विधत्स्व यदनन्तरम्।।

kā śaktirmama deveśa prajāḥ sraṣṭuṃ namostu te| aprajñāvānahaṃ deva vidhatsva yadanantaram||

Verse 23

स एवमुक्तो भगवान्भूत्वाऽथान्तर्हितस्ततः। चिन्तयामास देवेशो बुद्धिं बुद्धिमतांवरः। स्वरूपिणी ततो बुद्धिरुपतस्थे हरिं प्रभुम्।।

sa evamukto bhagavānbhūtvā'thāntarhitastataḥ| cintayāmāsa deveśo buddhiṃ buddhimatāṃvaraḥ| svarūpiṇī tato buddhirupatasthe hariṃ prabhum||

Verse 24

योगेन चैनां निर्योगः स्वयं नियुयुजे तदा। स तामैश्वर्ययोगस्थां बुद्धिं गतिमतीं सतीम्।।

yogena caināṃ niryogaḥ svayaṃ niyuyuje tadā| sa tāmaiśvaryayogasthāṃ buddhiṃ gatimatīṃ satīm||

Verse 25

उवाच वचनं देवो बुद्धिं वै प्रभुरव्ययः। ब्रह्माणं प्रविशस्वेति लोकसृष्ट्यर्थसिद्धये। ततस्तमीश्वरादिष्टा बुद्धिः क्षिप्रं विवेश सा।।

uvāca vacanaṃ devo buddhiṃ vai prabhuravyayaḥ| brahmāṇaṃ praviśasveti lokasṛṣṭyarthasiddhaye| tatastamīśvarādiṣṭā buddhiḥ kṣipraṃ viveśa sā||

Verse 26

अथैनं बुद्धिसंयुक्तं पुनः स ददृशे हरिः। भूयश्चैव वचः प्राह सृजेमा विविधाः प्रजाः।।

athainaṃ buddhisaṃyuktaṃ punaḥ sa dadṛśe hariḥ| bhūyaścaiva vacaḥ prāha sṛjemā vividhāḥ prajāḥ||

Verse 27

बाढमित्येव कृत्वाऽसौ यथाऽऽज्ञां शिरसा हरेः। एवमुक्त्वा स भगवांस्तत्रैवान्तरधायत।।

bāḍhamityeva kṛtvā'sau yathā''jñāṃ śirasā hareḥ| evamuktvā sa bhagavāṃstatraivāntaradhāyata||

Verse 28

प्राप चैनं मुहूर्तेन स्वं स्थानं देवसंज्ञितम्। तां चैव प्रकृतिं प्राप्य एकीभावगतोऽभवत्।।

prāpa cainaṃ muhūrtena svaṃ sthānaṃ devasaṃjñitam| tāṃ caiva prakṛtiṃ prāpya ekībhāvagato'bhavat||

Verse 29

अथास्य बुद्धिरभवत्पुनरन्या तदा किल। सृष्टाः प्रजा इमाः सर्वा ब्रह्मणा परमेष्ठिना।।

athāsya buddhirabhavatpunaranyā tadā kila| sṛṣṭāḥ prajā imāḥ sarvā brahmaṇā parameṣṭhinā||

Verse 30

दैत्यदानवगन्धर्वरक्षोगणसमाकुला। जाता हीयं वसुमती भाराक्रान्ता तपस्विनी।।

daityadānavagandharvarakṣogaṇasamākulā| jātā hīyaṃ vasumatī bhārākrāntā tapasvinī||

Verse 31

बहवो बलिनः पृथ्व्यां दैत्यदानवराक्षसाः। भविष्यन्ति तपोयुक्ता वरानप्राप्स्यन्ति चोत्तमान्।।

bahavo balinaḥ pṛthvyāṃ daityadānavarākṣasāḥ| bhaviṣyanti tapoyuktā varānaprāpsyanti cottamān||

Verse 32

अवश्यमेव तैः सर्वैर्वरदानेन दर्पितैः। बाधितव्याः सुरगणा ऋषयश्च तपोधनाः।।

avaśyameva taiḥ sarvairvaradānena darpitaiḥ| bādhitavyāḥ suragaṇā ṛṣayaśca tapodhanāḥ||

Verse 33

तत्र न्याय्यमिदं कर्तुं भारावतरणं मया। अथ नानासमुद्भूतैर्वसुधायां यथाक्रमम्।।

tatra nyāyyamidaṃ kartuṃ bhārāvataraṇaṃ mayā| atha nānāsamudbhūtairvasudhāyāṃ yathākramam||

Verse 34

निग्रहेण च पापानां साधूनां प्रग्रहेण च। इदं तपस्विनी सत्या धारयिष्यति मेदिनी।। नाभिजं पत्रमिति ध. पाठः।।

nigraheṇa ca pāpānāṃ sādhūnāṃ pragraheṇa ca| idaṃ tapasvinī satyā dhārayiṣyati medinī|| nābhijaṃ patramiti dha. pāṭhaḥ||

Verse 35

मया ह्येषा हि ध्रियते पातालस्थेन भोगिना। तस्मात्पृथ्व्याः परित्राणं करिष्ये संभवं गतः।।

mayā hyeṣā hi dhriyate pātālasthena bhoginā| tasmātpṛthvyāḥ paritrāṇaṃ kariṣye saṃbhavaṃ gataḥ||

Verse 36

एवं स चिन्तयित्वा तु भगवान्मघधुसूदनः। रुपाण्यनेकान्यसृजत्प्रादुर्भावभवाय सः।।

evaṃ sa cintayitvā tu bhagavānmaghadhusūdanaḥ| rupāṇyanekānyasṛjatprādurbhāvabhavāya saḥ||

Verse 37

वाराहं नारसिहं च वामनं मानुषं तथा। एभिर्मया निहन्तव्याः दुर्विनीताः सुरारयः।।

vārāhaṃ nārasihaṃ ca vāmanaṃ mānuṣaṃ tathā| ebhirmayā nihantavyāḥ durvinītāḥ surārayaḥ||

Verse 38

अथ भूयो जगत्स्रष्टा भोःशब्देनानुनादयन्। सरस्वतीमुच्चचार तत्र सारस्वतोऽभवत्।।

atha bhūyo jagatsraṣṭā bhoḥśabdenānunādayan| sarasvatīmuccacāra tatra sārasvato'bhavat||

Verse 39

अपान्तरतमा नाम सुतो वाक्संभवः प्रभोः। भूतभव्यभविष्यज्ञः सत्यवादी दृढव्रतः।।

apāntaratamā nāma suto vāksaṃbhavaḥ prabhoḥ| bhūtabhavyabhaviṣyajñaḥ satyavādī dṛḍhavrataḥ||

Verse 40

तमुवाच नतं मूर्ध्ना देवानामादिवरव्ययः। वेदाख्याने श्रुतिः कार्या त्वया मतिमतांवर।।

tamuvāca nataṃ mūrdhnā devānāmādivaravyayaḥ| vedākhyāne śrutiḥ kāryā tvayā matimatāṃvara||

Verse 41

तस्मात्कुरु यथाज्ञप्तं ममैतद्वचनं मुने। तेन भिन्नास्तदा वेदा मनोः स्वायंभुवेन्तरे।।

tasmātkuru yathājñaptaṃ mamaitadvacanaṃ mune| tena bhinnāstadā vedā manoḥ svāyaṃbhuventare||

Verse 42

ततस्तुतोष भगवान्हरिस्तेनास्य कर्मणा। तपसा च सुतप्तेन यमेन नियमेन च।।

tatastutoṣa bhagavānharistenāsya karmaṇā| tapasā ca sutaptena yamena niyamena ca||

Verse 43

मन्वन्तरेषु पुत्र त्वमेवं लोकप्रवर्तकः। भविष्यस्यचलो ब्रह्मन्नप्रधृष्यश्च नित्यशः।।

manvantareṣu putra tvamevaṃ lokapravartakaḥ| bhaviṣyasyacalo brahmannapradhṛṣyaśca nityaśaḥ||

Verse 44

पुनस्तिष्ये च संप्राप्ते कुरवो नाम भारताः। भविष्यन्ति महात्मानो राजानः प्रथिता भुवि।।

punastiṣye ca saṃprāpte kuravo nāma bhāratāḥ| bhaviṣyanti mahātmāno rājānaḥ prathitā bhuvi||

Verse 45

तेषां त्वत्तः प्रसूतानां कुलभेदो भविष्यति। परस्परविनाशार्थं त्वामृते द्विजसत्तम।।

teṣāṃ tvattaḥ prasūtānāṃ kulabhedo bhaviṣyati| parasparavināśārthaṃ tvāmṛte dvijasattama||

Verse 46

तत्राप्यनेकधा वेदान्भेत्स्यसे तपसाऽन्वितः। कृष्णे युगे च संप्राप्ते कृष्णवर्णो भविष्यसि।।

tatrāpyanekadhā vedānbhetsyase tapasā'nvitaḥ| kṛṣṇe yuge ca saṃprāpte kṛṣṇavarṇo bhaviṣyasi||

Verse 47

धर्माणां विविधानां च कर्ता ज्ञानकरस्तथा। भविष्यसि तपोयुक्तो न च रागाद्विमोक्ष्यसे।।

dharmāṇāṃ vividhānāṃ ca kartā jñānakarastathā| bhaviṣyasi tapoyukto na ca rāgādvimokṣyase||

Verse 48

वीतरागश्च पुत्रस्ते परमात्मा भविष्यति। महेश्वरप्रसादेन नैतद्वचनमन्यथा।।

vītarāgaśca putraste paramātmā bhaviṣyati| maheśvaraprasādena naitadvacanamanyathā||

Verse 49

यं मानसं वै प्रवदन्ति विप्राः पितामहस्योत्तमबुद्धियुक्तम्। वसिष्ठमग्र्यं च तपोनिधानं यस्यातिसूर्यं व्यरिरिच्यते भाः।।

yaṃ mānasaṃ vai pravadanti viprāḥ pitāmahasyottamabuddhiyuktam| vasiṣṭhamagryaṃ ca taponidhānaṃ yasyātisūryaṃ vyariricyate bhāḥ||

Verse 50

तस्यान्वपे चापि ततो महर्षिः पराशरो नाम महाप्रभावः। पिता स ते वेदनिधिर्वरिष्ठो महातपा वै तपसो निवासः।।

tasyānvape cāpi tato maharṣiḥ parāśaro nāma mahāprabhāvaḥ| pitā sa te vedanidhirvariṣṭho mahātapā vai tapaso nivāsaḥ||

Verse 51

कानीनगर्भः पितृकन्यकायां तस्मादृषेस्त्वं भविता च पुत्रः।।

kānīnagarbhaḥ pitṛkanyakāyāṃ tasmādṛṣestvaṃ bhavitā ca putraḥ||

Verse 52

भूतभव्यभविष्याणां ज्ञानानां वेत्स्यसे गतिम्। ये ह्यतिक्रान्तकाः पूर्वं सहस्रसुगपर्ययाः।।

bhūtabhavyabhaviṣyāṇāṃ jñānānāṃ vetsyase gatim| ye hyatikrāntakāḥ pūrvaṃ sahasrasugaparyayāḥ||

Verse 53

तांश्च सर्वान्मयोद्दिष्टान्द्रक्ष्यसे तपसाऽन्वितः। पुनर्द्रक्ष्यसि चानेकसहस्रयुगपर्ययान्।।

tāṃśca sarvānmayoddiṣṭāndrakṣyase tapasā'nvitaḥ| punardrakṣyasi cānekasahasrayugaparyayān||

Verse 54

अनादिनिधनं लोके चक्रहस्तं च मां मुने। अनुध्यानान्मम मुने नैतद्वचनमन्यथा। भविष्यति महासत्व ख्यातिश्चाप्यतुला तव।।

anādinidhanaṃ loke cakrahastaṃ ca māṃ mune| anudhyānānmama mune naitadvacanamanyathā| bhaviṣyati mahāsatva khyātiścāpyatulā tava||

Verse 55

* शनैश्चरः सूर्यपुत्रो भविष्यति मनुर्महान्। तस्मिन्मन्वन्तरे चैव मन्वादिगणपूर्वकः। त्वमेव भविता वत्स मत्प्रसादान्न संशयः।। द्वयं तरस्विनी सत्येति ध. पाठः। इयं सरस्वती सत्येति ट. पाठः।।

* śanaiścaraḥ sūryaputro bhaviṣyati manurmahān| tasminmanvantare caiva manvādigaṇapūrvakaḥ| tvameva bhavitā vatsa matprasādānna saṃśayaḥ|| dvayaṃ tarasvinī satyeti dha. pāṭhaḥ| iyaṃ sarasvatī satyeti ṭa. pāṭhaḥ||

Verse 56

[यत्किंचिद्विद्यते लोके सर्वं तन्मद्विचेष्टितम्। अन्यो ह्यन्यं चिन्तयति स्वच्छन्दं विदधाम्यहम्।।]

[yatkiṃcidvidyate loke sarvaṃ tanmadviceṣṭitam| anyo hyanyaṃ cintayati svacchandaṃ vidadhāmyaham||]

Verse 57

एवं सारस्वतमृषिमपांतरतमं तथा। युक्त्वा वचनमीशानः साधयस्वेत्यथाब्रवीत्।।

evaṃ sārasvatamṛṣimapāṃtaratamaṃ tathā| yuktvā vacanamīśānaḥ sādhayasvetyathābravīt||

Verse 58

सोहं तस्य प्रसादेन देवस्य हरिमेधसः। अपांतरतमो नाम्ना ततो जातोऽऽज्ञया हरेः।।

sohaṃ tasya prasādena devasya harimedhasaḥ| apāṃtaratamo nāmnā tato jāto''jñayā hareḥ||

Verse 59

पुनश्च जातो विख्यातो वसिष्ठकुलनन्दनः।।

punaśca jāto vikhyāto vasiṣṭhakulanandanaḥ||

Verse 60

तदेतत्कथितं जन्म मया पूर्वकमात्ममः। नारायणप्रसादेन तदा नारायणांशजम्।।

tadetatkathitaṃ janma mayā pūrvakamātmamaḥ| nārāyaṇaprasādena tadā nārāyaṇāṃśajam||

Verse 61

मया हि सुमहत्तप्तं तपः परमदारुणम्। पुरा मतिमतां श्रेष्ठाः परमेण समाधिना।।

mayā hi sumahattaptaṃ tapaḥ paramadāruṇam| purā matimatāṃ śreṣṭhāḥ parameṇa samādhinā||

Verse 62

एतद्वः कथितं सर्वं यन्मां पृच्छत पुत्रकाः। पूर्वजन्म भविष्यं च भक्तानां स्नेहतो मया।।

etadvaḥ kathitaṃ sarvaṃ yanmāṃ pṛcchata putrakāḥ| pūrvajanma bhaviṣyaṃ ca bhaktānāṃ snehato mayā||

Verse 63

वैशंपायन उवाच। एष ते कथितः पूर्वः संभवोऽस्मद्गुरोर्नृप। व्यासस्याक्लिष्टमनसो यथा पृष्टः पुनः शृणु।।

vaiśaṃpāyana uvāca| eṣa te kathitaḥ pūrvaḥ saṃbhavo'smadgurornṛpa| vyāsasyākliṣṭamanaso yathā pṛṣṭaḥ punaḥ śṛṇu||

Verse 64

साङ्ख्यं योगः पाञ्चरात्रं वेदाः पाशुपतं तथा। ज्ञानान्येतानि राजर्षे विद्धि नानामतानि वै।।

sāṅkhyaṃ yogaḥ pāñcarātraṃ vedāḥ pāśupataṃ tathā| jñānānyetāni rājarṣe viddhi nānāmatāni vai||

Verse 65

साङ्ख्यस्य वक्ता कपिलः परमर्षिः स उच्यते। हिरण्यगर्भो योगस्य वेत्ता नान्यः पुरातनः।।

sāṅkhyasya vaktā kapilaḥ paramarṣiḥ sa ucyate| hiraṇyagarbho yogasya vettā nānyaḥ purātanaḥ||

Verse 66

अपांतपतमाश्चैव वेदाचार्यः स उच्यते। प्राचीनगर्भं तमृषिं प्रवदन्तीह केचन।।

apāṃtapatamāścaiva vedācāryaḥ sa ucyate| prācīnagarbhaṃ tamṛṣiṃ pravadantīha kecana||

Verse 67

उमापतिर्भूतपतिः श्रीकण्ठो ब्रह्मणः सुतः। उक्तवानिदमव्यग्रो ज्ञानं पाशुपतं शिवः।।

umāpatirbhūtapatiḥ śrīkaṇṭho brahmaṇaḥ sutaḥ| uktavānidamavyagro jñānaṃ pāśupataṃ śivaḥ||

Verse 68

पाञ्चरात्रस्य कृत्स्नस्य वक्ता तु भगवान्स्वयम्। सर्वेषु च नृपश्रेष्ठ ज्ञानेष्वेतेषु दृश्यते।।

pāñcarātrasya kṛtsnasya vaktā tu bhagavānsvayam| sarveṣu ca nṛpaśreṣṭha jñāneṣveteṣu dṛśyate||

Verse 69

यथागमं यथाज्ञानं निष्ठा नारायणः प्रभुः। न चैनमेवं जानन्ति तमोभूता विशांपते।।

yathāgamaṃ yathājñānaṃ niṣṭhā nārāyaṇaḥ prabhuḥ| na cainamevaṃ jānanti tamobhūtā viśāṃpate||

Verse 70

तमेव शास्त्रकर्तारं प्रवदन्ति मनीषिणः। निष्ठां नारायणमृषिं नान्योस्तीति च वादिनः।।

tameva śāstrakartāraṃ pravadanti manīṣiṇaḥ| niṣṭhāṃ nārāyaṇamṛṣiṃ nānyostīti ca vādinaḥ||

Verse 71

निःसंशयेषु सर्वेषु नित्यं वसति वै हरिः। ससंशयान्हेतुबलान्नाध्यावसति माधवः।।

niḥsaṃśayeṣu sarveṣu nityaṃ vasati vai hariḥ| sasaṃśayānhetubalānnādhyāvasati mādhavaḥ||

Verse 72

पाञ्चरात्रविदो ये तु यथाक्रमपरा नृप। एकान्तभावोपगतास्ते हरिं प्रविशन्ति वै।।

pāñcarātravido ye tu yathākramaparā nṛpa| ekāntabhāvopagatāste hariṃ praviśanti vai||

Verse 73

साङ्ख्यं च योगं च सनातने द्वे वेदाश्च सर्वे निखिलेन राजन्। सर्वैः समस्तैर्ऋषिभिर्निरुक्तो नारायणो विश्वमिदं पुराणम्।।

sāṅkhyaṃ ca yogaṃ ca sanātane dve vedāśca sarve nikhilena rājan| sarvaiḥ samastairṛṣibhirnirukto nārāyaṇo viśvamidaṃ purāṇam||

Verse 74

शुभाशुभं कर्म समीरितं य त्प्रवर्तते सर्वलोकेषु किंचित्। तस्मादृपेस्तद्भवतीति विद्या द्दिव्यन्तरिक्षे भुवि चाप्सु चेति।।

śubhāśubhaṃ karma samīritaṃ ya tpravartate sarvalokeṣu kiṃcit| tasmādṛpestadbhavatīti vidyā ddivyantarikṣe bhuvi cāpsu ceti||