Adhyaya 358

Verse 1

वैशंपायनेन जनमेजयाय एकान्तिधर्मनिरूपणपूर्वकं लोके तत्प्रचारप्रकारप्रतिपादनम्।। 1।। जनमेजय उवाच। अहो ह्येकान्तिनः सर्वान्प्रीणाति भगवान्हरिः। विधिप्रयुक्तां पूजां च गृह्णाति शिरसा स्वयम्।।

vaiśaṃpāyanena janamejayāya ekāntidharmanirūpaṇapūrvakaṃ loke tatpracāraprakārapratipādanam|| 1|| janamejaya uvāca| aho hyekāntinaḥ sarvānprīṇāti bhagavānhariḥ| vidhiprayuktāṃ pūjāṃ ca gṛhṇāti śirasā svayam||

Verse 2

ये तु दग्धेन्धना लोके पुण्यपापविवर्जिताः। तेषां च या हि निर्दिष्टा पारम्पर्यागता गतिः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि नारायणीये अष्टपञ्चाशदधिकत्रिशततमोऽध्यायः।। 358।।

ye tu dagdhendhanā loke puṇyapāpavivarjitāḥ| teṣāṃ ca yā hi nirdiṣṭā pāramparyāgatā gatiḥ|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi nārāyaṇīye aṣṭapañcāśadadhikatriśatatamo'dhyāyaḥ|| 358||

Verse 3

चतुर्थ्यां चैव ते गत्यां गच्छन्ति पुरुषोत्तमम्। एकान्तिनस्तु पुरुषा गच्छन्ति परमं पदम्।।

caturthyāṃ caiva te gatyāṃ gacchanti puruṣottamam| ekāntinastu puruṣā gacchanti paramaṃ padam||

Verse 4

नूनमेकान्तधर्मोऽयं श्रेष्ठो नारायणप्रियः। अगत्वा गतयतिस्रो यद्गच्छत्यव्ययं हरिम्।।

nūnamekāntadharmo'yaṃ śreṣṭho nārāyaṇapriyaḥ| agatvā gatayatisro yadgacchatyavyayaṃ harim||

Verse 5

सहोपनिषदान्वेदान्ये विप्राः सम्यगास्थिताः। पठन्ति विधिमास्थाय ये चापि यतिधर्मिणः।।

sahopaniṣadānvedānye viprāḥ samyagāsthitāḥ| paṭhanti vidhimāsthāya ye cāpi yatidharmiṇaḥ||

Verse 6

तेभ्यो विशिष्टां जानामि गतिमेकान्तिनां नृणाम्। केनैष धर्मः कथितो देवेन ऋषिणाऽपि वा।।

tebhyo viśiṣṭāṃ jānāmi gatimekāntināṃ nṛṇām| kenaiṣa dharmaḥ kathito devena ṛṣiṇā'pi vā||

Verse 7

एकान्तिनां च का चर्या कदा चोत्पादिता विभो। एतन्मे संशयं छिन्धि परं कौतूहलं हि मे।।

ekāntināṃ ca kā caryā kadā cotpāditā vibho| etanme saṃśayaṃ chindhi paraṃ kautūhalaṃ hi me||

Verse 8

वैशंपायन उवाच। समुपोढेष्वनीकेषु कुरुपाण्डवयोर्मृधे। अर्जुने विमनस्के च गीता भगवता स्वयम्।।

vaiśaṃpāyana uvāca| samupoḍheṣvanīkeṣu kurupāṇḍavayormṛdhe| arjune vimanaske ca gītā bhagavatā svayam||

Verse 9

आगतिश्च गतिश्चैव पूर्वं ते कथिता मया। गहनो ह्येष धर्मो वै दुर्विज्ञेयोऽकृतात्मभिः।।

āgatiśca gatiścaiva pūrvaṃ te kathitā mayā| gahano hyeṣa dharmo vai durvijñeyo'kṛtātmabhiḥ||

Verse 10

संमितः सामवेदेन पुरैवादियुगे कृतः। धार्यते स्वयमीशेन राजन्नारायणेन ह।।

saṃmitaḥ sāmavedena puraivādiyuge kṛtaḥ| dhāryate svayamīśena rājannārāyaṇena ha||

Verse 11

एतदर्थं महाराज पृष्टः पार्थेन नारदः। ऋषिमध्ये महाभागः शृण्वतोः कृष्णभीष्मयोः।।

etadarthaṃ mahārāja pṛṣṭaḥ pārthena nāradaḥ| ṛṣimadhye mahābhāgaḥ śṛṇvatoḥ kṛṣṇabhīṣmayoḥ||

Verse 12

गुरुणा च मयाऽप्येव कथितो नृपसत्तम। यथा तत्कथितं तत्र नारदेन तथा शृणु।।

guruṇā ca mayā'pyeva kathito nṛpasattama| yathā tatkathitaṃ tatra nāradena tathā śṛṇu||

Verse 13

यदाऽऽसीन्मानजं जन्म नारायणमुखोद्गतम्। ब्रह्मणः पृथिवीपाल तदा नारायणः स्वयम्।।

yadā''sīnmānajaṃ janma nārāyaṇamukhodgatam| brahmaṇaḥ pṛthivīpāla tadā nārāyaṇaḥ svayam||

Verse 14

तेन धर्मेण कृतवान्दैवं पित्र्यं च भारत। फेनपा ऋषयश्चैव तं धर्मं प्रतिपेदिरे।।

tena dharmeṇa kṛtavāndaivaṃ pitryaṃ ca bhārata| phenapā ṛṣayaścaiva taṃ dharmaṃ pratipedire||

Verse 15

वैखानसाः फेनपेभ्यो धर्मं तं प्रतिपदिरे। वैखानसेभ्यः सोपस्तु ततः सोऽन्तर्दधे पुनः।।

vaikhānasāḥ phenapebhyo dharmaṃ taṃ pratipadire| vaikhānasebhyaḥ sopastu tataḥ so'ntardadhe punaḥ||

Verse 16

यदाऽऽसीच्चाक्षुषं जन्म द्वितीयं ब्रह्मणो नृप। यदा पितामहेनैव सोमाद्धर्मः परिश्रुतः।।

yadā''sīccākṣuṣaṃ janma dvitīyaṃ brahmaṇo nṛpa| yadā pitāmahenaiva somāddharmaḥ pariśrutaḥ||

Verse 17

नारायणात्मको राजन्रुद्राय प्रददौ च तम्। ततो योगस्थितो रुद्रः पुरा कृतयुगे नृप।।

nārāyaṇātmako rājanrudrāya pradadau ca tam| tato yogasthito rudraḥ purā kṛtayuge nṛpa||

Verse 18

वालखिल्यानृषीन्सर्वान्धर्ममेनमपाठयत्। अन्तर्दधे ततो भूयस्तस्य देवस्य मायया।।

vālakhilyānṛṣīnsarvāndharmamenamapāṭhayat| antardadhe tato bhūyastasya devasya māyayā||

Verse 19

तृतीयं ब्रह्मणो जन्म यदासीद्वाचिकं महत्। तत्रैष धर्मः संभूतः स्वयं नारायणान्नृप।।

tṛtīyaṃ brahmaṇo janma yadāsīdvācikaṃ mahat| tatraiṣa dharmaḥ saṃbhūtaḥ svayaṃ nārāyaṇānnṛpa||

Verse 20

सुपर्णो नाम तमृषिः प्राप्तवान्पुरुषोत्तमात्। तपसा वै सुतप्तेन दमेन नियमेन च।।

suparṇo nāma tamṛṣiḥ prāptavānpuruṣottamāt| tapasā vai sutaptena damena niyamena ca||

Verse 21

त्रिः परिक्रान्तवानेतत्सुपर्णो धर्मसुत्तमम्। यस्मात्तस्माद्व्रतं ह्येतत्रिसौपर्णमिहोच्येत।।

triḥ parikrāntavānetatsuparṇo dharmasuttamam| yasmāttasmādvrataṃ hyetatrisauparṇamihocyeta||

Verse 22

ऋग्वेदपाठपठितं व्रतमेतद्धि दुश्चरम्। सुपर्णाच्चाप्यधिगतो धर्म एष सनातनः।।

ṛgvedapāṭhapaṭhitaṃ vratametaddhi duścaram| suparṇāccāpyadhigato dharma eṣa sanātanaḥ||

Verse 23

वायुना द्विपदश्रिष्ठे प्रथितो जगदायुषा। वायोः सकाशात्प्राप्तश्च ऋषिभिर्विघसाशिभिः।। दग्धेन्धनाः नष्टवासनाः। पारम्पर्यागता गुरुसंप्रदायागतागतिर्ज्ञानम्।।

vāyunā dvipadaśriṣṭhe prathito jagadāyuṣā| vāyoḥ sakāśātprāptaśca ṛṣibhirvighasāśibhiḥ|| dagdhendhanāḥ naṣṭavāsanāḥ| pāramparyāgatā gurusaṃpradāyāgatāgatirjñānam||

Verse 24

तेभ्यो महोदधिश्चैव प्राप्तवान्धर्ममुत्तमम्। अन्तर्दधे ततो भूयो नारायणसमाहृतः।।

tebhyo mahodadhiścaiva prāptavāndharmamuttamam| antardadhe tato bhūyo nārāyaṇasamāhṛtaḥ||

Verse 25

यदा भूयः श्रवणजा सृष्टिरासीन्महात्मनः। ब्रह्मणः पुरुषव्याघ्र तत्र कीर्तयतः शृणु।। प्रथितो गदता पुरेति थ. पाठः।।

yadā bhūyaḥ śravaṇajā sṛṣṭirāsīnmahātmanaḥ| brahmaṇaḥ puruṣavyāghra tatra kīrtayataḥ śṛṇu|| prathito gadatā pureti tha. pāṭhaḥ||

Verse 26

जगत्स्रष्टुमना देवो हरिर्नारायणः स्वयम्। चिन्तयामास पुरुषं जगत्सर्गकरं प्रभुम्।। यदा भूयस्तमश्चास्य बुद्धिरासीन्महात्मनः इति ट. पाठः।।

jagatsraṣṭumanā devo harirnārāyaṇaḥ svayam| cintayāmāsa puruṣaṃ jagatsargakaraṃ prabhum|| yadā bhūyastamaścāsya buddhirāsīnmahātmanaḥ iti ṭa. pāṭhaḥ||

Verse 27

अथ चिन्तयतस्तस्य कर्णाभ्यां पुरुषः स्मृतः। प्रजासर्गकरो ब्रह्मा तमुवाच जगत्पतिः।।

atha cintayatastasya karṇābhyāṃ puruṣaḥ smṛtaḥ| prajāsargakaro brahmā tamuvāca jagatpatiḥ||

Verse 28

सृज प्रजाः पुत्र सर्वा मुखतः पादतस्तथा। श्रेयस्तव विधास्यामि बलं तेजश्च सुव्रत।।

sṛja prajāḥ putra sarvā mukhataḥ pādatastathā| śreyastava vidhāsyāmi balaṃ tejaśca suvrata||

Verse 29

धर्मं च मत्तो गृह्णीष्व सात्वतं नाम नामतः। तेन सृष्टं कृतयुगं स्थापयस्व यथाविधि।।

dharmaṃ ca matto gṛhṇīṣva sātvataṃ nāma nāmataḥ| tena sṛṣṭaṃ kṛtayugaṃ sthāpayasva yathāvidhi||

Verse 30

ततो ब्रह्मा नमश्चक्रे देवाय हरिमेधसे। धर्मं चाग्र्यं स जग्राह सरहस्यं ससंग्रहम्।।

tato brahmā namaścakre devāya harimedhase| dharmaṃ cāgryaṃ sa jagrāha sarahasyaṃ sasaṃgraham||

Verse 31

आरण्यकेन सहितं नारायणमुखोद्गतम्। उपदिश्य ततो धर्मं ब्रह्मणेऽमिततेजसे।। जगत्सर्गकरः प्रभुरिति थ. ध. पाठः।।

āraṇyakena sahitaṃ nārāyaṇamukhodgatam| upadiśya tato dharmaṃ brahmaṇe'mitatejase|| jagatsargakaraḥ prabhuriti tha. dha. pāṭhaḥ||

Verse 32

तं कार्तयुगधर्माणं निराशीः कर्मसंज्ञितम्। जगाम तमसः पारं यत्राव्यक्तं व्यवस्थितम्।।

taṃ kārtayugadharmāṇaṃ nirāśīḥ karmasaṃjñitam| jagāma tamasaḥ pāraṃ yatrāvyaktaṃ vyavasthitam||

Verse 33

ततोऽथ वरदो देवो ब्रह्मा लोकपितामहः। असृजत्स ततो लोकान्कृत्स्नान्स्थावरजङ्गमान्।।

tato'tha varado devo brahmā lokapitāmahaḥ| asṛjatsa tato lokānkṛtsnānsthāvarajaṅgamān||

Verse 34

ततः प्रावर्तत तदा आदौ कृतयुगं शुभम्। ततो हि सात्वतो धर्मो व्याप्य लोकानवस्थितः।।

tataḥ prāvartata tadā ādau kṛtayugaṃ śubham| tato hi sātvato dharmo vyāpya lokānavasthitaḥ||

Verse 35

तेनैवाद्येन धर्मेण ब्रह्मा लोकविसर्गकृत्। पूजयामास देवेशं हरिं नारायणं प्रभुम्।।

tenaivādyena dharmeṇa brahmā lokavisargakṛt| pūjayāmāsa deveśaṃ hariṃ nārāyaṇaṃ prabhum||

Verse 36

धर्मप्रतिष्ठाहेतोश्च मनुं स्वारोचिषं ततः। अध्यापयामास तदा लोकानां हितकाम्यया।।

dharmapratiṣṭhāhetośca manuṃ svārociṣaṃ tataḥ| adhyāpayāmāsa tadā lokānāṃ hitakāmyayā||

Verse 37

ततः स्वारोचिषः पुत्रं स्वयं शङ्खपदं नृप। अध्यापयत्पुराऽव्यग्रः सर्वलोकपतिर्विभुः।।

tataḥ svārociṣaḥ putraṃ svayaṃ śaṅkhapadaṃ nṛpa| adhyāpayatpurā'vyagraḥ sarvalokapatirvibhuḥ||

Verse 38

ततः शङ्खपदश्चापि पुत्रमात्मजमौरसम्। दिशापालं सुधर्माणमध्यापयत भारत। सोऽन्तर्दधे ततो भूयः प्राप्ते त्रेतायुगे पुनः।।

tataḥ śaṅkhapadaścāpi putramātmajamaurasam| diśāpālaṃ sudharmāṇamadhyāpayata bhārata| so'ntardadhe tato bhūyaḥ prāpte tretāyuge punaḥ||

Verse 39

नासत्ये जन्मनि पुरा ब्रह्मणः पार्थिवोत्तम। धर्ममेतं स्वयं देवो हरिर्नारायणः प्रभुः।।

nāsatye janmani purā brahmaṇaḥ pārthivottama| dharmametaṃ svayaṃ devo harirnārāyaṇaḥ prabhuḥ||

Verse 40

तज्जगादारविन्दाक्षो ब्रह्मणः पश्यतस्तदा। सनत्कुमारो भगवांस्ततः प्राधीतवान्नृप।।

tajjagādāravindākṣo brahmaṇaḥ paśyatastadā| sanatkumāro bhagavāṃstataḥ prādhītavānnṛpa||

Verse 41

सनत्कुमारादपि च वीरणो वै प्रजापतिः। कृतादौ कुरुशार्दूल धर्ममेतदधीतवान्।।

sanatkumārādapi ca vīraṇo vai prajāpatiḥ| kṛtādau kuruśārdūla dharmametadadhītavān||

Verse 42

वीरणश्चाप्यधीत्यैनं रैभ्याय मुनये ददौ। रैभ्यः पुत्राय शुद्धाय सुव्रताय सुमेधसे।। नासिक्ये जन्मनीति थ.ध. पाठः।।

vīraṇaścāpyadhītyainaṃ raibhyāya munaye dadau| raibhyaḥ putrāya śuddhāya suvratāya sumedhase|| nāsikye janmanīti tha.dha. pāṭhaḥ||

Verse 43

कुक्षिपालाय च ददौ विशालाय च धर्मिणे। ततोऽप्यन्तर्दधे भूयो नारायणमुखोद्गतः।।

kukṣipālāya ca dadau viśālāya ca dharmiṇe| tato'pyantardadhe bhūyo nārāyaṇamukhodgataḥ||

Verse 44

अण्डजे जन्मनि पुनर्ब्रह्मणे हरियोनये। एष धर्मः समुद्भूतो नारायणमुखात्पुनः।। रौत्र्याय मनवे ददाविति ध. ध. पाठः। सुव्रताय सुधन्वत इति ट. ध. पाठः।।

aṇḍaje janmani punarbrahmaṇe hariyonaye| eṣa dharmaḥ samudbhūto nārāyaṇamukhātpunaḥ|| rautryāya manave dadāviti dha. dha. pāṭhaḥ| suvratāya sudhanvata iti ṭa. dha. pāṭhaḥ||

Verse 45

गृहीतो ब्रह्मणा राजन्प्रयुक्तश्च यथाविधि। अध्यापिताश्च मुनयो नाम्ना बर्हिपदो नृप।।

gṛhīto brahmaṇā rājanprayuktaśca yathāvidhi| adhyāpitāśca munayo nāmnā barhipado nṛpa||

Verse 46

बर्हिषद्भ्यश्च संप्राप्तः सामवेदान्तगं द्विजम्। ज्येष्ठं नामाभिविख्यातं ज्येष्ठसामव्रतो हरिः।।

barhiṣadbhyaśca saṃprāptaḥ sāmavedāntagaṃ dvijam| jyeṣṭhaṃ nāmābhivikhyātaṃ jyeṣṭhasāmavrato hariḥ||

Verse 47

ज्येष्ठाच्चाप्यनुसंक्रान्तो राजानमविकम्पनम्। अन्तर्दधे ततो राजन्नेष दर्मः प्रभो हरेः।।

jyeṣṭhāccāpyanusaṃkrānto rājānamavikampanam| antardadhe tato rājanneṣa darmaḥ prabho hareḥ||

Verse 48

यदिदं सप्तमं जन्म पद्मजं ब्रह्मणो नृप। तत्रैष धर्मः कथितः स्वयं नारायणेन ह।।

yadidaṃ saptamaṃ janma padmajaṃ brahmaṇo nṛpa| tatraiṣa dharmaḥ kathitaḥ svayaṃ nārāyaṇena ha||

Verse 49

पितामहाय शुद्धाय युगादौ लोकधारिणे। पितामहश्च दक्षाय धर्ममेतं पुरा ददौ।। ब्रह्मणो हरिमेधस इति ट. ध. पाठः।।

pitāmahāya śuddhāya yugādau lokadhāriṇe| pitāmahaśca dakṣāya dharmametaṃ purā dadau|| brahmaṇo harimedhasa iti ṭa. dha. pāṭhaḥ||

Verse 50

ततो ज्येष्ठे तु दौहित्रे प्रादाद्दक्षो नृपोत्तम। आदित्ये सवितुर्ज्येष्ठे विवस्वाञ्जगृहे ततः।।

tato jyeṣṭhe tu dauhitre prādāddakṣo nṛpottama| āditye saviturjyeṣṭhe vivasvāñjagṛhe tataḥ||

Verse 51

त्रेतायुगादौ च ततो विवस्वान्ममवे ददौ। मनुश्च लोकभूत्यर्थं सुतायेक्ष्वाकवे ददौ।।

tretāyugādau ca tato vivasvānmamave dadau| manuśca lokabhūtyarthaṃ sutāyekṣvākave dadau||

Verse 52

इक्ष्वाकुणा च कथितो व्याप्य लोकानवस्थितः। गमिष्यति क्षयान्ते च पुनर्नारायणं नृप।।

ikṣvākuṇā ca kathito vyāpya lokānavasthitaḥ| gamiṣyati kṣayānte ca punarnārāyaṇaṃ nṛpa||

Verse 53

यतीनां चापि यो धर्मः स ते पूर्वं नृपोत्तम। कथितो हरिगीतासु समासविधिकल्पितः।।

yatīnāṃ cāpi yo dharmaḥ sa te pūrvaṃ nṛpottama| kathito harigītāsu samāsavidhikalpitaḥ||

Verse 54

नारदेन सुसंप्राप्तः सरहस्यः ससंग्रहः। एष धर्मो जगन्नाथात्साक्षान्नारायणान्नृप।।

nāradena susaṃprāptaḥ sarahasyaḥ sasaṃgrahaḥ| eṣa dharmo jagannāthātsākṣānnārāyaṇānnṛpa||

Verse 55

एवमेव महान्धर्मे आद्यो राजन्सनातनः। दुर्विज्ञेयो दुष्करश्च सात्वतैर्धार्यते सदा।।

evameva mahāndharme ādyo rājansanātanaḥ| durvijñeyo duṣkaraśca sātvatairdhāryate sadā||

Verse 56

धर्मज्ञानेन चैतेन सुप्रयुक्तेन कर्मणा। अहिंसाधर्मयुक्तेन प्रीयते हरिरीश्वरः।।

dharmajñānena caitena suprayuktena karmaṇā| ahiṃsādharmayuktena prīyate harirīśvaraḥ||

Verse 57

एकव्यूहविभागो वा क्वचिद्द्विव्यूहसंज्ञितः। त्रिव्यूहश्चापि संख्यातश्चतुर्व्यूहश्च दृश्यते।।

ekavyūhavibhāgo vā kvaciddvivyūhasaṃjñitaḥ| trivyūhaścāpi saṃkhyātaścaturvyūhaśca dṛśyate||

Verse 58

हरिरेव हि क्षेत्रज्ञो निर्ममो निष्कलस्तथा। जीवश्च सर्वभूतेषु पञ्चभूतगुणातिगः।। युगादौ लोकसाक्षिणे इति ट. पाठः।।

harireva hi kṣetrajño nirmamo niṣkalastathā| jīvaśca sarvabhūteṣu pañcabhūtaguṇātigaḥ|| yugādau lokasākṣiṇe iti ṭa. pāṭhaḥ||

Verse 59

मनश्च प्रथितं राजन्पञ्चन्द्रियसमीरणम्। एष लोकनिधिः श्रीमानेषु लोकविसर्गकृत्।। निर्मलो निष्कलस्तथेति ट. पाठः।।

manaśca prathitaṃ rājanpañcandriyasamīraṇam| eṣa lokanidhiḥ śrīmāneṣu lokavisargakṛt|| nirmalo niṣkalastatheti ṭa. pāṭhaḥ||

Verse 60

अकर्ता चैव कर्ता च कार्यं कारणमेव च। यथेच्छति तथा राजन्क्रीडते पुरुषोऽव्ययः।।

akartā caiva kartā ca kāryaṃ kāraṇameva ca| yathecchati tathā rājankrīḍate puruṣo'vyayaḥ||

Verse 61

एष एकान्तिधर्मस्ते कीर्तितो नृपसत्तम। मया गुरुप्रसादेन दुर्विज्ञेयोऽकृतात्मभिः।।

eṣa ekāntidharmaste kīrtito nṛpasattama| mayā guruprasādena durvijñeyo'kṛtātmabhiḥ||

Verse 62

एकान्तिनो हि पुरुषा दुर्लभा बहवो नृप। यद्येकान्तिभिराकीर्णं जगत्स्यात्कुरुनन्दनः।।

ekāntino hi puruṣā durlabhā bahavo nṛpa| yadyekāntibhirākīrṇaṃ jagatsyātkurunandanaḥ||

Verse 63

अहिंसकैरात्मविद्भिः सर्वभूतहिते रतैः। भवेत्कृतयुगप्राप्तिराशीः कर्मविवर्जिता।। अतश्च प्रथितो राजन्पञ्चेन्द्रियसमीरिति इति थ. ध. पाठः।।

ahiṃsakairātmavidbhiḥ sarvabhūtahite rataiḥ| bhavetkṛtayugaprāptirāśīḥ karmavivarjitā|| ataśca prathito rājanpañcendriyasamīriti iti tha. dha. pāṭhaḥ||

Verse 64

एवं स भगवान्व्यासो गुरुर्मम विशांपते। कथयामास धर्मज्ञो धर्मराजे द्विजोत्तमः।।

evaṃ sa bhagavānvyāso gururmama viśāṃpate| kathayāmāsa dharmajño dharmarāje dvijottamaḥ||

Verse 65

ऋषीणां संनिधौ राजञ्शृण्वतोः कृष्णभीष्मयोः। तस्याप्यकथयत्पूर्वं नारदः सुमहातपाः।।

ṛṣīṇāṃ saṃnidhau rājañśṛṇvatoḥ kṛṣṇabhīṣmayoḥ| tasyāpyakathayatpūrvaṃ nāradaḥ sumahātapāḥ||

Verse 66

देवं परमकं ब्रह्म श्वेतं चन्द्राभमच्युतम्। यत्र चैकान्तिनो यान्ति नारायणपरायणाः। तदेव परमं स्थानं मुक्तानां केवलं भवेत्।।

devaṃ paramakaṃ brahma śvetaṃ candrābhamacyutam| yatra caikāntino yānti nārāyaṇaparāyaṇāḥ| tadeva paramaṃ sthānaṃ muktānāṃ kevalaṃ bhavet||

Verse 67

जनमेजय उवाच। एवं बहुविधं धर्मं प्रविबुद्धैर्निषेवितम्। न कुर्वन्ति कथं विप्रा अन्ये नानाव्रते स्थिताः।।

janamejaya uvāca| evaṃ bahuvidhaṃ dharmaṃ pravibuddhairniṣevitam| na kurvanti kathaṃ viprā anye nānāvrate sthitāḥ||

Verse 68

वैशंपायन उवाच। तिस्रः प्रकृतयो राजन्देहबन्धेषु निर्मिताः। सात्विकी राजसी चैव तामसी चैव भारत।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tisraḥ prakṛtayo rājandehabandheṣu nirmitāḥ| sātvikī rājasī caiva tāmasī caiva bhārata||

Verse 69

देहबन्धेषु पुरुषः श्रेष्ठः कुरुकुलोद्वह। सात्विकः पुरुषव्याघ्र भवेन्मोक्षाय निश्चितः।।

dehabandheṣu puruṣaḥ śreṣṭhaḥ kurukulodvaha| sātvikaḥ puruṣavyāghra bhavenmokṣāya niścitaḥ||

Verse 70

अत्रापि स विजानाति पुरुषं ब्रह्मवित्तमम्। नारायणां परं मोक्षे ततो वै सात्विकः स्मृतः।। कृतयुगप्राप्तिरीदृशैः कर्मवर्जितैरिति ट. ध. पाठः। आशीः कर्म काम्यंकर्म।।

atrāpi sa vijānāti puruṣaṃ brahmavittamam| nārāyaṇāṃ paraṃ mokṣe tato vai sātvikaḥ smṛtaḥ|| kṛtayugaprāptirīdṛśaiḥ karmavarjitairiti ṭa. dha. pāṭhaḥ| āśīḥ karma kāmyaṃkarma||

Verse 71

मनीषितं च प्राप्नोति चिन्तयन्पुरुषोत्तमम्। एकान्तभक्तः सततं नारायणपरायणः।।

manīṣitaṃ ca prāpnoti cintayanpuruṣottamam| ekāntabhaktaḥ satataṃ nārāyaṇaparāyaṇaḥ||

Verse 72

मनीषिणो हि ये केचिद्यतयो मोक्षधर्मिणः। तेषां विच्छिन्नतृष्णानां योगक्षेमवहो हरिः।। नारायणपरो मोक्ष इति झ. ट. पाठः।।

manīṣiṇo hi ye kecidyatayo mokṣadharmiṇaḥ| teṣāṃ vicchinnatṛṣṇānāṃ yogakṣemavaho hariḥ|| nārāyaṇaparo mokṣa iti jha. ṭa. pāṭhaḥ||

Verse 73

जायमानं हि पुरुषं यं पश्येन्मधुसूदनः। सात्विकस्तु स विज्ञेयो भवेन्मोक्षे च निश्चितः।।

jāyamānaṃ hi puruṣaṃ yaṃ paśyenmadhusūdanaḥ| sātvikastu sa vijñeyo bhavenmokṣe ca niścitaḥ||

Verse 74

साङ्ख्ययोगेन तुल्यो हि धर्म एकान्तिसेवितः। नारायणात्मके मोक्षे ततो यान्ति परां गतिं।।

sāṅkhyayogena tulyo hi dharma ekāntisevitaḥ| nārāyaṇātmake mokṣe tato yānti parāṃ gatiṃ||

Verse 75

नारायणेन दृष्टस्तचु प्रतिबुद्धो भवेत्पुमान्। एवमात्मेच्छया राजन्प्रतिबुद्धो न जायते।।

nārāyaṇena dṛṣṭastacu pratibuddho bhavetpumān| evamātmecchayā rājanpratibuddho na jāyate||

Verse 76

राजसी तामसी चैव व्यामिश्रे प्रकृती स्मृते। तदात्मकं हि पुरुषं जायमानं विशांपते। प्रवृत्तिलक्षणैर्युक्तं नावेक्षति हरिः स्वयम्।।

rājasī tāmasī caiva vyāmiśre prakṛtī smṛte| tadātmakaṃ hi puruṣaṃ jāyamānaṃ viśāṃpate| pravṛttilakṣaṇairyuktaṃ nāvekṣati hariḥ svayam||

Verse 77

पश्यत्येनं जायमानं ब्रह्मा लोकपितामहः। रजसा तपसा चैव मानसं समभिप्लुतम्।। यतयो मोक्षकाङ्क्षिण इति ट. ध. पाठः।।

paśyatyenaṃ jāyamānaṃ brahmā lokapitāmahaḥ| rajasā tapasā caiva mānasaṃ samabhiplutam|| yatayo mokṣakāṅkṣiṇa iti ṭa. dha. pāṭhaḥ||

Verse 78

कामं देवाश्च ऋषयः सत्वस्था नृपसत्तम। हीनाः सत्वेन सूक्ष्मेण ततो वैकारिकाः स्मृताः।।

kāmaṃ devāśca ṛṣayaḥ satvasthā nṛpasattama| hīnāḥ satvena sūkṣmeṇa tato vaikārikāḥ smṛtāḥ||

Verse 79

जनमेजय उवाच। कथं वैकारिको गच्छेत्पुरुषः पुरुषोत्तमम्। वद सर्वं यथादृष्टं प्रवृत्तिं च यथाक्रमम्।।

janamejaya uvāca| kathaṃ vaikāriko gacchetpuruṣaḥ puruṣottamam| vada sarvaṃ yathādṛṣṭaṃ pravṛttiṃ ca yathākramam||

Verse 80

वैशंपायन उवाच। सुसूक्ष्मं तत्त्वसंयुक्तं संयुक्तं त्रिभिरक्षरैः। पुरुषः पुरुषं गच्छेन्निष्क्रियं पञ्चविंशकम्।।

vaiśaṃpāyana uvāca| susūkṣmaṃ tattvasaṃyuktaṃ saṃyuktaṃ tribhirakṣaraiḥ| puruṣaḥ puruṣaṃ gacchenniṣkriyaṃ pañcaviṃśakam||

Verse 81

एवमेकं साङ्ख्ययोगं वेदारण्यकमेव च। परस्पराङ्गान्येतानि पाञ्चरात्रं च कथ्यते।। एनं राजसं ब्रह्मा पश्यति प्रवृत्तिमर्गि नियोजयतीत्यर्थः। ब्रह्मा रुद्रोऽथवा पुनरिति थ.ध. पाठः।।

evamekaṃ sāṅkhyayogaṃ vedāraṇyakameva ca| parasparāṅgānyetāni pāñcarātraṃ ca kathyate|| enaṃ rājasaṃ brahmā paśyati pravṛttimargi niyojayatītyarthaḥ| brahmā rudro'thavā punariti tha.dha. pāṭhaḥ||

Verse 82

एष एकान्तिनां धर्मो नारायणपरात्मकः।।

eṣa ekāntināṃ dharmo nārāyaṇaparātmakaḥ||

Verse 83

यथा समुद्रात्प्रसृता जलौघा स्तमेव राजन्पुनराविशन्ति। इमे तथा ज्ञानमहाजलौघा नारायणं वै पुनराविशन्ति।।

yathā samudrātprasṛtā jalaughā stameva rājanpunarāviśanti| ime tathā jñānamahājalaughā nārāyaṇaṃ vai punarāviśanti||

Verse 84

एष ते कथितो धर्मः सात्वतो यदुबान्धव। कुरुष्वैनं यथान्यायं यदि शक्तोसि भारत।।

eṣa te kathito dharmaḥ sātvato yadubāndhava| kuruṣvainaṃ yathānyāyaṃ yadi śaktosi bhārata||

Verse 85

एवं हि स महाभागो नारदो गुरवे मम। श्वेतानां यतिनां चाह एकान्तगतिमख्याम्।।

evaṃ hi sa mahābhāgo nārado gurave mama| śvetānāṃ yatināṃ cāha ekāntagatimakhyām||

Verse 86

व्यासश्चाकथयत्प्रीत्या धर्मपुत्राय धीमते। स एवायं मया तुभ्यमाख्यातः प्रसृतो गुरोः।।

vyāsaścākathayatprītyā dharmaputrāya dhīmate| sa evāyaṃ mayā tubhyamākhyātaḥ prasṛto guroḥ||

Verse 87

इत्थं हि दुश्चरो धर्म एष पार्थिवसत्तम। यथैव त्वं तथैवान्ये न भजन्ति च मोहिताः।। परस्परान्यान्येतानीति ट. पाठः।।

itthaṃ hi duścaro dharma eṣa pārthivasattama| yathaiva tvaṃ tathaivānye na bhajanti ca mohitāḥ|| parasparānyānyetānīti ṭa. pāṭhaḥ||

Verse 88

कृष्ण एव हि लोकानां भावनो मोहनस्तथा। संहारकारकश्चैव कारणं च विशांपते।। धर्मः पुण्यः पार्थिवसत्तमेति थ. पाठः।।

kṛṣṇa eva hi lokānāṃ bhāvano mohanastathā| saṃhārakārakaścaiva kāraṇaṃ ca viśāṃpate|| dharmaḥ puṇyaḥ pārthivasattameti tha. pāṭhaḥ||