Adhyaya 357

Verse 1

श्रीनारायणेन स्वनाभिपद्मो ब्रह्मणः सर्जनम्।। 1।। ततो मधुकैटभयोरुत्पादनम्।। 2।। ताभ्यां ब्रह्मणो वेदापहरणम्।। 3।। हयशिरोरूपिणा हरिणा ब्रह्मणे पुनर्वेदप्रत्यर्पणपूर्वकं मधुकैटभसंहरणम्।। 4।। वैशंपायनेन जनमेजयाय श्रीनारायणमहिमानुवर्णनम्।। 5।। शौनक उवाच। श्रुतं भगवतस्तस्य माहात्म्यं परमात्मनः। जन्मधर्मगृहे चैव नरनारायणात्मकम्।।

śrīnārāyaṇena svanābhipadmo brahmaṇaḥ sarjanam|| 1|| tato madhukaiṭabhayorutpādanam|| 2|| tābhyāṃ brahmaṇo vedāpaharaṇam|| 3|| hayaśirorūpiṇā hariṇā brahmaṇe punarvedapratyarpaṇapūrvakaṃ madhukaiṭabhasaṃharaṇam|| 4|| vaiśaṃpāyanena janamejayāya śrīnārāyaṇamahimānuvarṇanam|| 5|| śaunaka uvāca| śrutaṃ bhagavatastasya māhātmyaṃ paramātmanaḥ| janmadharmagṛhe caiva naranārāyaṇātmakam||

Verse 2

महावराहसृष्टा च पिण्डोत्पत्तिः पुरातनी। प्रवृत्तौ च निवृत्तौ च यो यथा परिकल्पितः।।

mahāvarāhasṛṣṭā ca piṇḍotpattiḥ purātanī| pravṛttau ca nivṛttau ca yo yathā parikalpitaḥ||

Verse 3

तथा स नः श्रुतो ब्रह्मन्कथ्यमानस्त्वयाऽनघ। हव्यकव्यभुजो विष्णुरुदक्पूर्वे महोदधौ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि नारायणीये सप्तपञ्चाशदधिकत्रिशततमोऽध्यायः।। 357।।

tathā sa naḥ śruto brahmankathyamānastvayā'nagha| havyakavyabhujo viṣṇurudakpūrve mahodadhau|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi nārāyaṇīye saptapañcāśadadhikatriśatatamo'dhyāyaḥ|| 357||

Verse 4

यच्च तत्कथितं पूर्वं त्वया हयशिरो महत्। तच्च दृष्टं भगवता ब्रह्मणा परमेष्ठिना।।

yacca tatkathitaṃ pūrvaṃ tvayā hayaśiro mahat| tacca dṛṣṭaṃ bhagavatā brahmaṇā parameṣṭhinā||

Verse 5

किं तदुत्पादितं पूर्वं हरिणा लोकधारिणा। रूपं प्रभावं महतामपूर्वं धीमतांवर।। हव्यकव्यभुजः। मूलविभुजादित्वात्कः। अकारान्तः शब्दः। उदक्पूर्वे ऐशानकोणे। महोदधौ तत्समीपे। इदमुत्तरान्वयि।।

kiṃ tadutpāditaṃ pūrvaṃ hariṇā lokadhāriṇā| rūpaṃ prabhāvaṃ mahatāmapūrvaṃ dhīmatāṃvara|| havyakavyabhujaḥ| mūlavibhujāditvātkaḥ| akārāntaḥ śabdaḥ| udakpūrve aiśānakoṇe| mahodadhau tatsamīpe| idamuttarānvayi||

Verse 6

दृष्ट्वा हि विवुधश्रेष्ठमपूर्वममितौजसम्। तदश्वशिरसं पुण्यं ब्रह्मा किमकरोन्मुने।। अपूर्वं प्रागदृष्टम्।।

dṛṣṭvā hi vivudhaśreṣṭhamapūrvamamitaujasam| tadaśvaśirasaṃ puṇyaṃ brahmā kimakaronmune|| apūrvaṃ prāgadṛṣṭam||

Verse 7

एतन्नः संशयं ब्रह्मन्पुराणं ब्रह्मसंभवम्। कथयस्वोत्तममते महापुरुषसंश्रितम्। पाविताः स्म त्वया ब्रह्मन्पुण्याः कथय ताः कथाः।।

etannaḥ saṃśayaṃ brahmanpurāṇaṃ brahmasaṃbhavam| kathayasvottamamate mahāpuruṣasaṃśritam| pāvitāḥ sma tvayā brahmanpuṇyāḥ kathaya tāḥ kathāḥ||

Verse 8

सौतिरुवाच। कथयिष्यामि ते सर्वं पुराणं वेदसंमितम्। जगौ यद्भगवान्व्यासो राज्ञः पारिक्षितस्य वै।।

sautiruvāca| kathayiṣyāmi te sarvaṃ purāṇaṃ vedasaṃmitam| jagau yadbhagavānvyāso rājñaḥ pārikṣitasya vai||

Verse 9

श्रुत्वाऽश्वशिरसो मूर्ति देवस्य हरिमेधसः। उत्पन्नसंशयो राजा एतदेवमचोदयत्।।

śrutvā'śvaśiraso mūrti devasya harimedhasaḥ| utpannasaṃśayo rājā etadevamacodayat||

Verse 10

जनमेजय उवाच। यत्तद्दर्शितवान्ब्राह्म देवं हयशिरोधरम्। किमर्थं तत्समभवद्वपुर्देवोपकल्पितम्।। अपूर्वं अद्भुतम्।।

janamejaya uvāca| yattaddarśitavānbrāhma devaṃ hayaśirodharam| kimarthaṃ tatsamabhavadvapurdevopakalpitam|| apūrvaṃ adbhutam||

Verse 11

वैशंपायन उवाच। यत्किंचिदिह लोके वै देहबद्धं विशांपते। सर्वं पञ्चभिराविष्टं भूतैरीश्वरबुद्धिजैः।। तत् अश्वशिरोरूपम्।।

vaiśaṃpāyana uvāca| yatkiṃcidiha loke vai dehabaddhaṃ viśāṃpate| sarvaṃ pañcabhirāviṣṭaṃ bhūtairīśvarabuddhijaiḥ|| tat aśvaśirorūpam||

Verse 12

ईश्वरो हि जगत्स्रष्टा प्रभुर्नारायणो विराट्। भूतान्तरात्मा वरदः सगुणो निर्गुणोपि च।।

īśvaro hi jagatsraṣṭā prabhurnārāyaṇo virāṭ| bhūtāntarātmā varadaḥ saguṇo nirguṇopi ca||

Verse 13

भूतप्रलयमव्यक्तं शृणुष्व नृपसत्तम।।

bhūtapralayamavyaktaṃ śṛṇuṣva nṛpasattama||

Verse 14

धरण्यामथ लीनायामप्सु चैकार्णवे पुरा। ज्योतिर्भूते जले चापि लीने ज्योतिषि चानिले।।

dharaṇyāmatha līnāyāmapsu caikārṇave purā| jyotirbhūte jale cāpi līne jyotiṣi cānile||

Verse 15

वायौ चाकाशसंलीने आकाशे च मनोनुगे। व्यक्ते मनसि संलीने व्यक्ते चाव्यक्ततां गते।।

vāyau cākāśasaṃlīne ākāśe ca manonuge| vyakte manasi saṃlīne vyakte cāvyaktatāṃ gate||

Verse 16

अव्यक्ते पुरुषं याते पुंसि सर्वगतेऽपि च। तम एवाभवत्सर्वं न प्राज्ञायत किंचन।।

avyakte puruṣaṃ yāte puṃsi sarvagate'pi ca| tama evābhavatsarvaṃ na prājñāyata kiṃcana||

Verse 17

तमसो ब्रह्मसंभूतं तमोमूलमृतात्मकम्। तद्विश्वभावसंज्ञान्तं पौरुषीं तनुमाश्रितम्।।

tamaso brahmasaṃbhūtaṃ tamomūlamṛtātmakam| tadviśvabhāvasaṃjñāntaṃ pauruṣīṃ tanumāśritam||

Verse 18

सोऽनिरुद्ध इति प्रोक्तस्तत्प्रधानं प्रचक्षते। तदव्यक्तमिति ज्ञेयं त्रिगुणं नृपसत्तम।।

so'niruddha iti proktastatpradhānaṃ pracakṣate| tadavyaktamiti jñeyaṃ triguṇaṃ nṛpasattama||

Verse 19

विद्यासहायवान्देवो विष्वक्सेनो हरिः प्रभुः। आदिकर्ता स भूतानामप्रमेयो हरिः प्रभुः।।

vidyāsahāyavāndevo viṣvakseno hariḥ prabhuḥ| ādikartā sa bhūtānāmaprameyo hariḥ prabhuḥ||

Verse 20

अप्स्वेव शयनं चक्रे निद्रायोगमुपागतः। जगतश्चिन्तयन्सृष्टिं चित्रां बहुगुणोद्भवाम्।।

apsveva śayanaṃ cakre nidrāyogamupāgataḥ| jagataścintayansṛṣṭiṃ citrāṃ bahuguṇodbhavām||

Verse 21

तस्य चिन्तयतः सृष्टिं महानात्मगुणः स्मृतः। अहंकारस्ततो जातो ब्रह्मा शुभचतुर्मुखः। हिरण्यगर्भो भगवान्सर्वलोकपितामहः।।

tasya cintayataḥ sṛṣṭiṃ mahānātmaguṇaḥ smṛtaḥ| ahaṃkārastato jāto brahmā śubhacaturmukhaḥ| hiraṇyagarbho bhagavānsarvalokapitāmahaḥ||

Verse 22

पद्मेऽनिरुद्धात्संभूतस्तदा पद्मनिभेक्षणः। सहस्रपत्रे द्युतिमानुपविष्टः सनातनः।।

padme'niruddhātsaṃbhūtastadā padmanibhekṣaṇaḥ| sahasrapatre dyutimānupaviṣṭaḥ sanātanaḥ||

Verse 23

ददृशेऽद्भुतसंकाशो लोकानाप्याययन्प्रभुः। सत्वस्थः परमेष्ठी स ततो भूतगणान्सृजन्।। ईश्वरबुद्धिजैः ईश्वरसंकल्पमात्रजैः।।

dadṛśe'dbhutasaṃkāśo lokānāpyāyayanprabhuḥ| satvasthaḥ parameṣṭhī sa tato bhūtagaṇānsṛjan|| īśvarabuddhijaiḥ īśvarasaṃkalpamātrajaiḥ||

Verse 24

पूर्वमेव च पद्मस्य पत्रे सूर्यांशुसप्रभे। नारायणकृतौ बिन्दू अपामास्तां गुणोत्तरौ।।

pūrvameva ca padmasya patre sūryāṃśusaprabhe| nārāyaṇakṛtau bindū apāmāstāṃ guṇottarau||

Verse 25

तावपश्यत्स भगवाननादिनिधनोऽच्युतः। एकस्तत्राभवद्विन्दुर्मध्वाभो रुचिरप्रभः।।

tāvapaśyatsa bhagavānanādinidhano'cyutaḥ| ekastatrābhavadvindurmadhvābho ruciraprabhaḥ||

Verse 26

स तामसो मधुर्जातस्तदा नारायणाज्ञया। कठिनस्त्वपरो विन्दुः कैटभो राजसस्तु सः।।

sa tāmaso madhurjātastadā nārāyaṇājñayā| kaṭhinastvaparo vinduḥ kaiṭabho rājasastu saḥ||

Verse 27

तावभ्यधातवां श्रेष्ठौ तमोरजगुणान्वितौ। बलवन्तौ गदाहस्तौ पद्मनालानुसारिणौ।।

tāvabhyadhātavāṃ śreṣṭhau tamorajaguṇānvitau| balavantau gadāhastau padmanālānusāriṇau||

Verse 28

ददृशातेऽरविन्दस्थं ब्रह्माणममितप्रभवम्। सृजन्तं प्रथमं वेदांश्चतुरश्चारुविग्रहान्।।

dadṛśāte'ravindasthaṃ brahmāṇamamitaprabhavam| sṛjantaṃ prathamaṃ vedāṃścaturaścāruvigrahān||

Verse 29

ततो विग्रहवन्तस्तान्वेदान्दृष्ट्वाऽसुरोत्तमौ। सहसा जगृहतुर्वेदान्ब्रह्मणः पश्यतस्तदा।।

tato vigrahavantastānvedāndṛṣṭvā'surottamau| sahasā jagṛhaturvedānbrahmaṇaḥ paśyatastadā||

Verse 30

अथ तौ दानवश्रेष्ठौ वेदान्गृह्य सनातनान्। रसां विविशतुस्तूर्णमुदक्पूर्वे महोदधौ।।

atha tau dānavaśreṣṭhau vedāngṛhya sanātanān| rasāṃ viviśatustūrṇamudakpūrve mahodadhau||

Verse 31

ततो हृतेषु देवेषु ब्रह्मा कश्मलमाविशत्। ततो वचनमीशानं प्राह वेदैर्विनाकृतः।।

tato hṛteṣu deveṣu brahmā kaśmalamāviśat| tato vacanamīśānaṃ prāha vedairvinākṛtaḥ||

Verse 32

ब्रह्मोवाच। वेदा मे परमं चक्षुर्वेदा मे परमं बलम्। वेदा मे परमं धाम वेदा मे ब्रह्म चोत्तरम्।।

brahmovāca| vedā me paramaṃ cakṣurvedā me paramaṃ balam| vedā me paramaṃ dhāma vedā me brahma cottaram||

Verse 33

मम वेदा हृताः सर्वे दानवाभ्यां बलादितः। अन्धकारा हि मे लोका जाता वेदैर्विना कृताः।।

mama vedā hṛtāḥ sarve dānavābhyāṃ balāditaḥ| andhakārā hi me lokā jātā vedairvinā kṛtāḥ||

Verse 34

वेदानृते हि किं कुर्या लोकानां सृष्टिमुत्तमाम्। अहो बत महद्दुःखं वेदनाशनजं मम।।

vedānṛte hi kiṃ kuryā lokānāṃ sṛṣṭimuttamām| aho bata mahadduḥkhaṃ vedanāśanajaṃ mama||

Verse 35

प्राप्तं दुनोति हृदयं तीव्रं शोकपरायणम्। को हि शोकार्णवे मग्नं मामितोऽद्य समुद्धरेत्।।

prāptaṃ dunoti hṛdayaṃ tīvraṃ śokaparāyaṇam| ko hi śokārṇave magnaṃ māmito'dya samuddharet||

Verse 36

वदांस्तांश्चानयेन्नष्टान्कस्य चाहं प्रियो भवे। इत्येवं भाषमाणस्य ब्रह्मणो नृपसत्तम।।

vadāṃstāṃścānayennaṣṭānkasya cāhaṃ priyo bhave| ityevaṃ bhāṣamāṇasya brahmaṇo nṛpasattama||

Verse 37

हरेः स्तोत्रार्थमुद्भूता बुद्धिर्बुद्धिमतां वर। ततो जगौ परं जप्यं साञ्जलिप्रग्रहः प्रभुः।।

hareḥ stotrārthamudbhūtā buddhirbuddhimatāṃ vara| tato jagau paraṃ japyaṃ sāñjalipragrahaḥ prabhuḥ||

Verse 38

ब्रह्मोवाच। ॐ नमस्ते ब्रह्महृदय नमस्ते मम पूर्वज। लोकाद्यभुवनश्रेष्ठ साङ्ख्ययोगनिधे प्रभो।। लोकनाथो महान्प्रभुरिति ट. पाठः।।

brahmovāca| oṃ namaste brahmahṛdaya namaste mama pūrvaja| lokādyabhuvanaśreṣṭha sāṅkhyayoganidhe prabho|| lokanātho mahānprabhuriti ṭa. pāṭhaḥ||

Verse 39

व्यक्ताव्यक्तकराचिन्त्य क्षेमं पन्थानमास्थितः। विश्वभुक्सर्वभूतानामन्तरात्मन्नयोनिज। अहं प्रसादजस्तुभ्यं लोकधाम स्वयंभुवः।।

vyaktāvyaktakarācintya kṣemaṃ panthānamāsthitaḥ| viśvabhuksarvabhūtānāmantarātmannayonija| ahaṃ prasādajastubhyaṃ lokadhāma svayaṃbhuvaḥ||

Verse 40

त्वत्तो मे मानसं जन्म प्रथमं द्विजपूजितम्। चाक्षुषं वै द्वितीयं मे जन्म चासीत्पुरातनम्।।

tvatto me mānasaṃ janma prathamaṃ dvijapūjitam| cākṣuṣaṃ vai dvitīyaṃ me janma cāsītpurātanam||

Verse 41

त्वत्प्रसादात्तु मे जन्म तृतीयं वाचिकं महत्। त्वत्तः श्रवणजं चापि चतुर्थं जन्म मे विभो।।

tvatprasādāttu me janma tṛtīyaṃ vācikaṃ mahat| tvattaḥ śravaṇajaṃ cāpi caturthaṃ janma me vibho||

Verse 42

नासत्यं चापि मे जन्म त्वत्तः पञ्चममुच्यते। अण्डजं चापि मे जन्म त्वत्तः षष्ठं विनिर्मितं।।

nāsatyaṃ cāpi me janma tvattaḥ pañcamamucyate| aṇḍajaṃ cāpi me janma tvattaḥ ṣaṣṭhaṃ vinirmitaṃ||

Verse 43

इदं च सप्तमं जन्म पद्मजन्मेति वै प्रभो। सर्गेसर्गे ह्यहं पुत्रस्तव त्रिगुणवर्जित।।

idaṃ ca saptamaṃ janma padmajanmeti vai prabho| sargesarge hyahaṃ putrastava triguṇavarjita||

Verse 44

प्रथमः पुण्डरीकाक्षः प्रधानगुणकल्पितः। त्वमीश्वरः स्वभावश्च भूतानां त्वं प्रभावन।।

prathamaḥ puṇḍarīkākṣaḥ pradhānaguṇakalpitaḥ| tvamīśvaraḥ svabhāvaśca bhūtānāṃ tvaṃ prabhāvana||

Verse 45

त्वया विनिर्मितोऽहं वै वेदचक्षुर्वयोतिग। ते मे वेदा हृताश्चक्षुरन्धो जातोस्मि जागृहि। ददस्व चक्षूंषि मम प्रियोऽहं ते प्रियोसि मे।।

tvayā vinirmito'haṃ vai vedacakṣurvayotiga| te me vedā hṛtāścakṣurandho jātosmi jāgṛhi| dadasva cakṣūṃṣi mama priyo'haṃ te priyosi me||

Verse 46

एवं स्तुतः स भगवान्पुरुषः सर्वतोमुखः। जहौ निद्रामथ तदा वेदकार्यार्थमुह्यतः।। लोकाद्यनिधनश्रेष्ठेति ट. पाठः।।

evaṃ stutaḥ sa bhagavānpuruṣaḥ sarvatomukhaḥ| jahau nidrāmatha tadā vedakāryārthamuhyataḥ|| lokādyanidhanaśreṣṭheti ṭa. pāṭhaḥ||

Verse 47

ऐश्वर्येण प्रयोगेण द्वितीयां तनुमास्थितः। सुनासिकेन कायेन भूत्वा चन्द्रप्रभस्तदा। कृत्वा हयशिरः शुभ्रं वेदानामालयं प्रभुः।।

aiśvaryeṇa prayogeṇa dvitīyāṃ tanumāsthitaḥ| sunāsikena kāyena bhūtvā candraprabhastadā| kṛtvā hayaśiraḥ śubhraṃ vedānāmālayaṃ prabhuḥ||

Verse 48

तस्य मूर्धा समभवद्द्यौः सनक्षत्रतारकाः। केशाश्चास्याभवन्दीर्घा रवेरंशुसमप्रभाः।।

tasya mūrdhā samabhavaddyauḥ sanakṣatratārakāḥ| keśāścāsyābhavandīrghā raveraṃśusamaprabhāḥ||

Verse 49

कर्णावाकाशपाताले ललाटं भूतधारिणी। गङ्गासरस्वती पुण्ये भ्रुवावास्तां महाद्युती।। देवकार्यार्थमुद्यत इति ट. ध. पाठः।।

karṇāvākāśapātāle lalāṭaṃ bhūtadhāriṇī| gaṅgāsarasvatī puṇye bhruvāvāstāṃ mahādyutī|| devakāryārthamudyata iti ṭa. dha. pāṭhaḥ||

Verse 50

चक्षुषी सोमसूर्यौं ते नासा संध्या पुनः स्मृता। ॐकारस्त्वथ संस्कारो विद्युज्जिह्वा च निर्मिता।।

cakṣuṣī somasūryauṃ te nāsā saṃdhyā punaḥ smṛtā| oṃkārastvatha saṃskāro vidyujjihvā ca nirmitā||

Verse 51

दन्ताश्च पितरो राजन्सोमपा इति विश्रुताः। गोलोको ब्रह्मलोकश्च ओष्ठावास्तां महात्मनः। ग्रीवा चास्याभवद्राजन्कालरात्रिर्गुणोत्तरा।।

dantāśca pitaro rājansomapā iti viśrutāḥ| goloko brahmalokaśca oṣṭhāvāstāṃ mahātmanaḥ| grīvā cāsyābhavadrājankālarātrirguṇottarā||

Verse 52

एतद्धयशिरः कृत्वा नानामूर्तिभिरावृतम्। अन्तर्दधौ स विश्वेशो विवेश च रसां प्रभुः।।

etaddhayaśiraḥ kṛtvā nānāmūrtibhirāvṛtam| antardadhau sa viśveśo viveśa ca rasāṃ prabhuḥ||

Verse 53

रसां पुनः प्रविष्टश्च योगं परममास्थितः। शैक्ष्यं स्वरं समास्थाय उद्गीतं प्रासृजत्स्वरम्।। गङ्गा सरस्वती श्रोण्यौ भ्रुवावास्तां महोदधी।। पाठः

rasāṃ punaḥ praviṣṭaśca yogaṃ paramamāsthitaḥ| śaikṣyaṃ svaraṃ samāsthāya udgītaṃ prāsṛjatsvaram|| gaṅgā sarasvatī śroṇyau bhruvāvāstāṃ mahodadhī|| pāṭhaḥ

Verse 54

सस्वरः सानुनादी च सर्वशः स्निग्ध एव च। बभूवान्तर्जलगतः सर्वभूतगुणोदितः।।

sasvaraḥ sānunādī ca sarvaśaḥ snigdha eva ca| babhūvāntarjalagataḥ sarvabhūtaguṇoditaḥ||

Verse 55

ततस्तावसुरौ कृत्वा वेदान्समयबन्धनान्। रसातले विनिक्षिप्य यतः शब्दस्ततो द्रुतौ।।

tatastāvasurau kṛtvā vedānsamayabandhanān| rasātale vinikṣipya yataḥ śabdastato drutau||

Verse 56

एतस्मिन्नन्तरे राजन्देवो हयशिरोधरः। जग्राह वेदानखिलान्रसालगतान्हरिः।।

etasminnantare rājandevo hayaśirodharaḥ| jagrāha vedānakhilānrasālagatānhariḥ||

Verse 57

प्रादाच्च ब्रह्मणे भूयस्ततः स्वां प्रकृतिं गतः।।

prādācca brahmaṇe bhūyastataḥ svāṃ prakṛtiṃ gataḥ||

Verse 58

स्थापयित्वा हयशिरा उदक्पूर्वे महोदधौ। वेदानामालयश्चापि बभूवाश्वरिरास्ततः।।

sthāpayitvā hayaśirā udakpūrve mahodadhau| vedānāmālayaścāpi babhūvāśvarirāstataḥ||

Verse 59

अथ किंचिदपश्यन्तौ दानवौ मधुकैटभौ। यत्र देवा विनिक्षिप्तास्तत्स्थानं शून्यमेव च।।

atha kiṃcidapaśyantau dānavau madhukaiṭabhau| yatra devā vinikṣiptāstatsthānaṃ śūnyameva ca||

Verse 60

तत उत्तममास्थाय वेगं बलवतां वरौ। पुनरुत्तस्थतुः शीघ्रं रसानामालयात्तदा।।

tata uttamamāsthāya vegaṃ balavatāṃ varau| punaruttasthatuḥ śīghraṃ rasānāmālayāttadā||

Verse 61

ददृशाते च पुरुषं तमेवादिकरं प्रभुम्। श्वेतं चन्द्रविशुद्धाभमनिरुद्धतनौ स्थितम्।ट भूयोप्यमितविक्रान्तं निद्रायोगमुपागतम्।।

dadṛśāte ca puruṣaṃ tamevādikaraṃ prabhum| śvetaṃ candraviśuddhābhamaniruddhatanau sthitam|ṭa bhūyopyamitavikrāntaṃ nidrāyogamupāgatam||

Verse 62

आत्मप्रमाणरचिते अपामुपरि कल्पिते। शयने नागभोगाढ्ये ज्वालामालासमावृते।।

ātmapramāṇaracite apāmupari kalpite| śayane nāgabhogāḍhye jvālāmālāsamāvṛte||

Verse 63

निष्कल्मषेण सत्वेन संपन्नं रुचिरप्रभम्। तं दृष्ट्वा दानवेन्द्रौ तौ महाहासममुञ्चताम्।।

niṣkalmaṣeṇa satvena saṃpannaṃ ruciraprabham| taṃ dṛṣṭvā dānavendrau tau mahāhāsamamuñcatām||

Verse 64

ऊचतुश्च समाविष्टौ रजसा तमसा च तौ। अयं स पुरुषः श्वेतः शेते निद्रामुपागतः।।

ūcatuśca samāviṣṭau rajasā tamasā ca tau| ayaṃ sa puruṣaḥ śvetaḥ śete nidrāmupāgataḥ||

Verse 65

अनेन नूनं वेदानां कृतमाहरणं रसात्। कस्यैष कोनु खल्वेष किंच स्वपिति भोगवान्। इच्युच्चारितवाक्यौ तौ बोधयामासतुर्हरिम्।।

anena nūnaṃ vedānāṃ kṛtamāharaṇaṃ rasāt| kasyaiṣa konu khalveṣa kiṃca svapiti bhogavān| icyuccāritavākyau tau bodhayāmāsaturharim||

Verse 66

युद्धार्थिनौ हि विज्ञाय विबुद्धः पुरुषोत्तमः। निरीक्ष्य चासुरेन्द्रौ तौ ततो युद्धे मनोदधे।।

yuddhārthinau hi vijñāya vibuddhaḥ puruṣottamaḥ| nirīkṣya cāsurendrau tau tato yuddhe manodadhe||

Verse 67

अथ युद्धं समभवत्तयोर्नारायणस्य वै।।

atha yuddhaṃ samabhavattayornārāyaṇasya vai||

Verse 68

रजस्तमोविष्टतनू तावुभौ मधुकैटभौ। ब्रह्मणोपचितिं कुर्वञ्जघान मधुसूदनः।।

rajastamoviṣṭatanū tāvubhau madhukaiṭabhau| brahmaṇopacitiṃ kurvañjaghāna madhusūdanaḥ||

Verse 69

ततस्तयोर्वधेनाशु वेदापहरणेन च। शोकापनयनं चक्रे ब्रह्मणः पुरुषोत्तमः।।

tatastayorvadhenāśu vedāpaharaṇena ca| śokāpanayanaṃ cakre brahmaṇaḥ puruṣottamaḥ||

Verse 70

ततः परिवृतो ब्रह्मा हरिणा वेदसत्कृतः। निर्ममे स तदा लोकान्कृत्स्नान्स्थावरजङ्गमान्।।

tataḥ parivṛto brahmā hariṇā vedasatkṛtaḥ| nirmame sa tadā lokānkṛtsnānsthāvarajaṅgamān||

Verse 71

दत्त्वा पितामहायाग्र्यां मतिं लोकविसर्गिकीम्। तत्रैवान्तर्दधे देवो यत एवागतो हरिः।।

dattvā pitāmahāyāgryāṃ matiṃ lokavisargikīm| tatraivāntardadhe devo yata evāgato hariḥ||

Verse 72

तौ दानवौ हरिर्हत्वा कृत्वा हयशिरस्तनुम्। पुनः प्रवृत्तिधर्मार्थं तामेव विदधे तनुम्।।

tau dānavau harirhatvā kṛtvā hayaśirastanum| punaḥ pravṛttidharmārthaṃ tāmeva vidadhe tanum||

Verse 73

एवमेष महाभागो बभूवाश्वशिरा हरिः। पौराणमेतत्प्रख्यातं रूपं वरदमैश्वरम्।।

evameṣa mahābhāgo babhūvāśvaśirā hariḥ| paurāṇametatprakhyātaṃ rūpaṃ varadamaiśvaram||

Verse 74

यो ह्येतद्ब्राह्मणो नित्यं शृणुयाद्धारयीत वा। न तस्याध्ययनं नाशमुपगच्छेत्कदाचन।। ओमिति प्रासृजत्स्वरमिति थ.ध. पाठः।।

yo hyetadbrāhmaṇo nityaṃ śṛṇuyāddhārayīta vā| na tasyādhyayanaṃ nāśamupagacchetkadācana|| omiti prāsṛjatsvaramiti tha.dha. pāṭhaḥ||

Verse 75

आराध्य तपसोग्रेण देवं हयशिरोधरम्। पाञ्चालेन क्रमः प्राप्तो रामेण पथि देशिते।।

ārādhya tapasogreṇa devaṃ hayaśirodharam| pāñcālena kramaḥ prāpto rāmeṇa pathi deśite||

Verse 76

एतद्धयशिरो राजन्नाख्यानं तव कीर्तितम्। पुराणं वेदसमितं यन्मां त्वं परिपृच्छसि।।

etaddhayaśiro rājannākhyānaṃ tava kīrtitam| purāṇaṃ vedasamitaṃ yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi||

Verse 77

यांयामिच्छेत्तनुं देवः कर्तुं कार्यविधौ क्वचित्। तातां कुर्याद्विकुर्वाणः स्वयमात्मानमात्मना।।

yāṃyāmicchettanuṃ devaḥ kartuṃ kāryavidhau kvacit| tātāṃ kuryādvikurvāṇaḥ svayamātmānamātmanā||

Verse 78

एष वेदनिधिः श्रीमानेष वै तपसोनिधिः। एष योगश्च साङ्ख्यं च ब्रह्म चाग्र्यं हविर्विभुः।।

eṣa vedanidhiḥ śrīmāneṣa vai tapasonidhiḥ| eṣa yogaśca sāṅkhyaṃ ca brahma cāgryaṃ havirvibhuḥ||

Verse 79

नारायणपरा वेदा याज्ञा नारायणात्मकाः। तपो नारायणपरं नारायणपरा गतिः।।

nārāyaṇaparā vedā yājñā nārāyaṇātmakāḥ| tapo nārāyaṇaparaṃ nārāyaṇaparā gatiḥ||

Verse 80

नारायणपरं सत्यमृतं नारायणात्मकम्। नारायणपरो धर्मः पुनरावृत्तिदुर्लभः।।

nārāyaṇaparaṃ satyamṛtaṃ nārāyaṇātmakam| nārāyaṇaparo dharmaḥ punarāvṛttidurlabhaḥ||

Verse 81

प्रवृत्तिलक्षणश्चैव धर्मो नारायणात्मकः। नारायणात्मको गन्धो भूमौ श्रेष्ठतमः स्मृतः।।

pravṛttilakṣaṇaścaiva dharmo nārāyaṇātmakaḥ| nārāyaṇātmako gandho bhūmau śreṣṭhatamaḥ smṛtaḥ||

Verse 82

अपां चापि गुणा राजन्रसा नारायणात्मकाः। ज्योतिषां च परं रूपं स्मृतं नारायणात्मकम्।।

apāṃ cāpi guṇā rājanrasā nārāyaṇātmakāḥ| jyotiṣāṃ ca paraṃ rūpaṃ smṛtaṃ nārāyaṇātmakam||

Verse 83

नारायणात्मकश्चापि स्पर्शो वायुगुणः स्मृतः। नारायणात्मकश्चैव शब्द आकाशसंभवः।।

nārāyaṇātmakaścāpi sparśo vāyuguṇaḥ smṛtaḥ| nārāyaṇātmakaścaiva śabda ākāśasaṃbhavaḥ||

Verse 84

मनश्चापि ततो भूतमव्यक्तगुणलक्षणम्। नारायणपरं कालो ज्योतिषामयनं च यत्।।

manaścāpi tato bhūtamavyaktaguṇalakṣaṇam| nārāyaṇaparaṃ kālo jyotiṣāmayanaṃ ca yat||

Verse 85

नारायणपरा कीर्तिः श्रीश्च लक्ष्णीश्च देवताः। नारायणपरं साङ्ख्यं योगो नारायणात्मकः।।

nārāyaṇaparā kīrtiḥ śrīśca lakṣṇīśca devatāḥ| nārāyaṇaparaṃ sāṅkhyaṃ yogo nārāyaṇātmakaḥ||

Verse 86

कारणं पुरुषो ह्येषां प्रधानं चापि कारणम्। स्वभावश्चैव कर्माणि दैवं येषां च कारणम्।।

kāraṇaṃ puruṣo hyeṣāṃ pradhānaṃ cāpi kāraṇam| svabhāvaścaiva karmāṇi daivaṃ yeṣāṃ ca kāraṇam||

Verse 87

अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम्। विविधा च तथा चेष्टा दैवं चैवात्र पञ्चमम्।।

adhiṣṭhānaṃ tathā kartā karaṇaṃ ca pṛthagvidham| vividhā ca tathā ceṣṭā daivaṃ caivātra pañcamam||

Verse 88

पञ्चकारणसंख्यातो निष्ठा सर्वत्र वै हरिः। तत्त्वं विज्ञासमानानां हेतुभिः सर्वतोमुखैः।।

pañcakāraṇasaṃkhyāto niṣṭhā sarvatra vai hariḥ| tattvaṃ vijñāsamānānāṃ hetubhiḥ sarvatomukhaiḥ||

Verse 89

तत्त्वमेको महायोगी हनिर्नारायणः प्रभुः। ब्रह्मादीनां सलोकानामृषीणां च महात्मनाम्।।

tattvameko mahāyogī hanirnārāyaṇaḥ prabhuḥ| brahmādīnāṃ salokānāmṛṣīṇāṃ ca mahātmanām||

Verse 90

साङ्ख्यानां योगिनां चापि यतीनामात्मवेदिनाम्। मनीषितं विजानाति केशवो न तु तस्य ते।। शृणुयाच्छ्राक्येत वेति थ. ध. पाठः।।

sāṅkhyānāṃ yogināṃ cāpi yatīnāmātmavedinām| manīṣitaṃ vijānāti keśavo na tu tasya te|| śṛṇuyācchrākyeta veti tha. dha. pāṭhaḥ||

Verse 91

ये केचित्सर्वलोकेषु दैवं पित्र्यं च कुर्वते। दानानि च प्रयच्छन्ति तप्यन्ते च तपो महत्।।

ye kecitsarvalokeṣu daivaṃ pitryaṃ ca kurvate| dānāni ca prayacchanti tapyante ca tapo mahat||

Verse 92

सर्वेषामाश्रयो विष्णुरैश्वरं विधिमास्थितः। सर्वभूतकृतावासो वासुदेवेति चोच्यते।।

sarveṣāmāśrayo viṣṇuraiśvaraṃ vidhimāsthitaḥ| sarvabhūtakṛtāvāso vāsudeveti cocyate||

Verse 93

अयं हि नित्यः परमो महर्षि र्महाविभूतिर्गुणवान्गुणाख्यः। गुणैश्च संयोगमुपैति शीघ्रं कालो यथर्तावृतुसंप्रयुक्तः।। केशवो ननु वै गतिरिति ट. पाठः।।

ayaṃ hi nityaḥ paramo maharṣi rmahāvibhūtirguṇavānguṇākhyaḥ| guṇaiśca saṃyogamupaiti śīghraṃ kālo yathartāvṛtusaṃprayuktaḥ|| keśavo nanu vai gatiriti ṭa. pāṭhaḥ||

Verse 94

नैवास्य विन्दन्ति गतिं महात्मनो न चागतिं कश्चिदिहानुपश्यति। ज्ञानात्मकाः संयमिनो महर्षयः। पश्यन्ति नित्यं पुरुषं गुणाधिकम्।। गुणवान्निर्गुणाख्य इति थ. पाठः।।

naivāsya vindanti gatiṃ mahātmano na cāgatiṃ kaścidihānupaśyati| jñānātmakāḥ saṃyamino maharṣayaḥ| paśyanti nityaṃ puruṣaṃ guṇādhikam|| guṇavānnirguṇākhya iti tha. pāṭhaḥ||