Adhyaya 355

Verse 1

नारदंप्रति नरनारायणाभ्यां पित्र्ये कर्मणि विशेषनिरूपणम्।। 1।। वैशंपायन उवाच। कस्यचित्त्वथ कालस्य नारदः परमेष्ठिजः। दैवं कृत्वा यथान्यायं पित्र्यं चक्रे ततः परम्।।

nāradaṃprati naranārāyaṇābhyāṃ pitrye karmaṇi viśeṣanirūpaṇam|| 1|| vaiśaṃpāyana uvāca| kasyacittvatha kālasya nāradaḥ parameṣṭhijaḥ| daivaṃ kṛtvā yathānyāyaṃ pitryaṃ cakre tataḥ param||

Verse 2

ततस्तं वचनं प्राह ज्येष्ठो धर्मात्मजः प्रभुः। क इज्यते द्विजश्रेष्ठ दैवे पित्र्ये च कल्पिते।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि नारायणीये पञ्चपञ्चाशदधिकत्रिशततमोऽध्यायः।। 355।।

tatastaṃ vacanaṃ prāha jyeṣṭho dharmātmajaḥ prabhuḥ| ka ijyate dvijaśreṣṭha daive pitrye ca kalpite|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi nārāyaṇīye pañcapañcāśadadhikatriśatatamo'dhyāyaḥ|| 355||

Verse 3

त्वया मतिमतां श्रेष्ठ तन्मे शंस यथातथम्। किमेतत्क्रियते कर्म फलं वाऽस्य किमिष्यते।।

tvayā matimatāṃ śreṣṭha tanme śaṃsa yathātatham| kimetatkriyate karma phalaṃ vā'sya kimiṣyate||

Verse 4

नारद उवाच। त्वयैतत्कथितं पूर्वं दैवं कर्तव्यमित्यपि। दैवतं च परो ज्ञेयः परमात्मा सनातनः।। क इज्यते द्विजवरैर्दैवे पित्र्ये च कर्मणीति ध. पाठः।।

nārada uvāca| tvayaitatkathitaṃ pūrvaṃ daivaṃ kartavyamityapi| daivataṃ ca paro jñeyaḥ paramātmā sanātanaḥ|| ka ijyate dvijavarairdaive pitrye ca karmaṇīti dha. pāṭhaḥ||

Verse 5

ततस्तद्भावितो नित्यं यजे वैकुण्ठमव्ययम्। तस्माच्च प्रसृतः पूर्वं ब्रह्मा लोकपितामहः।।

tatastadbhāvito nityaṃ yaje vaikuṇṭhamavyayam| tasmācca prasṛtaḥ pūrvaṃ brahmā lokapitāmahaḥ||

Verse 6

मम वै पितरं प्रीतः परमेष्ठ्यप्यजीजनत्। अहं संकल्पजस्तस्य पुत्रः प्रथमकल्पितः।। परो यज्ञ इति झ. पाठः।।

mama vai pitaraṃ prītaḥ parameṣṭhyapyajījanat| ahaṃ saṃkalpajastasya putraḥ prathamakalpitaḥ|| paro yajña iti jha. pāṭhaḥ||

Verse 7

यजामि वै पितॄन्साधो नारायणविधौ कृते। एवं स एव भगवान्पिता माता पितामहः।। मम पितरं प्रजापतिम्। ब्रह्मा परमेष्ठीति संबन्धः। नारदो दक्षशापात्प्रजापतेः सकाज्ञात्पुनर्जन्म प्रापेति हरिवंशेऽस्ति। तस्य ब्रह्मणः।।

yajāmi vai pitṝnsādho nārāyaṇavidhau kṛte| evaṃ sa eva bhagavānpitā mātā pitāmahaḥ|| mama pitaraṃ prajāpatim| brahmā parameṣṭhīti saṃbandhaḥ| nārado dakṣaśāpātprajāpateḥ sakājñātpunarjanma prāpeti harivaṃśe'sti| tasya brahmaṇaḥ||

Verse 8

इज्यते पितृयज्ञेषु मया नित्यं जगत्पतिः। श्रुतिश्चाप्यपरा देवाः पुत्रान्हि पितरोऽयजन्।। नारायणविधौ तान्त्रिके पूजादौ।।

ijyate pitṛyajñeṣu mayā nityaṃ jagatpatiḥ| śrutiścāpyaparā devāḥ putrānhi pitaro'yajan|| nārāyaṇavidhau tāntrike pūjādau||

Verse 9

वेदश्रुतिः प्रनष्टा च पुनरध्यापिता सुतैः। ततस्ते मन्त्रदाः पुत्राः पितॄणामिति वैदिकम्।। अग्निष्वात्तादीन्पुत्रान् पितरो देवा अध्याप्यासुरैः सह युद्धार्थं गतास्ततश्चिरोपिताना तेषां श्रुतिः नष्टा न प्रतिभाति। ततस्ते पुत्रेभ्य एव वेदमधीतयन्त इत्याख्यायिका पुराणान्तरप्रसिद्धा सूचिता।।

vedaśrutiḥ pranaṣṭā ca punaradhyāpitā sutaiḥ| tataste mantradāḥ putrāḥ pitṝṇāmiti vaidikam|| agniṣvāttādīnputrān pitaro devā adhyāpyāsuraiḥ saha yuddhārthaṃ gatāstataściropitānā teṣāṃ śrutiḥ naṣṭā na pratibhāti| tataste putrebhya eva vedamadhītayanta ityākhyāyikā purāṇāntaraprasiddhā sūcitā||

Verse 10

नूनं सुरैस्तद्विदितं युवयोर्भावितात्मनोः। पुत्राश्च पितरश्चैव परस्परमपूजयन्।।

nūnaṃ suraistadviditaṃ yuvayorbhāvitātmanoḥ| putrāśca pitaraścaiva parasparamapūjayan||

Verse 11

त्रीन्पिण्डान्न्यस्य वै पित्र्यान्पूर्वं दत्त्वा कुशानिति। कथं तु पिण्डसंज्ञां ते पितरो लेभिरे पुरा।। पुत्राः पितृत्वमुपपेदिर इति झ. ध. पाठः।।

trīnpiṇḍānnyasya vai pitryānpūrvaṃ dattvā kuśāniti| kathaṃ tu piṇḍasaṃjñāṃ te pitaro lebhire purā|| putrāḥ pitṛtvamupapedira iti jha. dha. pāṭhaḥ||

Verse 12

नरनारायणावूचतुः। इमां हि धरणीं पूर्वं नष्टां सागरमेखलाम्। गोविन्द उज्जहाराशु वाराहं रूपमास्थितः।।

naranārāyaṇāvūcatuḥ| imāṃ hi dharaṇīṃ pūrvaṃ naṣṭāṃ sāgaramekhalām| govinda ujjahārāśu vārāhaṃ rūpamāsthitaḥ||

Verse 13

स्थापयित्वा तु धरणीं स्वे स्थाने पुरुषोत्तमः। जलकर्दमलिप्ताङ्गो लोककार्यार्थमुद्यतः।।

sthāpayitvā tu dharaṇīṃ sve sthāne puruṣottamaḥ| jalakardamaliptāṅgo lokakāryārthamudyataḥ||

Verse 14

प्राप्ते चाह्निककाले तु मध्यदेशगते रवौ। दंष्ट्राविलग्नांस्त्रीन्पिण्डान्विधूय सहसा प्रभुः।। न्यस्य वै पृथ्व्यामिति ध. थ. पाठः। पूर्वं पृथ्व्यां कुशान्दत्वा तत्र पित्राद्युद्देशेन पिण्डान्न्यस्यापूजयमिति संबन्धः।।

prāpte cāhnikakāle tu madhyadeśagate ravau| daṃṣṭrāvilagnāṃstrīnpiṇḍānvidhūya sahasā prabhuḥ|| nyasya vai pṛthvyāmiti dha. tha. pāṭhaḥ| pūrvaṃ pṛthvyāṃ kuśāndatvā tatra pitrādyuddeśena piṇḍānnyasyāpūjayamiti saṃbandhaḥ||

Verse 15

स्थापयामास वै पृथ्व्यां कुशानास्तीर्य नारद। स तेष्वात्मानमुद्दिश्य पित्र्यं चक्रे यथाविधि।।

sthāpayāmāsa vai pṛthvyāṃ kuśānāstīrya nārada| sa teṣvātmānamuddiśya pitryaṃ cakre yathāvidhi||

Verse 16

संकल्पयित्वा त्रीन्पिण्डान्स्वेनैव विधिना प्रभुः। आत्मगात्रोष्मसंभूतैः स्नेहगर्भैस्तिलैरपि।। मध्यंदिनगते रवाविति थ. ध. पाठः। दंष्ट्राविलग्नान्मृत्पिण्डानिति ट. थ. पाठः।।

saṃkalpayitvā trīnpiṇḍānsvenaiva vidhinā prabhuḥ| ātmagātroṣmasaṃbhūtaiḥ snehagarbhaistilairapi|| madhyaṃdinagate ravāviti tha. dha. pāṭhaḥ| daṃṣṭrāvilagnānmṛtpiṇḍāniti ṭa. tha. pāṭhaḥ||

Verse 17

प्रोक्ष्यापसव्यं देवेशः प्राङ्भुखः कृतवान्स्वयम्। मर्यादास्थापनार्थं च ततो वचनमुक्तवान्।।

prokṣyāpasavyaṃ deveśaḥ prāṅbhukhaḥ kṛtavānsvayam| maryādāsthāpanārthaṃ ca tato vacanamuktavān||

Verse 18

वृषाकपिरुवाच। अहं हि पितरः स्रष्टुमुद्यतो लोककृत्स्वयम्। तस्य चिन्तयतः सद्यः पितृकार्यविधीन्परान्।। तिलैरप इति थ. ध. पाठः।।

vṛṣākapiruvāca| ahaṃ hi pitaraḥ sraṣṭumudyato lokakṛtsvayam| tasya cintayataḥ sadyaḥ pitṛkāryavidhīnparān|| tilairapa iti tha. dha. pāṭhaḥ||

Verse 19

दंष्ट्राभ्यां प्रविनिर्धूता ममैते दक्षिणां दिशम्। आश्रिता धरणीं पीड्य तस्मात्पितर एव ते।। पितरः पितॄन्।।

daṃṣṭrābhyāṃ pravinirdhūtā mamaite dakṣiṇāṃ diśam| āśritā dharaṇīṃ pīḍya tasmātpitara eva te|| pitaraḥ pitṝn||

Verse 20

त्रयो मूर्तिविहीना वै पिण्डमूर्तिधरास्त्विमे। भवन्तु पितरो लोके मया सृष्टाः सनातनाः।।

trayo mūrtivihīnā vai piṇḍamūrtidharāstvime| bhavantu pitaro loke mayā sṛṣṭāḥ sanātanāḥ||

Verse 21

पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः। अहमेवात्र विज्ञेयस्त्रिषु पिण्डेषु संस्थितः। नास्ति मत्तोऽधिकः कश्चित्को वान्योर्च्यो मया स्वयं विष्णोः शालग्रामइव पितॄणां मूर्तयः पिण्डा एवेत्याह। दंष्ट्राभ्यामिति। दंष्ट्राभ्यां प्रविनिर्धूता मृत्पिण्डा दक्षिणां दिशमिति ध. थ. पाठः। दंष्ट्राभ्यां विनिधूतांस्त्रीन्पिण्डानां दक्षिणां दिशमिति ठ. पाठः। आश्रिता शरणीं पिण्डा इति झ. पाठः।।

pitā pitāmahaścaiva tathaiva prapitāmahaḥ| ahamevātra vijñeyastriṣu piṇḍeṣu saṃsthitaḥ| nāsti matto'dhikaḥ kaścitko vānyorcyo mayā svayaṃ viṣṇoḥ śālagrāmaiva pitṝṇāṃ mūrtayaḥ piṇḍā evetyāha| daṃṣṭrābhyāmiti| daṃṣṭrābhyāṃ pravinirdhūtā mṛtpiṇḍā dakṣiṇāṃ diśamiti dha. tha. pāṭhaḥ| daṃṣṭrābhyāṃ vinidhūtāṃstrīnpiṇḍānāṃ dakṣiṇāṃ diśamiti ṭha. pāṭhaḥ| āśritā śaraṇīṃ piṇḍā iti jha. pāṭhaḥ||

Verse 22

अहमेव पिता लोके अहमेव पितामहः। पितामहपिता चैव अहमेवात्र कारणम्।। पित्तामहश्चेत्यादिना श्राद्धं सर्वं विष्णुदैवत्यमेवेति पित्र्यप्रकारो दर्शितः।।

ahameva pitā loke ahameva pitāmahaḥ| pitāmahapitā caiva ahamevātra kāraṇam|| pittāmahaścetyādinā śrāddhaṃ sarvaṃ viṣṇudaivatyameveti pitryaprakāro darśitaḥ||

Verse 23

इत्येतदुक्त्वा वचनं देवदेवो वृषाकपिः। वराहपर्वते विप्र दत्त्वा पिण्डान्सविस्तरान्। आत्मानं पूजयित्वैव तत्रैवादर्शनं गतः।।

ityetaduktvā vacanaṃ devadevo vṛṣākapiḥ| varāhaparvate vipra dattvā piṇḍānsavistarān| ātmānaṃ pūjayitvaiva tatraivādarśanaṃ gataḥ||

Verse 24

एतदर्थं सुभमते पितरः पिण्डसंज्ञिताः। लभन्ते सततं पूजां वृषाकपिवचो यथा।। न को मम पिता लोक इति ध. पाठः। को वा मम पिता लोके इति झ. पाठः। मातामहः पिता चैवेति ध. पाठः।।

etadarthaṃ subhamate pitaraḥ piṇḍasaṃjñitāḥ| labhante satataṃ pūjāṃ vṛṣākapivaco yathā|| na ko mama pitā loka iti dha. pāṭhaḥ| ko vā mama pitā loke iti jha. pāṭhaḥ| mātāmahaḥ pitā caiveti dha. pāṭhaḥ||

Verse 25

ये यजन्ति पितॄन्देवान्गुरूंश्चैवातिर्थीस्तथा। गाश्चैव द्विजमुख्यांश्च पितरं मातरं तथा।। एषा तस्य स्थितिर्विप्रेति झ. पाठः।।

ye yajanti pitṝndevāngurūṃścaivātirthīstathā| gāścaiva dvijamukhyāṃśca pitaraṃ mātaraṃ tathā|| eṣā tasya sthitirvipreti jha. pāṭhaḥ||

Verse 26

कर्मणा मनसा वाचा विष्णुमेव यजन्ति ते। अन्तर्गतः स भगवान्सर्वसत्वशरीरगः।।

karmaṇā manasā vācā viṣṇumeva yajanti te| antargataḥ sa bhagavānsarvasatvaśarīragaḥ||

Verse 27

समः सर्वेषु भूतेषु ईश्वरः सुखदुःखयोः। महान्महात्मा सर्वात्मा नारायण इति श्रुतिः।।

samaḥ sarveṣu bhūteṣu īśvaraḥ sukhaduḥkhayoḥ| mahānmahātmā sarvātmā nārāyaṇa iti śrutiḥ||