Adhyaya 354

Verse 1

नरनारायणाभ्यां नारदाय श्रीभगवन्महिमानुवर्णनम्।। 1।। वदर्थाश्रमे नरादेन चिरतरं तपश्चर्या।। 2।। नरनारायणावूचतुः। धन्योस्यनुगृहीतोसि यत्ते दृष्टः स्वयंप्रभुः। न हि तं दृष्टवान्कश्चित्पद्मयोनिरपि स्वयम्।।

naranārāyaṇābhyāṃ nāradāya śrībhagavanmahimānuvarṇanam|| 1|| vadarthāśrame narādena cirataraṃ tapaścaryā|| 2|| naranārāyaṇāvūcatuḥ| dhanyosyanugṛhītosi yatte dṛṣṭaḥ svayaṃprabhuḥ| na hi taṃ dṛṣṭavānkaścitpadmayonirapi svayam||

Verse 2

अव्यक्तयोनिर्भगवान्दुर्दर्शः पुरुषोत्तमः। नारदैतद्धि नौ सत्यं वचनं समुदाहृतम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि नारायणीये चतुःपञ्चादशधिकत्रिशततमोऽध्यायः।। 354।।

avyaktayonirbhagavāndurdarśaḥ puruṣottamaḥ| nāradaitaddhi nau satyaṃ vacanaṃ samudāhṛtam|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi nārāyaṇīye catuḥpañcādaśadhikatriśatatamo'dhyāyaḥ|| 354||

Verse 3

नास्य भक्तात्प्रियतरो लोके कश्चन विद्यते। ततः स्वयं दर्शितवान्स्वमात्मानं द्विजोत्तम।।

nāsya bhaktātpriyataro loke kaścana vidyate| tataḥ svayaṃ darśitavānsvamātmānaṃ dvijottama||

Verse 4

तपो हि तप्यतस्तस्य यत्स्थानं परमात्मनः। न तत्संप्राप्नुते कश्चिदृते ह्यावां द्वितोत्तम।।

tapo hi tapyatastasya yatsthānaṃ paramātmanaḥ| na tatsaṃprāpnute kaścidṛte hyāvāṃ dvitottama||

Verse 5

या हि सूर्यसहस्रस्य समस्तस्य भवेद्द्युतिः। स्थानस्य सा भवेत्तस्य स्वयं तेन विराजता।।

yā hi sūryasahasrasya samastasya bhaveddyutiḥ| sthānasya sā bhavettasya svayaṃ tena virājatā||

Verse 6

तस्मादुत्तिष्ठते विप्र देवाद्विश्वभुवः पतेः। क्षमा क्षमावतां श्रेष्ठ यया भूमिस्तु युज्यते।।

tasmāduttiṣṭhate vipra devādviśvabhuvaḥ pateḥ| kṣamā kṣamāvatāṃ śreṣṭha yayā bhūmistu yujyate||

Verse 7

तस्माच्चोत्तिष्ठते देवात्सर्वभूतहिताद्रसः। आपो हि तेन युज्यन्ते द्रवत्वं प्राप्नुवन्ति च।। आकाशयोनिर्भगवानिति ध. पाठः।।

tasmāccottiṣṭhate devātsarvabhūtahitādrasaḥ| āpo hi tena yujyante dravatvaṃ prāpnuvanti ca|| ākāśayonirbhagavāniti dha. pāṭhaḥ||

Verse 8

तस्मादेव समुद्भूतं तेजो रूपगुणात्मकम्। येन संयुज्यते सूर्यस्ततो लोके विराजते।।

tasmādeva samudbhūtaṃ tejo rūpaguṇātmakam| yena saṃyujyate sūryastato loke virājate||

Verse 9

तस्माद्देवात्समुद्भूतः स्पर्शस्तु पुरुषोत्तमात्। येन स्म युज्यते वायुस्ततो लोकान्विवात्यसौ।।

tasmāddevātsamudbhūtaḥ sparśastu puruṣottamāt| yena sma yujyate vāyustato lokānvivātyasau||

Verse 10

तस्माच्चोत्तिष्ठते शब्दः सर्वलोकेश्वरात्प्रभोः। आकाशं युज्यते येन ततस्तिष्ठत्यसंवृतम्।।

tasmāccottiṣṭhate śabdaḥ sarvalokeśvarātprabhoḥ| ākāśaṃ yujyate yena tatastiṣṭhatyasaṃvṛtam||

Verse 11

तस्माच्चोत्तिष्ठते देवात्सर्वभूतगतं मनः। चन्द्रमा येन संयुक्तः प्रकाशगुणधारणः।।

tasmāccottiṣṭhate devātsarvabhūtagataṃ manaḥ| candramā yena saṃyuktaḥ prakāśaguṇadhāraṇaḥ||

Verse 12

सद्भूतोत्पादकं नाम तत्स्थानं वेदसंज्ञितम्। विद्यासहायो यत्रास्ते भगवान्हव्यकव्यभुक्।।

sadbhūtotpādakaṃ nāma tatsthānaṃ vedasaṃjñitam| vidyāsahāyo yatrāste bhagavānhavyakavyabhuk||

Verse 13

ये हि निष्कल्मषा लोके पुण्यपापविवर्जिताः। तेषां वै क्षेममध्वानं गच्छतां द्विजसत्तम।।

ye hi niṣkalmaṣā loke puṇyapāpavivarjitāḥ| teṣāṃ vai kṣemamadhvānaṃ gacchatāṃ dvijasattama||

Verse 14

सर्वलोके तमोहन्ता आदित्यो द्वारमुच्यते। ज्वालामाली महातेजा येनेदं धार्यते जगत्।।

sarvaloke tamohantā ādityo dvāramucyate| jvālāmālī mahātejā yenedaṃ dhāryate jagat||

Verse 15

आदित्यदग्धसर्वाङ्गा अदृश्याः केनचित्क्वचित्। परमाणुभूता भूत्वा तु तं देवं प्रविशन्त्युत।। सर्वभूतहितोरस इति थ. पाठः।।

ādityadagdhasarvāṅgā adṛśyāḥ kenacitkvacit| paramāṇubhūtā bhūtvā tu taṃ devaṃ praviśantyuta|| sarvabhūtahitorasa iti tha. pāṭhaḥ||

Verse 16

तस्मादपि च निर्मुक्ता अनिरुद्धतनौ स्थिताः। मनोभूतास्ततो भूत्वा प्रद्युम्नं प्रविशन्त्युत।।

tasmādapi ca nirmuktā aniruddhatanau sthitāḥ| manobhūtāstato bhūtvā pradyumnaṃ praviśantyuta||

Verse 17

प्रद्युम्नाच्चापि निर्मुक्ता जीवं संकर्षणं ततः। विशन्ति विप्रप्रवराः साङ्ख्या भागवतैः सह।। परमाण्वात्मभूतास्तु तं देशं प्रतिसन्त्युतेति थ. पाठः।।

pradyumnāccāpi nirmuktā jīvaṃ saṃkarṣaṇaṃ tataḥ| viśanti viprapravarāḥ sāṅkhyā bhāgavataiḥ saha|| paramāṇvātmabhūtāstu taṃ deśaṃ pratisantyuteti tha. pāṭhaḥ||

Verse 18

ततस्त्रैगुण्यहीनास्ते परमात्मानमञ्जसा। प्रविशन्ति द्विजश्रेष्ठाः क्षेत्रज्ञं निर्गुणात्मकम्। सर्वावासं वासुदेवं क्षेत्रज्ञं विद्धि तत्त्वतः।।

tatastraiguṇyahīnāste paramātmānamañjasā| praviśanti dvijaśreṣṭhāḥ kṣetrajñaṃ nirguṇātmakam| sarvāvāsaṃ vāsudevaṃ kṣetrajñaṃ viddhi tattvataḥ||

Verse 19

समाहितमनस्काश्च नियताः संयतेन्द्रियाः। एकान्तभावोपगता वासुदेवं विशन्ति ते।।

samāhitamanaskāśca niyatāḥ saṃyatendriyāḥ| ekāntabhāvopagatā vāsudevaṃ viśanti te||

Verse 20

आवामपि च धर्मस्य गुहे जातौ द्विजोत्तम। रम्यां विशालामाश्रित्य तप उग्रं समास्थितौ।। विप्रप्रवरास्तेषां शुद्धा गतिर्हिसेति ध. पाठः।।

āvāmapi ca dharmasya guhe jātau dvijottama| ramyāṃ viśālāmāśritya tapa ugraṃ samāsthitau|| viprapravarāsteṣāṃ śuddhā gatirhiseti dha. pāṭhaḥ||

Verse 21

ये तु तस्यैव देवस्य प्रादुर्भावाः सुरप्रियाः। भविष्यन्ति त्रिलोकस्थास्तेषां स्वस्तीत्यथो द्विज।।

ye tu tasyaiva devasya prādurbhāvāḥ surapriyāḥ| bhaviṣyanti trilokasthāsteṣāṃ svastītyatho dvija||

Verse 22

विधिना स्वेन युक्ताभ्यां यथापूर्वं द्विजोत्तम। आस्थिताभ्यां सर्वकृच्छ्रं व्रतं सम्यगनुत्तमम्।।

vidhinā svena yuktābhyāṃ yathāpūrvaṃ dvijottama| āsthitābhyāṃ sarvakṛcchraṃ vrataṃ samyaganuttamam||

Verse 23

स्वार्थेन विधिना युक्तः सर्वकृच्छ्रव्रते स्थितः। आवाभ्यामपि दृष्टस्त्वं श्वेतद्वीपे तपोधन।।

svārthena vidhinā yuktaḥ sarvakṛcchravrate sthitaḥ| āvābhyāmapi dṛṣṭastvaṃ śvetadvīpe tapodhana||

Verse 24

समागतो भगवता संकल्पं कृतवांस्तथा। सर्वं हि नौ संविदितं त्रैलोक्ये सचराचरे।।

samāgato bhagavatā saṃkalpaṃ kṛtavāṃstathā| sarvaṃ hi nau saṃviditaṃ trailokye sacarācare||

Verse 25

यद्भविष्यति वृत्तं वा वर्तते वा शुभाशुभम्। सर्वं स ते कथितवान्देवदेवो महामुने।।

yadbhaviṣyati vṛttaṃ vā vartate vā śubhāśubham| sarvaṃ sa te kathitavāndevadevo mahāmune||

Verse 26

वैशंपायन उवाच। एतच्छ्रुत्वा तयोर्वाक्यं तपस्युग्रे च वर्ततोः। नारदः प्राञ्जलिर्भूत्वा नारायणपरायणः।।

vaiśaṃpāyana uvāca| etacchrutvā tayorvākyaṃ tapasyugre ca vartatoḥ| nāradaḥ prāñjalirbhūtvā nārāyaṇaparāyaṇaḥ||

Verse 27

जजाप विधिवन्मन्त्रान्नारायणगतान्बहून्। दिव्यं वर्षसहस्रं हि नरनारायणाश्रमे।।

jajāpa vidhivanmantrānnārāyaṇagatānbahūn| divyaṃ varṣasahasraṃ hi naranārāyaṇāśrame||

Verse 28

अवसत्स महातेजा नारदो भगवानृषिः। तावेवाभ्यर्चयन्देवौ नरनारायणौ च तौ।।

avasatsa mahātejā nārado bhagavānṛṣiḥ| tāvevābhyarcayandevau naranārāyaṇau ca tau||