Adhyaya 350

Verse 1

वैशंपायनेन जनमेजयंप्रति अर्जुनाय स्वमाहात्म्यख्यापनपूर्वकं श्रीकृष्णकृतनारायणादिस्वनामनिर्वचनानुवादः।। 1।। जनमेजय उवाच॥ अस्तौषीद्यैरिमं व्यासः सशिष्यो मधुसूदनम् । नामभिर्विविधैरेषां निरुक्तं भगवन्मम ॥१॥ वक्तुमर्हसि शुश्रूषोः प्रजापतिपतेर्हरेः । श्रुत्वा भवेयं यत्पूतः शरच्चन्द्र इवामलः ॥२॥ वैशम्पायन उवाच॥ शृणु राजन्यथाचष्ट फल्गुनस्य हरिर्विभुः । प्रसन्नात्मात्मनो नाम्नां निरुक्तं गुणकर्मजम् ॥३॥ नामभिः कीर्तितैस्तस्य केशवस्य महात्मनः । पृष्टवान्केशवं राजन्फल्गुनः परवीरहा ॥४॥ अर्जुन उवाच॥ भगवन्भूतभव्येश सर्वभूतसृगव्यय । लोकधाम जगन्नाथ लोकानामभयप्रद ॥५॥ यानि नामानि ते देव कीर्तितानि महर्षिभिः । वेदेषु सपुराणेषु यानि गुह्यानि कर्मभिः ॥६॥ तेषां निरुक्तं त्वत्तोऽहं श्रोतुमिच्छामि केशव । न ह्यन्यो वर्तयेन्नाम्नां निरुक्तं त्वामृते प्रभो ॥७॥ श्रीभगवानुवाच॥ ऋग्वेदे सयजुर्वेदे तथैवाथर्वसामसु । पुराणे सोपनिषदे तथैव ज्योतिषेऽर्जुन ॥८॥ साङ्ख्ये च योगशास्त्रे च आयुर्वेदे तथैव च । बहूनि मम नामानि कीर्तितानि महर्षिभिः ॥९॥ गौणानि तत्र नामानि कर्मजानि च कानिचित् । निरुक्तं कर्मजानां च शृणुष्व प्रयतोऽनघ ॥१०॥ कथ्यमानं मया तात त्वं हि मेऽर्धं स्मृतः पुरा ॥१०॥ नमोऽतियशसे तस्मै देहिनां परमात्मने । नारायणाय विश्वाय निर्गुणाय गुणात्मने ॥११॥ यस्य प्रसादजो ब्रह्मा रुद्रश्च क्रोधसम्भवः । योऽसौ योनिर्हि सर्वस्य स्थावरस्य चरस्य च ॥१२॥ अष्टादशगुणं यत्तत्सत्त्वं सत्त्ववतां वर । प्रकृतिः सा परा मह्यं रोदसी योगधारिणी ॥१३॥ ऋता सत्यामराजय्या लोकानामात्मसञ्ज्ञिता ॥१३॥ तस्मात्सर्वाः प्रवर्तन्ते सर्गप्रलयविक्रियाः । ततो यज्ञश्च यष्टा च पुराणः पुरुषो विराट् ॥१४॥ अनिरुद्ध इति प्रोक्तो लोकानां प्रभवाप्ययः ॥१४॥ ब्राह्मे रात्रिक्षये प्राप्ते तस्य ह्यमिततेजसः । प्रसादात्प्रादुरभवत्पद्मं पद्मनिभेक्षण ॥१५॥ तत्र ब्रह्मा समभवत्स तस्यैव प्रसादजः ॥१५॥ अह्नः क्षये ललाटाच्च सुतो देवस्य वै तथा । क्रोधाविष्टस्य सञ्जज्ञे रुद्रः संहारकारकः ॥१६॥ एतौ द्वौ विबुधश्रेष्ठौ प्रसादक्रोधजौ स्मृतौ । तदादेशितपन्थानौ सृष्टिसंहारकारकौ ॥१७॥ निमित्तमात्रं तावत्र सर्वप्राणिवरप्रदौ ॥१७॥ कपर्दी जटिलो मुण्डः श्मशानगृहसेवकः । उग्रव्रतधरो रुद्रो योगी त्रिपुरदारुणः ॥१८॥ दक्षक्रतुहरश्चैव भगनेत्रहरस्तथा । नारायणात्मको ज्ञेयः पाण्डवेय युगे युगे ॥१९॥ तस्मिन्हि पूज्यमाने वै देवदेवे महेश्वरे । सम्पूजितो भवेत्पार्थ देवो नारायणः प्रभुः ॥२०॥ अहमात्मा हि लोकानां विश्वानां पाण्डुनन्दन । तस्मादात्मानमेवाग्रे रुद्रं सम्पूजयाम्यहम् ॥२१॥ यद्यहं नार्चयेयं वै ईशानं वरदं शिवम् । आत्मानं नार्चयेत्कश्चिदिति मे भावितं मनः ॥२२॥ मया प्रमाणं हि कृतं लोकः समनुवर्तते ॥२२॥ प्रमाणानि हि पूज्यानि ततस्तं पूजयाम्यहम् । यस्तं वेत्ति स मां वेत्ति योऽनु तं स हि मामनु ॥२३॥ रुद्रो नारायणश्चैव सत्त्वमेकं द्विधाकृतम् । लोके चरति कौन्तेय व्यक्तिस्थं सर्वकर्मसु ॥२४॥ न हि मे केनचिद्देयो वरः पाण्डवनन्दन । इति सञ्चिन्त्य मनसा पुराणं विश्वमीश्वरम् ॥२५॥ पुत्रार्थमाराधितवानात्मानमहमात्मना ॥२५॥ न हि विष्णुः प्रणमति कस्मैचिद्विबुधाय तु । ऋत आत्मानमेवेति ततो रुद्रं भजाम्यहम् ॥२६॥ सब्रह्मकाः सरुद्राश्च सेन्द्रा देवाः सहर्षिभिः । अर्चयन्ति सुरश्रेष्ठं देवं नारायणं हरिम् ॥२७॥ भविष्यतां वर्ततां च भूतानां चैव भारत । सर्वेषामग्रणीर्विष्णुः सेव्यः पूज्यश्च नित्यशः ॥२८॥ नमस्व हव्यदं विष्णुं तथा शरणदं नम । वरदं नमस्व कौन्तेय हव्यकव्यभुजं नम ॥२९॥ चतुर्विधा मम जना भक्ता एवं हि ते श्रुतम् । तेषामेकान्तिनः श्रेष्ठास्ते चैवानन्यदेवताः ॥३०॥ अहमेव गतिस्तेषां निराशीःकर्मकारिणाम् ॥३०॥ ये च शिष्टास्त्रयो भक्ताः फलकामा हि ते मताः । सर्वे च्यवनधर्माणः प्रतिबुद्धस्तु श्रेष्ठभाक् ॥३१॥ ब्रह्माणं शितिकण्ठं च याश्चान्या देवताः स्मृताः । प्रबुद्धवर्याः सेवन्ते मामेवैष्यन्ति यत्परम् ॥३२॥ भक्तं प्रति विशेषस्ते एष पार्थानुकीर्तितः ॥३२॥ त्वं चैवाहं च कौन्तेय नरनारायणौ स्मृतौ । भारावतरणार्थं हि प्रविष्टौ मानुषीं तनुम् ॥३३॥ जानाम्यध्यात्मयोगांश्च योऽहं यस्माच्च भारत । निवृत्तिलक्षणो धर्मस्तथाभ्युदयिकोऽपि च ॥३४॥ नराणामयनं ख्यातमहमेकः सनातनः । आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः ॥३५॥ अयनं मम तत्पूर्वमतो नारायणो ह्यहम् ॥३५॥ छादयामि जगद्विश्वं भूत्वा सूर्य इवांशुभिः । सर्वभूताधिवासश्च वासुदेवस्ततो ह्यहम् ॥३६॥ गतिश्च सर्वभूतानां प्रजानां चापि भारत । व्याप्ता मे रोदसी पार्थ कान्तिश्चाभ्यधिका मम ॥३७॥ अधिभूतानि चान्तेऽहं तदिच्छंश्चास्मि भारत । क्रमणाच्चाप्यहं पार्थ विष्णुरित्यभिसञ्ज्ञितः ॥३८॥ दमात्सिद्धिं परीप्सन्तो मां जनाः कामयन्ति हि । दिवं चोर्वीं च मध्यं च तस्माद्दामोदरो ह्यहम् ॥३९॥ पृश्निरित्युच्यते चान्नं वेदा आपोऽमृतं तथा । ममैतानि सदा गर्भे पृश्निगर्भस्ततो ह्यहम् ॥४०॥ ऋषयः प्राहुरेवं मां त्रितकूपाभिपातितम् । पृश्निगर्भ त्रितं पाहीत्येकतद्वितपातितम् ॥४१॥ ततः स ब्रह्मणः पुत्र आद्यो ऋषिवरस्त्रितः । उत्ततारोदपानाद्वै पृश्निगर्भानुकीर्तनात् ॥४२॥ सूर्यस्य तपतो लोकानग्नेः सोमस्य चाप्युत । अंशवो ये प्रकाशन्ते मम ते केशसञ्ज्ञिताः ॥४३॥ सर्वज्ञाः केशवं तस्मान्मामाहुर्द्विजसत्तमाः ॥४३॥ स्वपत्न्यामाहितो गर्भ उतथ्येन महात्मना । उतथ्येऽन्तर्हिते चैव कदाचिद्देवमायया ॥४४॥ बृहस्पतिरथाविन्दत्तां पत्नीं तस्य भारत ॥४४॥ ततो वै तमृषिश्रेष्ठं मैथुनोपगतं तथा । उवाच गर्भः कौन्तेय पञ्चभूतसमन्वितः ॥४५॥ पूर्वागतोऽहं वरद नार्हस्यम्बां प्रबाधितुम् । एतद्बृहस्पतिः श्रुत्वा चुक्रोध च शशाप च ॥४६॥ मैथुनोपगतो यस्मात्त्वयाहं विनिवारितः । तस्मादन्धो जास्यसि त्वं मच्छापान्नात्र संशयः ॥४७॥ स शापादृषिमुख्यस्य दीर्घं तम उपेयिवान् । स हि दीर्घतमा नाम नाम्ना ह्यासीदृषिः पुरा ॥४८॥ वेदानवाप्य चतुरः साङ्गोपाङ्गान्सनातनान् । प्रयोजयामास तदा नाम गुह्यमिदं मम ॥४९॥ आनुपूर्व्येण विधिना केशवेति पुनः पुनः । स चक्षुष्मान्समभवद्गौतमश्चाभवत्पुनः ॥५०॥ एवं हि वरदं नाम केशवेति ममार्जुन । देवानामथ सर्वेषामृषीणां च महात्मनाम् ॥५१॥ अग्निः सोमेन संयुक्त एकयोनि मुखं कृतम् । अग्नीषोमात्मकं तस्माज्जगत्कृत्स्नं चराचरम् ॥५२॥ अपि हि पुराणे भवति एकयोन्यात्मकावग्नीषोमौ देवाश्चाग्निमुखा इति एकयोनित्वाच्च परस्परं महयन्तो लोकान्धारयत इति ॥५३॥ 12.341.51 जनमेजय उवाच। अस्तौषीद्वैदिकैर्व्यासः सशिष्यो मधुसूदनम्। नामभिर्विविधैरेषां निरुक्तं भगवन्मम।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि नारायणीये पञ्चाशदधिकत्रिशततमोऽध्यायः।। 350।।

vaiśaṃpāyanena janamejayaṃprati arjunāya svamāhātmyakhyāpanapūrvakaṃ śrīkṛṣṇakṛtanārāyaṇādisvanāmanirvacanānuvādaḥ|| 1|| janamejaya uvāca|| astauṣīdyairimaṃ vyāsaḥ saśiṣyo madhusūdanam | nāmabhirvividhaireṣāṃ niruktaṃ bhagavanmama ||1|| vaktumarhasi śuśrūṣoḥ prajāpatipaterhareḥ | śrutvā bhaveyaṃ yatpūtaḥ śaraccandra ivāmalaḥ ||2|| vaiśampāyana uvāca|| śṛṇu rājanyathācaṣṭa phalgunasya harirvibhuḥ | prasannātmātmano nāmnāṃ niruktaṃ guṇakarmajam ||3|| nāmabhiḥ kīrtitaistasya keśavasya mahātmanaḥ | pṛṣṭavānkeśavaṃ rājanphalgunaḥ paravīrahā ||4|| arjuna uvāca|| bhagavanbhūtabhavyeśa sarvabhūtasṛgavyaya | lokadhāma jagannātha lokānāmabhayaprada ||5|| yāni nāmāni te deva kīrtitāni maharṣibhiḥ | vedeṣu sapurāṇeṣu yāni guhyāni karmabhiḥ ||6|| teṣāṃ niruktaṃ tvatto'haṃ śrotumicchāmi keśava | na hyanyo vartayennāmnāṃ niruktaṃ tvāmṛte prabho ||7|| śrībhagavānuvāca|| ṛgvede sayajurvede tathaivātharvasāmasu | purāṇe sopaniṣade tathaiva jyotiṣe'rjuna ||8|| sāṅkhye ca yogaśāstre ca āyurvede tathaiva ca | bahūni mama nāmāni kīrtitāni maharṣibhiḥ ||9|| gauṇāni tatra nāmāni karmajāni ca kānicit | niruktaṃ karmajānāṃ ca śṛṇuṣva prayato'nagha ||10|| kathyamānaṃ mayā tāta tvaṃ hi me'rdhaṃ smṛtaḥ purā ||10|| namo'tiyaśase tasmai dehināṃ paramātmane | nārāyaṇāya viśvāya nirguṇāya guṇātmane ||11|| yasya prasādajo brahmā rudraśca krodhasambhavaḥ | yo'sau yonirhi sarvasya sthāvarasya carasya ca ||12|| aṣṭādaśaguṇaṃ yattatsattvaṃ sattvavatāṃ vara | prakṛtiḥ sā parā mahyaṃ rodasī yogadhāriṇī ||13|| ṛtā satyāmarājayyā lokānāmātmasañjñitā ||13|| tasmātsarvāḥ pravartante sargapralayavikriyāḥ | tato yajñaśca yaṣṭā ca purāṇaḥ puruṣo virāṭ ||14|| aniruddha iti prokto lokānāṃ prabhavāpyayaḥ ||14|| brāhme rātrikṣaye prāpte tasya hyamitatejasaḥ | prasādātprādurabhavatpadmaṃ padmanibhekṣaṇa ||15|| tatra brahmā samabhavatsa tasyaiva prasādajaḥ ||15|| ahnaḥ kṣaye lalāṭācca suto devasya vai tathā | krodhāviṣṭasya sañjajñe rudraḥ saṃhārakārakaḥ ||16|| etau dvau vibudhaśreṣṭhau prasādakrodhajau smṛtau | tadādeśitapanthānau sṛṣṭisaṃhārakārakau ||17|| nimittamātraṃ tāvatra sarvaprāṇivarapradau ||17|| kapardī jaṭilo muṇḍaḥ śmaśānagṛhasevakaḥ | ugravratadharo rudro yogī tripuradāruṇaḥ ||18|| dakṣakratuharaścaiva bhaganetraharastathā | nārāyaṇātmako jñeyaḥ pāṇḍaveya yuge yuge ||19|| tasminhi pūjyamāne vai devadeve maheśvare | sampūjito bhavetpārtha devo nārāyaṇaḥ prabhuḥ ||20|| ahamātmā hi lokānāṃ viśvānāṃ pāṇḍunandana | tasmādātmānamevāgre rudraṃ sampūjayāmyaham ||21|| yadyahaṃ nārcayeyaṃ vai īśānaṃ varadaṃ śivam | ātmānaṃ nārcayetkaściditi me bhāvitaṃ manaḥ ||22|| mayā pramāṇaṃ hi kṛtaṃ lokaḥ samanuvartate ||22|| pramāṇāni hi pūjyāni tatastaṃ pūjayāmyaham | yastaṃ vetti sa māṃ vetti yo'nu taṃ sa hi māmanu ||23|| rudro nārāyaṇaścaiva sattvamekaṃ dvidhākṛtam | loke carati kaunteya vyaktisthaṃ sarvakarmasu ||24|| na hi me kenaciddeyo varaḥ pāṇḍavanandana | iti sañcintya manasā purāṇaṃ viśvamīśvaram ||25|| putrārthamārādhitavānātmānamahamātmanā ||25|| na hi viṣṇuḥ praṇamati kasmaicidvibudhāya tu | ṛta ātmānameveti tato rudraṃ bhajāmyaham ||26|| sabrahmakāḥ sarudrāśca sendrā devāḥ saharṣibhiḥ | arcayanti suraśreṣṭhaṃ devaṃ nārāyaṇaṃ harim ||27|| bhaviṣyatāṃ vartatāṃ ca bhūtānāṃ caiva bhārata | sarveṣāmagraṇīrviṣṇuḥ sevyaḥ pūjyaśca nityaśaḥ ||28|| namasva havyadaṃ viṣṇuṃ tathā śaraṇadaṃ nama | varadaṃ namasva kaunteya havyakavyabhujaṃ nama ||29|| caturvidhā mama janā bhaktā evaṃ hi te śrutam | teṣāmekāntinaḥ śreṣṭhāste caivānanyadevatāḥ ||30|| ahameva gatisteṣāṃ nirāśīḥkarmakāriṇām ||30|| ye ca śiṣṭāstrayo bhaktāḥ phalakāmā hi te matāḥ | sarve cyavanadharmāṇaḥ pratibuddhastu śreṣṭhabhāk ||31|| brahmāṇaṃ śitikaṇṭhaṃ ca yāścānyā devatāḥ smṛtāḥ | prabuddhavaryāḥ sevante māmevaiṣyanti yatparam ||32|| bhaktaṃ prati viśeṣaste eṣa pārthānukīrtitaḥ ||32|| tvaṃ caivāhaṃ ca kaunteya naranārāyaṇau smṛtau | bhārāvataraṇārthaṃ hi praviṣṭau mānuṣīṃ tanum ||33|| jānāmyadhyātmayogāṃśca yo'haṃ yasmācca bhārata | nivṛttilakṣaṇo dharmastathābhyudayiko'pi ca ||34|| narāṇāmayanaṃ khyātamahamekaḥ sanātanaḥ | āpo nārā iti proktā āpo vai narasūnavaḥ ||35|| ayanaṃ mama tatpūrvamato nārāyaṇo hyaham ||35|| chādayāmi jagadviśvaṃ bhūtvā sūrya ivāṃśubhiḥ | sarvabhūtādhivāsaśca vāsudevastato hyaham ||36|| gatiśca sarvabhūtānāṃ prajānāṃ cāpi bhārata | vyāptā me rodasī pārtha kāntiścābhyadhikā mama ||37|| adhibhūtāni cānte'haṃ tadicchaṃścāsmi bhārata | kramaṇāccāpyahaṃ pārtha viṣṇurityabhisañjñitaḥ ||38|| damātsiddhiṃ parīpsanto māṃ janāḥ kāmayanti hi | divaṃ corvīṃ ca madhyaṃ ca tasmāddāmodaro hyaham ||39|| pṛśnirityucyate cānnaṃ vedā āpo'mṛtaṃ tathā | mamaitāni sadā garbhe pṛśnigarbhastato hyaham ||40|| ṛṣayaḥ prāhurevaṃ māṃ tritakūpābhipātitam | pṛśnigarbha tritaṃ pāhītyekatadvitapātitam ||41|| tataḥ sa brahmaṇaḥ putra ādyo ṛṣivarastritaḥ | uttatārodapānādvai pṛśnigarbhānukīrtanāt ||42|| sūryasya tapato lokānagneḥ somasya cāpyuta | aṃśavo ye prakāśante mama te keśasañjñitāḥ ||43|| sarvajñāḥ keśavaṃ tasmānmāmāhurdvijasattamāḥ ||43|| svapatnyāmāhito garbha utathyena mahātmanā | utathye'ntarhite caiva kadāciddevamāyayā ||44|| bṛhaspatirathāvindattāṃ patnīṃ tasya bhārata ||44|| tato vai tamṛṣiśreṣṭhaṃ maithunopagataṃ tathā | uvāca garbhaḥ kaunteya pañcabhūtasamanvitaḥ ||45|| pūrvāgato'haṃ varada nārhasyambāṃ prabādhitum | etadbṛhaspatiḥ śrutvā cukrodha ca śaśāpa ca ||46|| maithunopagato yasmāttvayāhaṃ vinivāritaḥ | tasmādandho jāsyasi tvaṃ macchāpānnātra saṃśayaḥ ||47|| sa śāpādṛṣimukhyasya dīrghaṃ tama upeyivān | sa hi dīrghatamā nāma nāmnā hyāsīdṛṣiḥ purā ||48|| vedānavāpya caturaḥ sāṅgopāṅgānsanātanān | prayojayāmāsa tadā nāma guhyamidaṃ mama ||49|| ānupūrvyeṇa vidhinā keśaveti punaḥ punaḥ | sa cakṣuṣmānsamabhavadgautamaścābhavatpunaḥ ||50|| evaṃ hi varadaṃ nāma keśaveti mamārjuna | devānāmatha sarveṣāmṛṣīṇāṃ ca mahātmanām ||51|| agniḥ somena saṃyukta ekayoni mukhaṃ kṛtam | agnīṣomātmakaṃ tasmājjagatkṛtsnaṃ carācaram ||52|| api hi purāṇe bhavati ekayonyātmakāvagnīṣomau devāścāgnimukhā iti ekayonitvācca parasparaṃ mahayanto lokāndhārayata iti ||53|| 12.341.51 janamejaya uvāca| astauṣīdvaidikairvyāsaḥ saśiṣyo madhusūdanam| nāmabhirvividhaireṣāṃ niruktaṃ bhagavanmama|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi nārāyaṇīye pañcāśadadhikatriśatatamo'dhyāyaḥ|| 350||

Verse 2

वक्तुमर्हसि शुश्रूषोः प्रजापतिपतेर्हरः। श्रुत्वा भवेयं यत्पूतः शरच्चन्द्र इवामलः।।

vaktumarhasi śuśrūṣoḥ prajāpatipaterharaḥ| śrutvā bhaveyaṃ yatpūtaḥ śaraccandra ivāmalaḥ||

Verse 3

वैशंपायन उवाच। शृणु राजन्यथाचष्ट फल्गुनस्य हरिः प्रभुः। प्रसन्नात्मात्मनो नाम्नां निरुक्तं गुणकर्मजम्।। निरुक्तं निर्वचनम्।।

vaiśaṃpāyana uvāca| śṛṇu rājanyathācaṣṭa phalgunasya hariḥ prabhuḥ| prasannātmātmano nāmnāṃ niruktaṃ guṇakarmajam|| niruktaṃ nirvacanam||

Verse 4

नामभिः कीर्तितैस्तस्य केशवस्य महात्मनः। पृष्टवान्केशवं राजन्फगुनः परवीरहा।।

nāmabhiḥ kīrtitaistasya keśavasya mahātmanaḥ| pṛṣṭavānkeśavaṃ rājanphagunaḥ paravīrahā||

Verse 5

अर्जुन उवाच। भगवन्भूतभव्येश सर्वभूतसृगव्यय। लोकधाम जगन्नाथ लोकानामभयप्रद।।

arjuna uvāca| bhagavanbhūtabhavyeśa sarvabhūtasṛgavyaya| lokadhāma jagannātha lokānāmabhayaprada||

Verse 6

यानि नामानि ते देव कीर्तितानि महर्षिभिः। वेदेषु सपुराणेषु यानि गुह्यानि कर्मभिः।।

yāni nāmāni te deva kīrtitāni maharṣibhiḥ| vedeṣu sapurāṇeṣu yāni guhyāni karmabhiḥ||

Verse 7

तेषां निरुक्तं त्वत्तोऽहं श्रोतुमिच्छामि केशव। न ह्यन्यो वर्णयेन्नाम्नां निरुक्तं त्वामृते प्रभो।।

teṣāṃ niruktaṃ tvatto'haṃ śrotumicchāmi keśava| na hyanyo varṇayennāmnāṃ niruktaṃ tvāmṛte prabho||

Verse 8

श्रीभगवानुवाच। ऋग्वेदे सयजुर्वेदे तथैवाथर्वसामसु। पुराणे सोपनिषदे तथैव ज्योतिषेऽर्जुन।।

śrībhagavānuvāca| ṛgvede sayajurvede tathaivātharvasāmasu| purāṇe sopaniṣade tathaiva jyotiṣe'rjuna||

Verse 9

साङ्ख्ये च योगशास्त्रे च आयुर्वेदे तथैव च। बहूनि मम नामानि कीर्तितानि महर्षिभिः।।

sāṅkhye ca yogaśāstre ca āyurvede tathaiva ca| bahūni mama nāmāni kīrtitāni maharṣibhiḥ||

Verse 10

गौणानि तत्र नामानि कर्मजानि च कानिचित्। निरुक्तं कर्मजानां त्वं शृणुष्व प्रयतोऽनघ।।

gauṇāni tatra nāmāni karmajāni ca kānicit| niruktaṃ karmajānāṃ tvaṃ śṛṇuṣva prayato'nagha||

Verse 11

कथ्यमानं मया तात त्वं हि मेऽर्धं स्मृतः पुरा। नमोऽतियशमे तस्मै देवानां परमात्मने।।

kathyamānaṃ mayā tāta tvaṃ hi me'rdhaṃ smṛtaḥ purā| namo'tiyaśame tasmai devānāṃ paramātmane||

Verse 12

नारायणाय विश्वाय निर्गुणाय गुणात्मने। यस्य प्रसादजो ब्रह्मा रुद्रस्य क्रोधसंभवः।।

nārāyaṇāya viśvāya nirguṇāya guṇātmane| yasya prasādajo brahmā rudrasya krodhasaṃbhavaḥ||

Verse 13

योसौ योनिर्हि सर्वस्य स्थावरस्य चरस्य च। अष्टादशगुणं यत्तत्सत्वं सत्ववतांवर।।

yosau yonirhi sarvasya sthāvarasya carasya ca| aṣṭādaśaguṇaṃ yattatsatvaṃ satvavatāṃvara||

Verse 14

प्रकृतिः सा परा मह्यं रोदसी लोकधारिणी। ऋता सत्याऽमरा जय्या लोकानामात्मसंज्ञिता।। गुणकर्मजं गुणः सर्वज्ञत्वादिस्तज्जम्। कर्म जगत्सृष्ट्यादि तज्जम्।।

prakṛtiḥ sā parā mahyaṃ rodasī lokadhāriṇī| ṛtā satyā'marā jayyā lokānāmātmasaṃjñitā|| guṇakarmajaṃ guṇaḥ sarvajñatvādistajjam| karma jagatsṛṣṭyādi tajjam||

Verse 15

तस्मात्सर्वाः प्रवर्तन्ते सर्गप्रलयविक्रियाः। तपो यज्ञश्च यष्टा च पुराणः पुरुषो विराट्।।

tasmātsarvāḥ pravartante sargapralayavikriyāḥ| tapo yajñaśca yaṣṭā ca purāṇaḥ puruṣo virāṭ||

Verse 16

अनिरुद्ध इति प्रोक्तो लोकानां प्रभवाप्ययः। ब्राह्मे रात्रिक्षये प्राप्ते तस्य ह्यमिततेजसः।।

aniruddha iti prokto lokānāṃ prabhavāpyayaḥ| brāhme rātrikṣaye prāpte tasya hyamitatejasaḥ||

Verse 17

प्रसादात्प्रादुरभवत्पद्ममर्कनिभं क्षणात्। तत्र ब्रह्मा समभवत्स तस्यैव प्रसादजः।। ऋता सत्या महाराज या लोकानामसंज्ञिता इति थ. पाठः।।

prasādātprādurabhavatpadmamarkanibhaṃ kṣaṇāt| tatra brahmā samabhavatsa tasyaiva prasādajaḥ|| ṛtā satyā mahārāja yā lokānāmasaṃjñitā iti tha. pāṭhaḥ||

Verse 18

अह्नः क्षये ललाटाच्च सुतो देवस्य वै तथा। क्रोधाविष्टस्य संजज्ञे रुद्रः संहारकारकः।।

ahnaḥ kṣaye lalāṭācca suto devasya vai tathā| krodhāviṣṭasya saṃjajñe rudraḥ saṃhārakārakaḥ||

Verse 19

एतौ द्वौ विबुधश्रेष्ठौ प्रसादक्रोधजावुभौ। तदादर्शितपन्थानौ सृष्टिसंहारकारकौ।।

etau dvau vibudhaśreṣṭhau prasādakrodhajāvubhau| tadādarśitapanthānau sṛṣṭisaṃhārakārakau||

Verse 20

निमित्तमात्रं तावत्र सर्वप्राणिवरप्रदौ। कपदीं जटिलो मुण्डः श्मशानगृहसेवकः।।

nimittamātraṃ tāvatra sarvaprāṇivarapradau| kapadīṃ jaṭilo muṇḍaḥ śmaśānagṛhasevakaḥ||

Verse 21

उग्रव्रतचरो रुद्रो योगी त्रिपुरदारणः। दक्षक्रतुहरश्चैव भगनेत्रहरस्तथा।।

ugravratacaro rudro yogī tripuradāraṇaḥ| dakṣakratuharaścaiva bhaganetraharastathā||

Verse 22

नारायणात्मको ज्ञेयः पाण्डवेय युगेयुगे। तस्मिन्हि पूज्यमाने वै देवदेवे महेश्वरे।।

nārāyaṇātmako jñeyaḥ pāṇḍaveya yugeyuge| tasminhi pūjyamāne vai devadeve maheśvare||

Verse 23

संपूजितो भवत्पार्थ देवो नारायणः प्रभुः। अहमात्मा हि लोकानां विश्वेषां पाण्डुनन्दन।।

saṃpūjito bhavatpārtha devo nārāyaṇaḥ prabhuḥ| ahamātmā hi lokānāṃ viśveṣāṃ pāṇḍunandana||

Verse 24

तस्मादात्मानमेवाग्रे रुद्रं संपूजयाम्यहम्। यद्यहं नार्चयेयं वै ईशानं वरदं शिवम्।।

tasmādātmānamevāgre rudraṃ saṃpūjayāmyaham| yadyahaṃ nārcayeyaṃ vai īśānaṃ varadaṃ śivam||

Verse 25

आत्मानं नार्चयेत्कश्चिदिति मे भावितात्मनः। मया प्रमाणं हि कृतं लोकः समनुवर्तते।।

ātmānaṃ nārcayetkaściditi me bhāvitātmanaḥ| mayā pramāṇaṃ hi kṛtaṃ lokaḥ samanuvartate||

Verse 26

प्रमाणानि हि पूज्यानि ततस्तं पूजयाम्यहम्। यस्तं वेत्ति स मां वेत्ति योऽनु तं स हि मामनु।।

pramāṇāni hi pūjyāni tatastaṃ pūjayāmyaham| yastaṃ vetti sa māṃ vetti yo'nu taṃ sa hi māmanu||

Verse 27

रुद्रो नारायणश्चैव सत्वमेकं द्विधा कृतम्। लोके चरति कौन्तेय व्यक्तिस्थं सर्वकर्मसु।।

rudro nārāyaṇaścaiva satvamekaṃ dvidhā kṛtam| loke carati kaunteya vyaktisthaṃ sarvakarmasu||

Verse 28

न हि मे केनचिद्देयो वरः पाण्डवनन्दन। इति संचिन्त्य मनसा पुराणं रुद्रमीश्वरम्।।

na hi me kenaciddeyo varaḥ pāṇḍavanandana| iti saṃcintya manasā purāṇaṃ rudramīśvaram||

Verse 29

पुत्रार्थमाराधितवानहमात्मानमात्मना। न हि विष्णुः प्रणमति कस्मैचिद्विबुधाय च।।

putrārthamārādhitavānahamātmānamātmanā| na hi viṣṇuḥ praṇamati kasmaicidvibudhāya ca||

Verse 30

ऋते आत्मानमेवेति ततो रुद्रं नमाम्यहम्। सब्रह्मकाः सरुद्राश्च सेन्द्रा देवाः सहर्षिभिः।।

ṛte ātmānameveti tato rudraṃ namāmyaham| sabrahmakāḥ sarudrāśca sendrā devāḥ saharṣibhiḥ||

Verse 31

अर्चयन्ति सुरश्रेष्ठं देवं नारायणं हरिम्। भविष्यतां वर्ततां च भूतानां चैव भारत।।

arcayanti suraśreṣṭhaṃ devaṃ nārāyaṇaṃ harim| bhaviṣyatāṃ vartatāṃ ca bhūtānāṃ caiva bhārata||

Verse 32

सर्वेषामग्रणीर्विष्णुः सेव्यः पूज्यश्च नित्यशः। नमस्व हव्यदं विष्णुं तथा शरणदं नमः। पद्मं पद्मनिभेक्षणेति झ. पाठः।।

sarveṣāmagraṇīrviṣṇuḥ sevyaḥ pūjyaśca nityaśaḥ| namasva havyadaṃ viṣṇuṃ tathā śaraṇadaṃ namaḥ| padmaṃ padmanibhekṣaṇeti jha. pāṭhaḥ||

Verse 33

वरदं नमस्व कौन्तेय हव्यकव्यभुजं नमः। चतुर्विधा मम जना भक्ता एव हि मे श्रुतम्।। स्तव्यः पूज्यश्च नित्यश इति ध. पाठः।।

varadaṃ namasva kaunteya havyakavyabhujaṃ namaḥ| caturvidhā mama janā bhaktā eva hi me śrutam|| stavyaḥ pūjyaśca nityaśa iti dha. pāṭhaḥ||

Verse 34

तेषामेकान्तिनः श्रेष्ठा ये चैवानन्यदेवताः। अहमेव गतिस्तेषां निराशीः कर्मकारिणाम्।।

teṣāmekāntinaḥ śreṣṭhā ye caivānanyadevatāḥ| ahameva gatisteṣāṃ nirāśīḥ karmakāriṇām||

Verse 35

ये च शिष्टास्त्रयो भक्ताः फलकामा हि ते मताः। सर्वे च्यवनधर्माणः प्रतिबुद्धस्तु श्रेष्ठभाक्।।

ye ca śiṣṭāstrayo bhaktāḥ phalakāmā hi te matāḥ| sarve cyavanadharmāṇaḥ pratibuddhastu śreṣṭhabhāk||

Verse 36

ब्रह्माणं शितिकण्ठं च याश्चान्या देवताः स्मृताः। प्रबुद्धचर्याः सेवन्तो मामेवैष्यन्ति यत्फलम्।।

brahmāṇaṃ śitikaṇṭhaṃ ca yāścānyā devatāḥ smṛtāḥ| prabuddhacaryāḥ sevanto māmevaiṣyanti yatphalam||

Verse 37

भक्तं प्रति विशेषस्ते एष पार्थानुकीर्तितः। त्वं चैवाहं च कौन्तेय नरनारायणौ स्मृतौ।।

bhaktaṃ prati viśeṣaste eṣa pārthānukīrtitaḥ| tvaṃ caivāhaṃ ca kaunteya naranārāyaṇau smṛtau||

Verse 38

भारावतरणार्थं तु प्रविष्टौ मानुषीं तनुम्। नानीभ्यध्यात्मयोगांश्च योऽहं यस्माच्च भारत।।

bhārāvataraṇārthaṃ tu praviṣṭau mānuṣīṃ tanum| nānībhyadhyātmayogāṃśca yo'haṃ yasmācca bhārata||

Verse 39

निवृत्तिलक्षणो धर्मस्तथाऽऽभ्यदयिकोऽपि च। नराणामयनं ख्यातमहमेकः सनातनः।।

nivṛttilakṣaṇo dharmastathā''bhyadayiko'pi ca| narāṇāmayanaṃ khyātamahamekaḥ sanātanaḥ||

Verse 40

आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः। अयनं मम ताः पूर्वमतो नारायणोस्म्यहम्।। चतुर्विधाः आर्तो जिज्ञासुरर्थाथां ज्ञानी चेति गीतोक्ताः।।

āpo nārā iti proktā āpo vai narasūnavaḥ| ayanaṃ mama tāḥ pūrvamato nārāyaṇosmyaham|| caturvidhāḥ ārto jijñāsurarthāthāṃ jñānī ceti gītoktāḥ||

Verse 41

छादयामि जगद्विश्वं भूत्वा सूर्य इवांशुभिः। सर्वभूताधिवासश्च वासुदेवस्ततो ह्यहम्।। तेन नारायणोऽस्म्यहमिति ट. ध. पाठः।।

chādayāmi jagadviśvaṃ bhūtvā sūrya ivāṃśubhiḥ| sarvabhūtādhivāsaśca vāsudevastato hyaham|| tena nārāyaṇo'smyahamiti ṭa. dha. pāṭhaḥ||

Verse 42

गतिश्च सर्वभूतानां प्रजनश्चापि भारत। व्याप्ते म रोदसी पार्थ कान्तिश्चाभ्यधिका मम। वासयामिजगद्विश्वमिति ध. पाठः।।

gatiśca sarvabhūtānāṃ prajanaścāpi bhārata| vyāpte ma rodasī pārtha kāntiścābhyadhikā mama| vāsayāmijagadviśvamiti dha. pāṭhaḥ||

Verse 43

अधिभूतनिविष्टश्च तद्विश्वं चास्मि भारत। क्रमणाच्चाप्यहं पार्थ विष्णुरित्यभिसंज्ञितः।।

adhibhūtaniviṣṭaśca tadviśvaṃ cāsmi bhārata| kramaṇāccāpyahaṃ pārtha viṣṇurityabhisaṃjñitaḥ||

Verse 44

दमात्सिद्धिं परीप्सन्तो मां जनाः कामयन्ति ह। दिवं चोर्वी च मध्यं च तस्माद्दामोदरो ह्यहम्।।

damātsiddhiṃ parīpsanto māṃ janāḥ kāmayanti ha| divaṃ corvī ca madhyaṃ ca tasmāddāmodaro hyaham||

Verse 45

पृश्निरित्युच्यते चान्नं वेदा आपोऽमृतं तथा। ममैतानि सदा गर्भः पृश्निगर्भस्ततो ह्यहम्।। सर्वभूतानां ब्रह्मादीनां च भारतेति थ. पाठः।।

pṛśnirityucyate cānnaṃ vedā āpo'mṛtaṃ tathā| mamaitāni sadā garbhaḥ pṛśnigarbhastato hyaham|| sarvabhūtānāṃ brahmādīnāṃ ca bhārateti tha. pāṭhaḥ||

Verse 46

ऋषयः प्राहुरेवं मां त्रितं कूपनिपातितम्। पृश्निगर्भ त्रितं पाहीत्येकतद्वितपातितम्।।

ṛṣayaḥ prāhurevaṃ māṃ tritaṃ kūpanipātitam| pṛśnigarbha tritaṃ pāhītyekatadvitapātitam||

Verse 47

ततः स ब्रह्मणः पुत्र आद्यो ह्यृषिवरस्त्रितः। उत्ततारोदपानाद्वै पृश्निगर्भानुकीर्तनात्।।

tataḥ sa brahmaṇaḥ putra ādyo hyṛṣivarastritaḥ| uttatārodapānādvai pṛśnigarbhānukīrtanāt||

Verse 48

सूर्यस्य तपतो लोकानग्नेः सोमस्य चाप्युत। अंशवो यत्प्रकाशन्ते ममैते केशसंज्ञिताः।।

sūryasya tapato lokānagneḥ somasya cāpyuta| aṃśavo yatprakāśante mamaite keśasaṃjñitāḥ||

Verse 49

सर्वज्ञाः केशवं तस्मान्मामाहुर्द्विजसत्तमाः। स्वपत्न्यामाहितो गर्भ उचथ्येन महात्मना।।

sarvajñāḥ keśavaṃ tasmānmāmāhurdvijasattamāḥ| svapatnyāmāhito garbha ucathyena mahātmanā||

Verse 50

उचथ्येऽन्तहिंते चैव कदाचिद्देवताज्ञया। बृहस्पतिरथाविन्दत्तां पत्नीं तस्य धीमतः।।

ucathye'ntahiṃte caiva kadāciddevatājñayā| bṛhaspatirathāvindattāṃ patnīṃ tasya dhīmataḥ||

Verse 51

ततो वै तमृषिश्रेष्ठं मैथुनोपगतं तथा। उवाच गर्भः कौन्तेय पञ्चभूतगुणात्मकः।।

tato vai tamṛṣiśreṣṭhaṃ maithunopagataṃ tathā| uvāca garbhaḥ kaunteya pañcabhūtaguṇātmakaḥ||

Verse 52

पूर्वागतोऽहं वरद नार्हस्यम्बां प्रबाधितुम्। एतद्बृहस्पतिः श्रुत्वा चुक्रोध च शशाप च।।

pūrvāgato'haṃ varada nārhasyambāṃ prabādhitum| etadbṛhaspatiḥ śrutvā cukrodha ca śaśāpa ca||

Verse 53

मैथुनायागतो यस्मात्त्वयाऽहं विनिवारितः। तस्मादन्धो यास्यसि त्वं मच्छापान्नात्र संशयः।।

maithunāyāgato yasmāttvayā'haṃ vinivāritaḥ| tasmādandho yāsyasi tvaṃ macchāpānnātra saṃśayaḥ||

Verse 54

स शापादृषिमुख्यस्य दीर्घं तम उपेयिवान्। स हि दीर्घतमा नाम नाम्ना ह्यासीदृषिः पुरा।।

sa śāpādṛṣimukhyasya dīrghaṃ tama upeyivān| sa hi dīrghatamā nāma nāmnā hyāsīdṛṣiḥ purā||

Verse 55

वेदानवाप्य चतुरः साङ्गोपाङ्गान्सनातनान्। प्रयोजयामास तदा नाम गुह्यमिदं मम।।

vedānavāpya caturaḥ sāṅgopāṅgānsanātanān| prayojayāmāsa tadā nāma guhyamidaṃ mama||

Verse 56

आनुपूर्व्येण विधिना केशवेति पुनः पुनः। स चक्षुष्मान्समभवद्गौतमश्चाभवत्पुनः।।

ānupūrvyeṇa vidhinā keśaveti punaḥ punaḥ| sa cakṣuṣmānsamabhavadgautamaścābhavatpunaḥ||

Verse 57

एवं हि वरदं नाम केशवेति ममार्जुन। देवानामथ सर्वेषामृषीणां च महात्मनाम्।।

evaṃ hi varadaṃ nāma keśaveti mamārjuna| devānāmatha sarveṣāmṛṣīṇāṃ ca mahātmanām||

Verse 58

अग्निः सोमेन संयुक्त एकयोनिर्मुखं कृतम्। अग्नीषोममयं तस्माज्जगत्कृत्स्नं चराचरम्।।

agniḥ somena saṃyukta ekayonirmukhaṃ kṛtam| agnīṣomamayaṃ tasmājjagatkṛtsnaṃ carācaram||

Verse 59

अपि हि पुराणे भवति एकयोन्यावग्नीषोमौ देवाश्चाग्निमुखा इति। एकयोनित्वाच्च परस्परं हर्षयन्तो लोकान्धारयन्त इति ।।

api hi purāṇe bhavati ekayonyāvagnīṣomau devāścāgnimukhā iti| ekayonitvācca parasparaṃ harṣayanto lokāndhārayanta iti ||