Adhyaya 349

Verse 1

श्रीहरेर्थज्ञेष्वग्रभागभाक्त्वप्रकारं पृष्टेन सौतिना तत्कथनाय शौनकादीन्प्रति ब्रह्मादीनां श्वेतद्वीपगमनादिप्रतिपादक व्यासवैशंपायनादिसंवादानुवादः।। 1।। शौनक उवाच। कथं स भगवान्देवो यज्ञेष्वग्रहरः प्रभुः। यज्ञधारी च सततं वेदवेदाङ्गवित्तथा।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि नारायणीये एकोनपञ्चाशदधिकत्रिशततमोऽध्यायः।। 349।।

śrīharerthajñeṣvagrabhāgabhāktvaprakāraṃ pṛṣṭena sautinā tatkathanāya śaunakādīnprati brahmādīnāṃ śvetadvīpagamanādipratipādaka vyāsavaiśaṃpāyanādisaṃvādānuvādaḥ|| 1|| śaunaka uvāca| kathaṃ sa bhagavāndevo yajñeṣvagraharaḥ prabhuḥ| yajñadhārī ca satataṃ vedavedāṅgavittathā|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi nārāyaṇīye ekonapañcāśadadhikatriśatatamo'dhyāyaḥ|| 349||

Verse 2

निवृत्तं चास्थितो धर्मं क्षेमी भागवतः प्रभुः। निवृत्तिधर्मान्विदधे स एव भगवान्प्रभुः।। यज्ञेष्वाहूयते प्रभुरिति ट. ध. पाठः।।

nivṛttaṃ cāsthito dharmaṃ kṣemī bhāgavataḥ prabhuḥ| nivṛttidharmānvidadhe sa eva bhagavānprabhuḥ|| yajñeṣvāhūyate prabhuriti ṭa. dha. pāṭhaḥ||

Verse 3

कथं प्रवृत्तिधर्मेषु भागार्हा देवताः कृताः। कथं निवृत्तिधर्माश्च कृता व्यावृत्तबुद्धयः।।

kathaṃ pravṛttidharmeṣu bhāgārhā devatāḥ kṛtāḥ| kathaṃ nivṛttidharmāśca kṛtā vyāvṛttabuddhayaḥ||

Verse 4

एतं नः संशयं सौते छिन्धि गुह्यं सनातनम्। त्वया नारायणकथाः श्रुता वै धर्मसंहिताः।।

etaṃ naḥ saṃśayaṃ saute chindhi guhyaṃ sanātanam| tvayā nārāyaṇakathāḥ śrutā vai dharmasaṃhitāḥ||

Verse 5

सौतिरुवाच। जनमेजयेन यत्पृष्टः शिष्यो व्यासस्य धीमतः। तत्तेऽहं कथयिष्यामि पौराणं शौनकोत्तम।।

sautiruvāca| janamejayena yatpṛṣṭaḥ śiṣyo vyāsasya dhīmataḥ| tatte'haṃ kathayiṣyāmi paurāṇaṃ śaunakottama||

Verse 6

श्रुत्वा माहात्म्यमेतस्य देहिनां परमात्मनः। जनमेजयो महाप्राज्ञो वैशंपायनमब्रवीत्।।

śrutvā māhātmyametasya dehināṃ paramātmanaḥ| janamejayo mahāprājño vaiśaṃpāyanamabravīt||

Verse 7

इमे सब्रह्यका लोकाः ससुरासुरमानवाः। क्रियास्वभ्युदयोक्तासु सक्ता दृश्यन्ति सर्वशः।।

ime sabrahyakā lokāḥ sasurāsuramānavāḥ| kriyāsvabhyudayoktāsu saktā dṛśyanti sarvaśaḥ||

Verse 8

मोक्षश्चोक्तस्त्वया ब्रह्मन्निर्वाणं परमं सुखम्। ये तु मुक्ता भवन्तीह पुण्यपापविवर्जिताः। ते सहस्रार्चिषं देवं प्रविशन्तीह शुश्रुम्।।

mokṣaścoktastvayā brahmannirvāṇaṃ paramaṃ sukham| ye tu muktā bhavantīha puṇyapāpavivarjitāḥ| te sahasrārciṣaṃ devaṃ praviśantīha śuśrum||

Verse 9

अयं हि दुरनुष्ठेयो मोक्षधर्मः सनातनः। यं हित्वा देवताः सर्वा हव्यकव्यभुजोऽभवन्।।

ayaṃ hi duranuṣṭheyo mokṣadharmaḥ sanātanaḥ| yaṃ hitvā devatāḥ sarvā havyakavyabhujo'bhavan||

Verse 10

किंच ब्रह्मा च रुद्रश्च बलभित्प्रभुः। सूर्यस्ताराधिपो वायुरग्निर्वरुण एव च।।

kiṃca brahmā ca rudraśca balabhitprabhuḥ| sūryastārādhipo vāyuragnirvaruṇa eva ca||

Verse 11

आकाशं जगती चैव ये च शेषा दिवौकसः। प्रलयं न विजानन्ति आत्मनः परिनिर्मितम्।।

ākāśaṃ jagatī caiva ye ca śeṣā divaukasaḥ| pralayaṃ na vijānanti ātmanaḥ parinirmitam||

Verse 12

ततस्तेनास्थिता मार्गं ध्रुवमक्षरमव्ययम्। स्मृत्वा कालपरीमाणं प्रवृत्तिं ये समास्थिताः। दोषः कालपरीमाणो महानेष क्रियावताम्।। क्षेमं भागवतं प्रभुरिति ट. पाठः।।

tatastenāsthitā mārgaṃ dhruvamakṣaramavyayam| smṛtvā kālaparīmāṇaṃ pravṛttiṃ ye samāsthitāḥ| doṣaḥ kālaparīmāṇo mahāneṣa kriyāvatām|| kṣemaṃ bhāgavataṃ prabhuriti ṭa. pāṭhaḥ||

Verse 13

एतन्मे संशयं विप्र हृदि शल्यमिवार्पितम्। छिन्धीतिहासकथनात्परं कौतूहलं हि मे।।

etanme saṃśayaṃ vipra hṛdi śalyamivārpitam| chindhītihāsakathanātparaṃ kautūhalaṃ hi me||

Verse 14

कथं भागहराः प्रोक्ता देवताः क्रतुषु द्विज। किमर्थं चाध्वरे ब्रह्मन्निज्यन्ते त्रिदिवौकसः।।

kathaṃ bhāgaharāḥ proktā devatāḥ kratuṣu dvija| kimarthaṃ cādhvare brahmannijyante tridivaukasaḥ||

Verse 15

ये च भागं प्रगृह्णन्ति यज्ञेषु द्विजसत्तम। ते यजन्तो महायज्ञैः कस्य भागं ददन्ति वै।।

ye ca bhāgaṃ pragṛhṇanti yajñeṣu dvijasattama| te yajanto mahāyajñaiḥ kasya bhāgaṃ dadanti vai||

Verse 16

वैशंपायन उवाच। अहो गूढतमः प्रश्नस्त्वया पृष्टो जनेश्वर। नातप्ततपसा ह्येष नावेदविदुषा तथा। नापुराणविदा चैव शक्यो व्याहर्तुमञ्जसा।।

vaiśaṃpāyana uvāca| aho gūḍhatamaḥ praśnastvayā pṛṣṭo janeśvara| nātaptatapasā hyeṣa nāvedaviduṣā tathā| nāpurāṇavidā caiva śakyo vyāhartumañjasā||

Verse 17

हन्त ते कथयिष्यामि यन्मे पृष्टः पुरा गुरुः। कृष्णद्वैपायनो व्यासो वेदव्यासो महानृषिः।।

hanta te kathayiṣyāmi yanme pṛṣṭaḥ purā guruḥ| kṛṣṇadvaipāyano vyāso vedavyāso mahānṛṣiḥ||

Verse 18

सुमन्तुर्जैमिनिश्चैव पैलश्च सुदृढव्रतः। अहं चतुर्थः शिष्यो वै पञ्चमश्च शुकः स्मृतः।।

sumanturjaiminiścaiva pailaśca sudṛḍhavrataḥ| ahaṃ caturthaḥ śiṣyo vai pañcamaśca śukaḥ smṛtaḥ||

Verse 19

एतान्समागतान्सर्वान्पञ्च शिष्यान्दमान्वितान्। शौचाचारसमायुक्ताञ्जितक्रोधाञ्जितेन्द्रियान्।।

etānsamāgatānsarvānpañca śiṣyāndamānvitān| śaucācārasamāyuktāñjitakrodhāñjitendriyān||

Verse 20

वेदानध्यापयामास महाभारतपञ्चमान्। मेरौ गिरिवरे रम्ये सिद्धचारणसेविते।।

vedānadhyāpayāmāsa mahābhāratapañcamān| merau girivare ramye siddhacāraṇasevite||

Verse 21

तेषामभ्यस्यतां वेदान्कदाचित्संशयोऽभवत्। एष वै यस्त्वया पृष्टस्तेन तेषां प्रकीर्तितः।।

teṣāmabhyasyatāṃ vedānkadācitsaṃśayo'bhavat| eṣa vai yastvayā pṛṣṭastena teṣāṃ prakīrtitaḥ||

Verse 22

ततः श्रुतो मया चापि तवाख्येयोऽद्य भारत।।

tataḥ śruto mayā cāpi tavākhyeyo'dya bhārata||

Verse 23

शिष्याणां वचनं श्रुत्वा सर्वाज्ञानतमोनुदः। पराशरसुतः श्रीमान्व्यासो वाक्यमथाब्रवीत्।।

śiṣyāṇāṃ vacanaṃ śrutvā sarvājñānatamonudaḥ| parāśarasutaḥ śrīmānvyāso vākyamathābravīt||

Verse 24

मया हि सुमहत्तप्तं तपः परमदारुणम्। भूतं भव्यं भविष्यं च जानीयामिति सत्तमाः।।

mayā hi sumahattaptaṃ tapaḥ paramadāruṇam| bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyaṃ ca jānīyāmiti sattamāḥ||

Verse 25

तस्य मे तप्ततपसो निगृहीतेन्द्रियस्य च। नारायणप्रसादेन क्षीरोदस्यानुकूलतः।।

tasya me taptatapaso nigṛhītendriyasya ca| nārāyaṇaprasādena kṣīrodasyānukūlataḥ||

Verse 26

त्रैकालिकमिदं ज्ञानं प्रादुर्भूतं यथेप्सितम्। तच्छृणुध्वं यथान्यायं वक्ष्ये संशयमुत्तमम्।।

traikālikamidaṃ jñānaṃ prādurbhūtaṃ yathepsitam| tacchṛṇudhvaṃ yathānyāyaṃ vakṣye saṃśayamuttamam||

Verse 27

यथा वृत्तं हि कल्पादौ दृष्टं मे ज्ञानचक्षुषा। परमात्मेति यं प्राहुः साङ्ख्ययोगविदो जनाः।।

yathā vṛttaṃ hi kalpādau dṛṣṭaṃ me jñānacakṣuṣā| paramātmeti yaṃ prāhuḥ sāṅkhyayogavido janāḥ||

Verse 28

महापुरुषसंज्ञां स लभते स्वेन कर्मणा। तस्मात्प्रसूतमव्यक्तं प्रधानं तं विदुर्बुधाः।।

mahāpuruṣasaṃjñāṃ sa labhate svena karmaṇā| tasmātprasūtamavyaktaṃ pradhānaṃ taṃ vidurbudhāḥ||

Verse 29

अव्यक्ताद्व्यक्तमुत्पन्नं लोकसृष्ट्यर्थमीश्वरात्। अनिरुद्धो हि लोकेषु महानात्मेति कथ्यते।। स्मृतिकालपरीमाणमिति झ. पाठः।।

avyaktādvyaktamutpannaṃ lokasṛṣṭyarthamīśvarāt| aniruddho hi lokeṣu mahānātmeti kathyate|| smṛtikālaparīmāṇamiti jha. pāṭhaḥ||

Verse 30

योसौ व्यक्तत्वमापन्नो निर्ममे च पितामहम्। योऽहंकार इति प्रोक्तः सर्वतेजोमयो हि सः।।

yosau vyaktatvamāpanno nirmame ca pitāmaham| yo'haṃkāra iti proktaḥ sarvatejomayo hi saḥ||

Verse 31

पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम्। अहंकारप्रसूतानि महाभूतानि पञ्चधा।।

pṛthivī vāyurākāśamāpo jyotiśca pañcamam| ahaṃkāraprasūtāni mahābhūtāni pañcadhā||

Verse 32

महाभूतानि सृष्ट्वैव तान्गुणान्निर्ममे पुनः। भूतेभ्यश्चैव निष्पन्ना मूर्तिमन्तश्च ताञ्शृणु।। लोकेषु महाराजेति कथ्यत इति थ. पाठः।।

mahābhūtāni sṛṣṭvaiva tānguṇānnirmame punaḥ| bhūtebhyaścaiva niṣpannā mūrtimantaśca tāñśṛṇu|| lokeṣu mahārājeti kathyata iti tha. pāṭhaḥ||

Verse 33

मरीचिरङ्गिराश्चात्रिः पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः। वसिष्ठश्च महात्मा वै मनुः स्वायंभुवस्तथा। ज्ञेयाः प्रकृतयोऽष्टौ ता यासु लोकाः प्रतिष्ठिताः।।

marīciraṅgirāścātriḥ pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ| vasiṣṭhaśca mahātmā vai manuḥ svāyaṃbhuvastathā| jñeyāḥ prakṛtayo'ṣṭau tā yāsu lokāḥ pratiṣṭhitāḥ||

Verse 34

वेदान्वेदाङ्गसंयुक्तान्यज्ञयज्ञाङ्गसंयुतान्। निर्ममे लोकसिद्ध्यर्थं ब्रह्मा लोकपितामहः।।

vedānvedāṅgasaṃyuktānyajñayajñāṅgasaṃyutān| nirmame lokasiddhyarthaṃ brahmā lokapitāmahaḥ||

Verse 35

अष्टाभ्यः प्रकृतिभ्यश्च जातं विश्वमिदं जगत्।। निष्पन्नानष्टौ मूर्तिमतः शृण्विति ध. पाठः।।

aṣṭābhyaḥ prakṛtibhyaśca jātaṃ viśvamidaṃ jagat|| niṣpannānaṣṭau mūrtimataḥ śṛṇviti dha. pāṭhaḥ||

Verse 36

रुद्रो रोषात्मको जातो दशान्यान्सोसृजस्त्वयम्। एकादशैते रुद्रास्तु विकाराः पुरुषाः स्मृताः।।

rudro roṣātmako jāto daśānyānsosṛjastvayam| ekādaśaite rudrāstu vikārāḥ puruṣāḥ smṛtāḥ||

Verse 37

ते रुद्राः प्रकृरतिश्चैव सर्वे चैव सुरर्षयः। उत्पन्ना लोकसिद्ध्यर्थं ब्रह्माणं समुपस्थिताः।।

te rudrāḥ prakṛratiścaiva sarve caiva surarṣayaḥ| utpannā lokasiddhyarthaṃ brahmāṇaṃ samupasthitāḥ||

Verse 38

वयं सृष्टा हि भगवंस्त्वया च प्रभविष्णुना। येन यस्मिन्नधीकारे वर्तितव्यं पितामह।।

vayaṃ sṛṣṭā hi bhagavaṃstvayā ca prabhaviṣṇunā| yena yasminnadhīkāre vartitavyaṃ pitāmaha||

Verse 39

योसौ त्वयाऽभिनिर्दिष्टो ह्यधिकारोऽर्थचिन्तकः। परिपाल्यः कथं तेन साहंकारेण कर्तृणा।।

yosau tvayā'bhinirdiṣṭo hyadhikāro'rthacintakaḥ| paripālyaḥ kathaṃ tena sāhaṃkāreṇa kartṛṇā||

Verse 40

प्रदिशस्व बलं तस्य योऽधिकारार्थचिन्तकः। एवमुक्तो महादेवो देवांस्तानिदमब्रवीत्।।

pradiśasva balaṃ tasya yo'dhikārārthacintakaḥ| evamukto mahādevo devāṃstānidamabravīt||

Verse 41

ब्रह्मोवाच। साध्वहं ज्ञापितो देवा युष्माभिर्भद्रमस्तु वः। ममाप्येषा समुत्पन्ना चिन्ता या भवतामिह।।

brahmovāca| sādhvahaṃ jñāpito devā yuṣmābhirbhadramastu vaḥ| mamāpyeṣā samutpannā cintā yā bhavatāmiha||

Verse 42

लोकतन्त्रस्य कृत्स्नस्य कथं कार्यः परिग्रहः। कथं बलक्षयो न स्याद्युष्माकं ह्यात्मनश्च वै।।

lokatantrasya kṛtsnasya kathaṃ kāryaḥ parigrahaḥ| kathaṃ balakṣayo na syādyuṣmākaṃ hyātmanaśca vai||

Verse 43

इतः सर्वेऽपि गच्छामः शरणं लोकसाक्षिणम्। महापुरुषमव्यक्तं स नो वक्ष्यति यद्धितम्।।

itaḥ sarve'pi gacchāmaḥ śaraṇaṃ lokasākṣiṇam| mahāpuruṣamavyaktaṃ sa no vakṣyati yaddhitam||

Verse 44

ततस्ते ब्रह्मणा सार्धमृषयो विबुधास्तथा। क्षीरादस्योत्तरं कूलं जग्मूर्लोकहितार्थिनः।।

tataste brahmaṇā sārdhamṛṣayo vibudhāstathā| kṣīrādasyottaraṃ kūlaṃ jagmūrlokahitārthinaḥ||

Verse 45

ते तपः समुपातिष्ठन्ब्रह्मोक्तं वेदकल्पितम्। स महानियमो नाम तपश्चर्या सुदारुणा।।

te tapaḥ samupātiṣṭhanbrahmoktaṃ vedakalpitam| sa mahāniyamo nāma tapaścaryā sudāruṇā||

Verse 46

ऊर्ध्वदृग्बाहवश्चैव एकाग्रमनसोऽभवन्। एकपादस्थिताः सर्वे काष्ठभूताः समाहिताः।।

ūrdhvadṛgbāhavaścaiva ekāgramanaso'bhavan| ekapādasthitāḥ sarve kāṣṭhabhūtāḥ samāhitāḥ||

Verse 47

दिव्यं वर्षसहस्रं ते तपस्तप्त्वा सुदारुणम्। शुश्रुवुर्मधुरां वाणीं वेदवेदाङ्गभूषिताम्।।

divyaṃ varṣasahasraṃ te tapastaptvā sudāruṇam| śuśruvurmadhurāṃ vāṇīṃ vedavedāṅgabhūṣitām||

Verse 48

वागुवाच। भोभोः सब्रह्यका देवा ऋषयश्च तपोधनाः। स्वागतेनार्च्य वः सर्वाञ्श्रावये वाक्यमुत्तमम्।।

vāguvāca| bhobhoḥ sabrahyakā devā ṛṣayaśca tapodhanāḥ| svāgatenārcya vaḥ sarvāñśrāvaye vākyamuttamam||

Verse 49

विज्ञातं वो मया कार्यं तच्च लोकहितं महत्। प्रवृत्तियुक्तं कर्तव्यं युष्मत्प्राणोपबृंहणम्।।

vijñātaṃ vo mayā kāryaṃ tacca lokahitaṃ mahat| pravṛttiyuktaṃ kartavyaṃ yuṣmatprāṇopabṛṃhaṇam||

Verse 50

सुतप्तं वस्तपो देवा ममाराधनकाम्यया। भोक्ष्यथास्य महासत्वास्तपसः फलमुत्तमम्।।

sutaptaṃ vastapo devā mamārādhanakāmyayā| bhokṣyathāsya mahāsatvāstapasaḥ phalamuttamam||

Verse 51

एष ब्रह्मा लोकगुरुः सर्वलोकपितामहः। यूयं च विबुधश्रेष्ठा मां यजध्वं समाहिताः।।

eṣa brahmā lokaguruḥ sarvalokapitāmahaḥ| yūyaṃ ca vibudhaśreṣṭhā māṃ yajadhvaṃ samāhitāḥ||

Verse 52

सर्वे भागान्कल्पयध्वं यज्ञेषु मम नित्यशः। तत्र श्रेयोऽभिधास्यामि यथाऽधीकारमीश्वराः।।

sarve bhāgānkalpayadhvaṃ yajñeṣu mama nityaśaḥ| tatra śreyo'bhidhāsyāmi yathā'dhīkāramīśvarāḥ||

Verse 53

वैशंपायन उवाच। श्रुत्वैतद्देवदेवस्य वाक्यं हृष्टतनूरुहाः। ततस्ते विबुधाः सर्वे ब्रह्मा ते च महर्षयः।।

vaiśaṃpāyana uvāca| śrutvaitaddevadevasya vākyaṃ hṛṣṭatanūruhāḥ| tataste vibudhāḥ sarve brahmā te ca maharṣayaḥ||

Verse 54

वेददृष्टेन विधिना वैष्णवं क्रतुमाहरन्। तस्मिन्सत्रे सदा ब्रह्मा स्वयं भागमकल्पयत्।।

vedadṛṣṭena vidhinā vaiṣṇavaṃ kratumāharan| tasminsatre sadā brahmā svayaṃ bhāgamakalpayat||

Verse 55

देवा देवर्षयश्चैव स्वंस्वं भागमकल्पयम्। ते कार्तयुगधर्माणो भागाः परमसत्कृताः।।

devā devarṣayaścaiva svaṃsvaṃ bhāgamakalpayam| te kārtayugadharmāṇo bhāgāḥ paramasatkṛtāḥ||

Verse 56

प्राहुरादित्यवर्णं तं पुरुषं तमसः परम्। बृहन्तं सर्वगं देवमीशानं वरदं प्रभुम्।।

prāhurādityavarṇaṃ taṃ puruṣaṃ tamasaḥ param| bṛhantaṃ sarvagaṃ devamīśānaṃ varadaṃ prabhum||

Verse 57

ततोऽथ वरदौ देवस्तान्सर्वानमरान्स्थितान्। अशरीरो बभापेदं वाक्यं स्वस्थो महेश्वरः।।

tato'tha varadau devastānsarvānamarānsthitān| aśarīro babhāpedaṃ vākyaṃ svastho maheśvaraḥ||

Verse 58

येन यः कल्पितो भागः स तथा मामुपागतः। प्रीतोऽहं प्रदिशाम्यद्य फलमावृत्तिलक्षणम्। एतद्वो लक्षणं देवा मत्प्रसादसमुद्भवम्।।

yena yaḥ kalpito bhāgaḥ sa tathā māmupāgataḥ| prīto'haṃ pradiśāmyadya phalamāvṛttilakṣaṇam| etadvo lakṣaṇaṃ devā matprasādasamudbhavam||

Verse 59

यूयं यज्ञैरिज्यमानाः समाप्तवरदक्षिणैः। युगेयुगे भविष्यध्वं प्रवृत्तिफलभागिनः।।

yūyaṃ yajñairijyamānāḥ samāptavaradakṣiṇaiḥ| yugeyuge bhaviṣyadhvaṃ pravṛttiphalabhāginaḥ||

Verse 60

यज्ञैर्ये चापि यक्ष्यन्ति सर्वलोकेषु वै सुराः। कल्पयिष्यन्ति वो भागांस्ते नरा वेदकल्पितान्।।

yajñairye cāpi yakṣyanti sarvalokeṣu vai surāḥ| kalpayiṣyanti vo bhāgāṃste narā vedakalpitān||

Verse 61

यो मे यथा कल्पितवान्भागमस्मिन्महाक्रतौ। स तथा यज्ञभागार्हो वेदसूत्रे मया कृतः।।

yo me yathā kalpitavānbhāgamasminmahākratau| sa tathā yajñabhāgārho vedasūtre mayā kṛtaḥ||

Verse 62

यूयं लोकान्भावयध्वं यज्ञभागफलोचिताः। सर्वार्थचिन्तका लोके मयाऽधीकारनिर्मिताः।।

yūyaṃ lokānbhāvayadhvaṃ yajñabhāgaphalocitāḥ| sarvārthacintakā loke mayā'dhīkāranirmitāḥ||

Verse 63

याः क्रियाः प्रचरिष्यन्ति प्रवृत्तिफलसत्कृताः। ताभिराप्यायितबला लोकान्वै धारयिष्यथ।।

yāḥ kriyāḥ pracariṣyanti pravṛttiphalasatkṛtāḥ| tābhirāpyāyitabalā lokānvai dhārayiṣyatha||

Verse 64

यूयं हि भाविता यज्ञैः सर्वयज्ञेषु मानवैः। मां ततो भावयिष्यध्वमेषा वो भावना मम।।

yūyaṃ hi bhāvitā yajñaiḥ sarvayajñeṣu mānavaiḥ| māṃ tato bhāvayiṣyadhvameṣā vo bhāvanā mama||

Verse 65

इत्यर्थं निर्मिता वेदा यज्ञाश्चौषधिभिः सह। एभिः सम्यक्प्रयुक्तैर्हि प्रीयन्ते देवताः क्षितौ।।

ityarthaṃ nirmitā vedā yajñāścauṣadhibhiḥ saha| ebhiḥ samyakprayuktairhi prīyante devatāḥ kṣitau||

Verse 66

निर्माणमेतद्युष्माकं प्रवृत्तिगुणकल्पितम्। मया कृतं सुरश्रेष्ठा यावत्कल्पक्षयादिह। चिन्तयध्वं लोकहितं यथाधीकारमीश्वराः।।

nirmāṇametadyuṣmākaṃ pravṛttiguṇakalpitam| mayā kṛtaṃ suraśreṣṭhā yāvatkalpakṣayādiha| cintayadhvaṃ lokahitaṃ yathādhīkāramīśvarāḥ||

Verse 67

मरीचिरङ्गिराश्चात्रिः पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः। वसिष्ठ इति सप्तैते मनसा निर्मिता हि ते।।

marīciraṅgirāścātriḥ pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ| vasiṣṭha iti saptaite manasā nirmitā hi te||

Verse 68

एते वेदविदो मुख्या वेदाचार्याश्च कल्पिताः। प्रवृत्तिधर्मिणश्चैव प्राजापत्ये च कल्पिताः।।

ete vedavido mukhyā vedācāryāśca kalpitāḥ| pravṛttidharmiṇaścaiva prājāpatye ca kalpitāḥ||

Verse 69

अयं क्रियावतां पन्था व्यक्तीभूतः सनातनः। अनिरुद्ध इति प्रोक्तो लोकसर्गकरः प्रभुः।।

ayaṃ kriyāvatāṃ panthā vyaktībhūtaḥ sanātanaḥ| aniruddha iti prokto lokasargakaraḥ prabhuḥ||

Verse 70

सनः सनत्सुजातश्च सनकः ससनन्दनः। सनत्कुमारः कपिलः सप्तमश्च सनातनः।।

sanaḥ sanatsujātaśca sanakaḥ sasanandanaḥ| sanatkumāraḥ kapilaḥ saptamaśca sanātanaḥ||

Verse 71

सप्तैते मानसाः प्रोक्ता ऋषयो ब्रह्मणः सुताः। स्वयमागतविज्ञाना निवृत्तिं धर्ममास्थिताः।।

saptaite mānasāḥ proktā ṛṣayo brahmaṇaḥ sutāḥ| svayamāgatavijñānā nivṛttiṃ dharmamāsthitāḥ||

Verse 72

एते योगविदो मुख्याः साङ्ख्यशास्त्रविशारदाः। आचार्या धर्मशास्त्रेषु मोक्षधर्मप्रवर्तकाः।।

ete yogavido mukhyāḥ sāṅkhyaśāstraviśāradāḥ| ācāryā dharmaśāstreṣu mokṣadharmapravartakāḥ||

Verse 73

यतोऽहं प्रसृतः पूर्वमव्यक्तात्रिगुणो महान्। तस्मात्परतरो योसौ क्षेत्रज्ञ इति कल्पितः।।

yato'haṃ prasṛtaḥ pūrvamavyaktātriguṇo mahān| tasmātparataro yosau kṣetrajña iti kalpitaḥ||

Verse 74

सोहं क्रियावतां पन्थाः पुनरावृत्तिदुर्लभः। यो यथा निर्मितो जन्तुर्यस्मिन्यस्मिंश्च कर्मणि।।

sohaṃ kriyāvatāṃ panthāḥ punarāvṛttidurlabhaḥ| yo yathā nirmito janturyasminyasmiṃśca karmaṇi||

Verse 75

प्रवृत्तौ वा निवृत्तौ वा तत्फलं सोश्नुतेऽवशः। एष लोकगुरुर्ब्रह्मा जगदादिकरः प्रभुः।।

pravṛttau vā nivṛttau vā tatphalaṃ sośnute'vaśaḥ| eṣa lokagururbrahmā jagadādikaraḥ prabhuḥ||

Verse 76

एष माता पिता चैव युष्माकं च पितामहः। मयाऽनुशिष्टो भविता सर्वभूतवरप्रदः।।

eṣa mātā pitā caiva yuṣmākaṃ ca pitāmahaḥ| mayā'nuśiṣṭo bhavitā sarvabhūtavarapradaḥ||

Verse 77

अस्य चैवात्मजो रुद्रो ललाटाद्यः समुत्थितः। ब्रह्मानुशिष्टो भविता सर्वभूतधरः प्रभुः।।

asya caivātmajo rudro lalāṭādyaḥ samutthitaḥ| brahmānuśiṣṭo bhavitā sarvabhūtadharaḥ prabhuḥ||

Verse 78

गच्छध्वं स्वानधीकारांश्चिन्तयध्वं यथाविधि। प्रवर्तन्तां क्रियाः सर्वाः सर्वलोकेषु माचिरम्।।

gacchadhvaṃ svānadhīkārāṃścintayadhvaṃ yathāvidhi| pravartantāṃ kriyāḥ sarvāḥ sarvalokeṣu māciram||

Verse 79

प्रदिश्यन्तां च कर्माणि प्राणिनां गतयस्तथा। परिनिष्ठितकालानि आयूंषीह सुरोत्तमाः।।

pradiśyantāṃ ca karmāṇi prāṇināṃ gatayastathā| pariniṣṭhitakālāni āyūṃṣīha surottamāḥ||

Verse 80

इदं कृतयुगं नाम कालः श्रेष्ठः प्रवर्तितः। अहिंस्या यज्ञपशवो युगेऽस्मिन्न तदन्यथा।।

idaṃ kṛtayugaṃ nāma kālaḥ śreṣṭhaḥ pravartitaḥ| ahiṃsyā yajñapaśavo yuge'sminna tadanyathā||

Verse 81

चतुष्पात्सकलो धर्मो भविष्यत्यत्र वै सुराः। ततस्त्रेतायुगं नाम त्रयी यत्र भविष्यति।।

catuṣpātsakalo dharmo bhaviṣyatyatra vai surāḥ| tatastretāyugaṃ nāma trayī yatra bhaviṣyati||

Verse 82

प्रोक्षिता यत्र पशवो वधं प्राप्स्यन्ति वै मखे। यत्र पादश्चतुर्थो वै धर्मस्य न भविष्यति।।

prokṣitā yatra paśavo vadhaṃ prāpsyanti vai makhe| yatra pādaścaturtho vai dharmasya na bhaviṣyati||

Verse 83

ततो वै द्वापरं नाम मिश्रः कालो भविष्यति। द्विपादहीनो धर्मश्च युगे तस्मिन्भविष्यति।।

tato vai dvāparaṃ nāma miśraḥ kālo bhaviṣyati| dvipādahīno dharmaśca yuge tasminbhaviṣyati||

Verse 84

ततस्तिष्येऽथ संप्राप्ते युगे कलिपुरस्कृते। एकपादस्थितो धर्मो यत्र तत्र भविष्यति।।

tatastiṣye'tha saṃprāpte yuge kalipuraskṛte| ekapādasthito dharmo yatra tatra bhaviṣyati||

Verse 85

देवा ऊचुः। देवा देवर्षयश्चोचुस्तमेवंवादिनं गुरुम्। एकपादस्थिते धर्मे यत्र क्वचन गामिनि। कथं कर्तव्यमस्माभिर्भगवंस्तद्वदस्व नः।।

devā ūcuḥ| devā devarṣayaścocustamevaṃvādinaṃ gurum| ekapādasthite dharme yatra kvacana gāmini| kathaṃ kartavyamasmābhirbhagavaṃstadvadasva naḥ||

Verse 86

श्रीभगवानुवाच। गुरवो यत्र पूज्यन्ते साधुवृत्तसमन्विताः। वस्तव्यं तत्र युष्माभिर्यत्र धर्मो न हीयते।।

śrībhagavānuvāca| guravo yatra pūjyante sādhuvṛttasamanvitāḥ| vastavyaṃ tatra yuṣmābhiryatra dharmo na hīyate||

Verse 87

यत्र वेदाश्च यज्ञाश्च तपः सत्यं दमस्तथा। अहिंसा धर्मसंयुक्ताः प्रचरेयुः सुरोत्तमाः। स वो देशः सेवितव्यो मा वोऽधर्मः पदा स्पृशेत्।।

yatra vedāśca yajñāśca tapaḥ satyaṃ damastathā| ahiṃsā dharmasaṃyuktāḥ pracareyuḥ surottamāḥ| sa vo deśaḥ sevitavyo mā vo'dharmaḥ padā spṛśet||

Verse 88

व्यास उवाच। तेऽनुशिष्टा भगवता देवाः सर्षिगणास्तथा। नमस्कृत्वा भगवते जग्मुर्देशान्यथेप्सितान्।।

vyāsa uvāca| te'nuśiṣṭā bhagavatā devāḥ sarṣigaṇāstathā| namaskṛtvā bhagavate jagmurdeśānyathepsitān||

Verse 89

गतेषु त्रिदिवौकस्सु ब्रह्मैकः पर्यवस्थितः। दिदृक्षुर्भगवन्तं तमनिरुद्धतनौ स्थितम्।।

gateṣu tridivaukassu brahmaikaḥ paryavasthitaḥ| didṛkṣurbhagavantaṃ tamaniruddhatanau sthitam||

Verse 90

तं देवो दर्शयामास कृत्वा हयशिरो महत्। साङ्गानावर्तयन्वेदान्कमण्डलुत्रिदण्डधृक्।। निर्ममे लोकसृष्ट्यर्थमिति थ. ध. पाठः।।

taṃ devo darśayāmāsa kṛtvā hayaśiro mahat| sāṅgānāvartayanvedānkamaṇḍalutridaṇḍadhṛk|| nirmame lokasṛṣṭyarthamiti tha. dha. pāṭhaḥ||

Verse 91

ततोऽश्वशिरसं दृष्ट्वा तं देवममितौजसम्। लोककर्ता प्रभुर्ब्रह्मा लोकानां हितकाम्यया।।

tato'śvaśirasaṃ dṛṣṭvā taṃ devamamitaujasam| lokakartā prabhurbrahmā lokānāṃ hitakāmyayā||

Verse 92

मूर्ध्ना प्रणम्य वरदं तस्थौ प्राञ्जलिरग्रतः। स परिष्वज्य देवेन वचनं श्रावितस्तदा।।

mūrdhnā praṇamya varadaṃ tasthau prāñjaliragrataḥ| sa pariṣvajya devena vacanaṃ śrāvitastadā||

Verse 93

भगवानुवाच। लोककार्यगतीः सर्वास्त्वं चिन्तय यथाविधि। धाता त्वं सर्वभूतानां त्वं प्रभुर्जगतो गुरुः। त्वय्यावेशितभारोऽहं धृतिं प्राप्स्याम्यथाञ्जसा।।

bhagavānuvāca| lokakāryagatīḥ sarvāstvaṃ cintaya yathāvidhi| dhātā tvaṃ sarvabhūtānāṃ tvaṃ prabhurjagato guruḥ| tvayyāveśitabhāro'haṃ dhṛtiṃ prāpsyāmyathāñjasā||

Verse 94

यदा च सुरकार्यं ते अविषह्यं भविष्यति। प्रादुर्भावं गमिष्यामि तदात्मज्ञानदैशिकः।। कमण्डलुपवित्रधृगिति ध. पाठः।।

yadā ca surakāryaṃ te aviṣahyaṃ bhaviṣyati| prādurbhāvaṃ gamiṣyāmi tadātmajñānadaiśikaḥ|| kamaṇḍalupavitradhṛgiti dha. pāṭhaḥ||

Verse 95

व्यास उवाच। एवमुक्त्वा हयशिरास्तत्रैवान्तरधीयत। तेनानुशिष्टो ब्रह्मापि स्वं लोकमचिराद्गतः।।

vyāsa uvāca| evamuktvā hayaśirāstatraivāntaradhīyata| tenānuśiṣṭo brahmāpi svaṃ lokamacirādgataḥ||

Verse 96

एवमेष महाभागः पद्मनाभः सनातनः। यज्ञेष्वग्रहरः प्रोक्तो यज्ञधारी च नित्यदा।।

evameṣa mahābhāgaḥ padmanābhaḥ sanātanaḥ| yajñeṣvagraharaḥ prokto yajñadhārī ca nityadā||

Verse 97

निवृत्तिं चास्थितो धर्मं गतिमक्षयधर्मिणाम्। प्रवृत्तिधर्मान्विदधे कृत्वा लोकस्य चित्रताम्।।

nivṛttiṃ cāsthito dharmaṃ gatimakṣayadharmiṇām| pravṛttidharmānvidadhe kṛtvā lokasya citratām||

Verse 98

स आदिः स मध्यः स चान्तः प्रजानां स धाता स धेयं स कर्ता स कार्यम्। युगान्ते प्रसुप्तः सुसंक्षिप्य लोकान् युगादौ प्रबुद्धो जगद्ध्युत्ससर्ज।।

sa ādiḥ sa madhyaḥ sa cāntaḥ prajānāṃ sa dhātā sa dheyaṃ sa kartā sa kāryam| yugānte prasuptaḥ susaṃkṣipya lokān yugādau prabuddho jagaddhyutsasarja||

Verse 99

तस्मै नमध्वं देवाय निर्गुणाय महात्मने। अजाय विश्वरूपाय धाम्ने सर्वदिवौकसाम्।।

tasmai namadhvaṃ devāya nirguṇāya mahātmane| ajāya viśvarūpāya dhāmne sarvadivaukasām||

Verse 100

महाभूताधिपतये रुद्राणां पतये तथा। आदित्यपतये चैव वसूनां पतये तथा।।

mahābhūtādhipataye rudrāṇāṃ pataye tathā| ādityapataye caiva vasūnāṃ pataye tathā||

Verse 101

अश्विभ्यां पतये चैव मरुतां पतये तथा। वेदयज्ञाधिपतये वेदाङ्गपतयेऽपि च।।

aśvibhyāṃ pataye caiva marutāṃ pataye tathā| vedayajñādhipataye vedāṅgapataye'pi ca||

Verse 102

समुद्रावसिने नित्यं हरये मुञ्जकेशिने। शान्ताय सर्वभूतानां मोक्षधर्मानुभाषिणे।।

samudrāvasine nityaṃ haraye muñjakeśine| śāntāya sarvabhūtānāṃ mokṣadharmānubhāṣiṇe||

Verse 103

तपसां तेजसां चैव पतये यशसामपि। वचसां पतये नित्यं सरितां पतये तथा।।

tapasāṃ tejasāṃ caiva pataye yaśasāmapi| vacasāṃ pataye nityaṃ saritāṃ pataye tathā||

Verse 104

कपर्दिने वराहाय एकशृङ्गाय धीमते। विवस्वतेऽश्वशिरसे चतुर्मूर्तिधृते सदा। सूक्ष्माय ज्ञानदृश्याय अजरायाक्षयाय च।।

kapardine varāhāya ekaśṛṅgāya dhīmate| vivasvate'śvaśirase caturmūrtidhṛte sadā| sūkṣmāya jñānadṛśyāya ajarāyākṣayāya ca||

Verse 105

एष देवः संचरति सर्वत्र गतिरव्ययः। [एष चैतत्परं ब्रह्म ज्ञेयो विज्ञानचक्षुषा।।]

eṣa devaḥ saṃcarati sarvatra gatiravyayaḥ| [eṣa caitatparaṃ brahma jñeyo vijñānacakṣuṣā||]

Verse 106

एवमेतत्पुरा दृष्टं मया वै ज्ञानचक्षुषा। कथितं तच्च वै सर्वं मया पृष्टेन तत्त्वतः।।

evametatpurā dṛṣṭaṃ mayā vai jñānacakṣuṣā| kathitaṃ tacca vai sarvaṃ mayā pṛṣṭena tattvataḥ||

Verse 107

क्रियतां मद्वचः शिष्याः सेव्यतां हरिरीश्वरः। गीयतां वेदशब्दैश्च पूज्यतां च यथाविधि।।

kriyatāṃ madvacaḥ śiṣyāḥ sevyatāṃ harirīśvaraḥ| gīyatāṃ vedaśabdaiśca pūjyatāṃ ca yathāvidhi||

Verse 108

वैशंपायन उवाच। इत्युक्तास्तु वयं तेन वेदव्यासेन धीमता। सर्वे शिष्या सुतश्चास्य शुकः परमधर्मवित्।।

vaiśaṃpāyana uvāca| ityuktāstu vayaṃ tena vedavyāsena dhīmatā| sarve śiṣyā sutaścāsya śukaḥ paramadharmavit||

Verse 109

स चास्माकमुपाध्यायः सहास्माभिर्विशांपते। चतुर्वेदोद्गताभिस्तमृग्भिः समभितुष्टुवे।।

sa cāsmākamupādhyāyaḥ sahāsmābhirviśāṃpate| caturvedodgatābhistamṛgbhiḥ samabhituṣṭuve||

Verse 110

एतत्ते सर्वमाख्यातं यन्मां त्वं परिपृच्छसि। एवं मेऽकथयद्राजन्पुरा द्वैपायनो गुरुः।।

etatte sarvamākhyātaṃ yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi| evaṃ me'kathayadrājanpurā dvaipāyano guruḥ||

Verse 111

यश्चेदं शृणुयान्नित्यं यश्चैनं परिकीर्तयेत्। नमो भगवते कृत्वा समाहितमतिर्नरः।।

yaścedaṃ śṛṇuyānnityaṃ yaścainaṃ parikīrtayet| namo bhagavate kṛtvā samāhitamatirnaraḥ||

Verse 112

भवत्यरोगो मतिमान्बलरूपसमन्वितः। आतुरो मुच्यते रोगाद्बद्धो मुच्येत बन्धनात्।।

bhavatyarogo matimānbalarūpasamanvitaḥ| āturo mucyate rogādbaddho mucyeta bandhanāt||

Verse 113

कामकामी लभेत्कामं दीर्घं चायुरवाप्नुयात्। ब्राह्मणः सर्ववेदी स्यात्क्षत्रियो विजयी भवेत्।।

kāmakāmī labhetkāmaṃ dīrghaṃ cāyuravāpnuyāt| brāhmaṇaḥ sarvavedī syātkṣatriyo vijayī bhavet||

Verse 114

वैश्यो विपुललाभः स्याच्छूद्रः सुखमवाप्नुयात्। अपुत्रो लभते पुत्रं कन्या चैवेप्सितं पतिम्।।

vaiśyo vipulalābhaḥ syācchūdraḥ sukhamavāpnuyāt| aputro labhate putraṃ kanyā caivepsitaṃ patim||

Verse 115

लग्नगर्भा विमुच्येत गर्भिणी जनयेत्सुतम्। बन्ध्या प्रसवमाप्नोति पुत्रपौत्रसमृद्धिमत्।।

lagnagarbhā vimucyeta garbhiṇī janayetsutam| bandhyā prasavamāpnoti putrapautrasamṛddhimat||

Verse 116

क्षेमेण गच्छेदध्वानमिदं यः पठते पथि। यो यं कामं कामयते स तमाप्नोति च ध्रुवम्।।

kṣemeṇa gacchedadhvānamidaṃ yaḥ paṭhate pathi| yo yaṃ kāmaṃ kāmayate sa tamāpnoti ca dhruvam||

Verse 117

इदं महर्षेर्वचनं विनिश्चितं महात्मनः पुरुषवरस्य कीर्तितम्। समागमं चर्षिदिवौकसामिमं निशम्य भक्ताः सुसुखं लभन्ते।।

idaṃ maharṣervacanaṃ viniścitaṃ mahātmanaḥ puruṣavarasya kīrtitam| samāgamaṃ carṣidivaukasāmimaṃ niśamya bhaktāḥ susukhaṃ labhante||