Adhyaya 35

Verse 1

व्यासेन युधिष्ठिरंप्रति भक्ष्याभक्ष्यपात्रापात्रविवेचनम्।। 1।। युधिष्ठिर उवाच। किं भक्ष्यं चाप्यभक्ष्यं च किंच देयं प्रशस्यते। किंच पात्रमपात्रं वा तन्मे ब्रूहि पितामह।।

vyāsena yudhiṣṭhiraṃprati bhakṣyābhakṣyapātrāpātravivecanam|| 1|| yudhiṣṭhira uvāca| kiṃ bhakṣyaṃ cāpyabhakṣyaṃ ca kiṃca deyaṃ praśasyate| kiṃca pātramapātraṃ vā tanme brūhi pitāmaha||

Verse 2

व्यास उवाच। अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। सिद्धानां चैव संवादं मनोश्चैव प्रजापतेः।।

vyāsa uvāca| atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam| siddhānāṃ caiva saṃvādaṃ manoścaiva prajāpateḥ||

Verse 3

ऋषयस्तु व्रतपराः समागम्य पुरा विभुम्। धर्मं पप्रच्छुरासीनमादिकाले प्रजापतिम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मपर्वणि पञ्चत्रिंशोऽध्यायः।। 35।।

ṛṣayastu vrataparāḥ samāgamya purā vibhum| dharmaṃ papracchurāsīnamādikāle prajāpatim|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi rājadharmaparvaṇi pañcatriṃśo'dhyāyaḥ|| 35||

Verse 4

कथमन्त्रं कथं दानं गम्यागम्याः कथं स्त्रियः। कार्याकार्यं च यत्सर्वं शंस वै त्वं प्रजापते।। प्रजापतिं मनुम्।।

kathamantraṃ kathaṃ dānaṃ gamyāgamyāḥ kathaṃ striyaḥ| kāryākāryaṃ ca yatsarvaṃ śaṃsa vai tvaṃ prajāpate|| prajāpatiṃ manum||

Verse 5

तैरेवमुक्तो भगवान्मनुः स्वायंभुवोऽब्रवीत्। शुश्रूषध्वं यथावृत्तं धर्मं व्याससमासतः।। कथं पात्रं दानमध्ययनं तप इति झ. पाठः। तत्र कथं केन प्रकारेण। अन्नमदनीयं किंद्रव्यक कर्तव्यमित्यर्थः।।

tairevamukto bhagavānmanuḥ svāyaṃbhuvo'bravīt| śuśrūṣadhvaṃ yathāvṛttaṃ dharmaṃ vyāsasamāsataḥ|| kathaṃ pātraṃ dānamadhyayanaṃ tapa iti jha. pāṭhaḥ| tatra kathaṃ kena prakāreṇa| annamadanīyaṃ kiṃdravyaka kartavyamityarthaḥ||

Verse 6

अनादेशे जपो होम उपवासस्तथैव च। आत्मज्ञानं पुण्यनद्यो यत्र प्रायश्च तत्पराः।। व्यारो विस्तरः।।

anādeśe japo homa upavāsastathaiva ca| ātmajñānaṃ puṇyanadyo yatra prāyaśca tatparāḥ|| vyāro vistaraḥ||

Verse 7

अनादिष्टं तथैतानि पुण्यानि धरणीभृतः। सुवर्णप्राशनमपि रत्नादिस्नानमेव च।। अनादेशे विशेषतोऽनुक्ते दोषे। यत्र देशे तत्पराः जपादिपराः प्रायः बहुशः सन्ति सोऽपि गङ्गादिवत्पावन इत्यर्थः।।

anādiṣṭaṃ tathaitāni puṇyāni dharaṇībhṛtaḥ| suvarṇaprāśanamapi ratnādisnānameva ca|| anādeśe viśeṣato'nukte doṣe| yatra deśe tatparāḥ japādiparāḥ prāyaḥ bahuśaḥ santi so'pi gaṅgādivatpāvana ityarthaḥ||

Verse 8

देवस्थानाभिगमनमाज्यप्राशनमेव च। एतानि मेध्यं पुरुषं कुर्वन्त्याशु न संशयः।।

devasthānābhigamanamājyaprāśanameva ca| etāni medhyaṃ puruṣaṃ kurvantyāśu na saṃśayaḥ||

Verse 9

न गर्वेण भवेत्प्राज्ञः कदाचिदपि मानवः। दीर्घमायुरथेच्छन्हि त्रिरात्रं चोष्णपो भवेत्।। तथा जपादिवत्। पुण्यान्येतानि वक्ष्यमाणानि। धरणीभृतः पर्वता ब्रह्मगिरिप्रभृतयः। आदिपदात्सुवर्णस्नानादि। अनादिष्टं प्रायश्चित्तं सामान्यमित्यर्थः।।

na garveṇa bhavetprājñaḥ kadācidapi mānavaḥ| dīrghamāyurathecchanhi trirātraṃ coṣṇapo bhavet|| tathā japādivat| puṇyānyetāni vakṣyamāṇāni| dharaṇībhṛtaḥ parvatā brahmagiriprabhṛtayaḥ| ādipadātsuvarṇasnānādi| anādiṣṭaṃ prāyaścittaṃ sāmānyamityarthaḥ||

Verse 10

अदत्तस्यानुपादानं दानमध्ययनं तपः। अहिंसा सत्यमक्रोधं क्षमा धर्मस्य लक्षणम्।। गर्वेण युक्तो न भवेत् पूजां नावगणयेत्। अवगणने तु त्रिरात्रमुष्णपो भवेदिति तप्तकृच्छ्रं धर्मशास्त्रोक्तं कुर्यादित्यर्थः।।

adattasyānupādānaṃ dānamadhyayanaṃ tapaḥ| ahiṃsā satyamakrodhaṃ kṣamā dharmasya lakṣaṇam|| garveṇa yukto na bhavet pūjāṃ nāvagaṇayet| avagaṇane tu trirātramuṣṇapo bhavediti taptakṛcchraṃ dharmaśāstroktaṃ kuryādityarthaḥ||

Verse 11

स एव धर्मः सोऽधर्मो देशकाले प्रतिष्ठितः। आदानमनृतं हिंसा धर्मो ह्यात्यन्तिकः स्मृतः।। तप उपवासादि।।

sa eva dharmaḥ so'dharmo deśakāle pratiṣṭhitaḥ| ādānamanṛtaṃ hiṃsā dharmo hyātyantikaḥ smṛtaḥ|| tapa upavāsādi||

Verse 12

द्विविधौ चाप्युभावेतौ धर्माधर्मौ विजानताम्। अप्रवृत्तिः प्रवृत्तिश्च द्वैविध्यं लोकवेदयोः।। आदानं स्तेयम्। प्राणात्ययादावधर्मस्यापि स्तेयादेर्धर्मत्वमित्यर्थः।।

dvividhau cāpyubhāvetau dharmādharmau vijānatām| apravṛttiḥ pravṛttiśca dvaividhyaṃ lokavedayoḥ|| ādānaṃ steyam| prāṇātyayādāvadharmasyāpi steyāderdharmatvamityarthaḥ||

Verse 13

अप्रवृत्तेरमर्त्यत्वं मर्त्यत्वं कर्मणः फलम्। अशुभस्याशुभं विद्याच्छुभस्य शुभमेव च। एतयोश्चोभयोः स्यातां शुभाशुभतया तथा।। वैदिक्यौ प्रवृत्त्यप्रवृत्ती मर्त्यात्वामृतत्वप्रदे। लौकिक्यौ तु ते शुभे चेच्छुभफले अशुभे चेदशुभफले इत्याह द्वाभ्यां द्विविधाविति।।

apravṛtteramartyatvaṃ martyatvaṃ karmaṇaḥ phalam| aśubhasyāśubhaṃ vidyācchubhasya śubhameva ca| etayoścobhayoḥ syātāṃ śubhāśubhatayā tathā|| vaidikyau pravṛttyapravṛttī martyātvāmṛtatvaprade| laukikyau tu te śubhe cecchubhaphale aśubhe cedaśubhaphale ityāha dvābhyāṃ dvividhāviti||

Verse 14

दैवं च दैवसंयुक्तं प्राणश्च प्रलयस्तथा। अप्रेक्षापूर्वकरणादशुभानां शुभं फलम्।। एतयोर्लौकिक्योः। फले अपि कारणानुरूपे इत्यर्थः।।

daivaṃ ca daivasaṃyuktaṃ prāṇaśca pralayastathā| aprekṣāpūrvakaraṇādaśubhānāṃ śubhaṃ phalam|| etayorlaukikyoḥ| phale api kāraṇānurūpe ityarthaḥ||

Verse 15

ऊर्ध्वं भवति संदेहादिहादिष्टार्थमेव च। अप्रेक्षापूर्वकरणात्प्रायश्चित्तं विधीयते।। दैवयुक्तं शास्त्रीयं कर्म। प्राणो जीवनम्। एतेषां चतुर्णामप्रेक्षापूर्वं यत्किंचिक्रियते तर्ह्यशुभानो नीचानामपि पुंसां तस्य फलं शुभं भवति।।

ūrdhvaṃ bhavati saṃdehādihādiṣṭārthameva ca| aprekṣāpūrvakaraṇātprāyaścittaṃ vidhīyate|| daivayuktaṃ śāstrīyaṃ karma| prāṇo jīvanam| eteṣāṃ caturṇāmaprekṣāpūrvaṃ yatkiṃcikriyate tarhyaśubhāno nīcānāmapi puṃsāṃ tasya phalaṃ śubhaṃ bhavati||

Verse 16

क्रोधमोहकृते चैव दृष्टान्तागमहेतुभिः। शरीराणामुपक्लेशो मनसश्च प्रियाप्रिये। तदौषधैश्च मन्त्रैश्च प्रायश्चित्तैश्च शाम्यति।। सत्यपि संदेहे यल्लोकविगानपरिहारार्थं कृतं नित्यादि यच्च केवलं दृष्टार्थं कृतं श्येनादि तत्रोभयत्रापि।।

krodhamohakṛte caiva dṛṣṭāntāgamahetubhiḥ| śarīrāṇāmupakleśo manasaśca priyāpriye| tadauṣadhaiśca mantraiśca prāyaścittaiśca śāmyati|| satyapi saṃdehe yallokavigānaparihārārthaṃ kṛtaṃ nityādi yacca kevalaṃ dṛṣṭārthaṃ kṛtaṃ śyenādi tatrobhayatrāpi||

Verse 17

उपवासेनैकरात्रं दण्डोत्सर्गे नराधिपः। विशुद्ध्येदात्मशुद्ध्यर्थं त्रिरात्रं तु पुरोहितः।।

upavāsenaikarātraṃ daṇḍotsarge narādhipaḥ| viśuddhyedātmaśuddhyarthaṃ trirātraṃ tu purohitaḥ||

Verse 18

क्षयं शोकं प्रकुर्वाणो न म्रियेत यदा नरः। शस्त्रादिभिरुपाविष्टस्त्रिरात्रं तत्र निर्दिशेत्।। क्रोधादिना यन्मनसः प्रियमप्रियं कृतं तत्र दृष्टान्तागमहेतुभिः पूर्वोक्तैर्यावदेन इत्याद्यैः प्रमाणैर्देहस्य शोषणमुपवासादिकं प्रायश्चित्तं कर्तव्यम्। औषधैर्हविष्याशनैः। मन्त्रैश्च पवित्रजपैः। चादन्यदपि। तीर्थाटनश्रमादिभिस्तत्पापं शाम्यतीति सार्धम्।।

kṣayaṃ śokaṃ prakurvāṇo na mriyeta yadā naraḥ| śastrādibhirupāviṣṭastrirātraṃ tatra nirdiśet|| krodhādinā yanmanasaḥ priyamapriyaṃ kṛtaṃ tatra dṛṣṭāntāgamahetubhiḥ pūrvoktairyāvadena ityādyaiḥ pramāṇairdehasya śoṣaṇamupavāsādikaṃ prāyaścittaṃ kartavyam| auṣadhairhaviṣyāśanaiḥ| mantraiśca pavitrajapaiḥ| cādanyadapi| tīrthāṭanaśramādibhistatpāpaṃ śāmyatīti sārdham||

Verse 19

जातिश्रेण्यधिवासानां कुलधर्मांश्च शाश्वतान्। वर्जयन्ति च ये धर्मं तेषां धर्मो न विद्यते।। क्षयं पुत्रादिमरणनिमित्तमात्मवधार्थं प्रवृत्तो न म्रियेत चेत् त्रिरात्रमुपवासं चरेत्।।

jātiśreṇyadhivāsānāṃ kuladharmāṃśca śāśvatān| varjayanti ca ye dharmaṃ teṣāṃ dharmo na vidyate|| kṣayaṃ putrādimaraṇanimittamātmavadhārthaṃ pravṛtto na mriyeta cet trirātramupavāsaṃ caret||

Verse 20

दश वा वेदशास्त्रज्ञास्त्रयो वा धर्मपाठकाः। यद्ब्रूयुः कार्य उत्पन्ने स धर्मो धर्मसंशये।। जातिर्ब्राह्मणत्वादिः। श्रेणी गृहस्थादीनां पङ्क्तिः। अधिवासो जन्भभूमिः। जात्यादिधर्मांश्च ये वर्जयन्ति तेषां धर्मः प्रायश्चित्तादि स्वरूपो न विद्यते।।

daśa vā vedaśāstrajñāstrayo vā dharmapāṭhakāḥ| yadbrūyuḥ kārya utpanne sa dharmo dharmasaṃśaye|| jātirbrāhmaṇatvādiḥ| śreṇī gṛhasthādīnāṃ paṅktiḥ| adhivāso janbhabhūmiḥ| jātyādidharmāṃśca ye varjayanti teṣāṃ dharmaḥ prāyaścittādi svarūpo na vidyate||

Verse 21

अनुष्णा मृत्तिका चैव तथा क्षुद्रपिपीलिकाः। श्लेष्मातकस्तथा विप्रैरभक्ष्यं विषमेव च।।

anuṣṇā mṛttikā caiva tathā kṣudrapipīlikāḥ| śleṣmātakastathā viprairabhakṣyaṃ viṣameva ca||

Verse 22

अभक्ष्या ब्राह्मणैर्मत्स्याः शकलैर्ये विवर्जिताः। चतुष्पात्कच्छपादन्यो मण्डूका जलजाश्च ये।।

abhakṣyā brāhmaṇairmatsyāḥ śakalairye vivarjitāḥ| catuṣpātkacchapādanyo maṇḍūkā jalajāśca ye||

Verse 23

भासा हंसाः सुपर्णाश्च चक्रवाकाः प्लवा बकाः। काको मद्रुश्च गृध्रश्च श्येनोलूकस्तथैव च।।

bhāsā haṃsāḥ suparṇāśca cakravākāḥ plavā bakāḥ| kāko madruśca gṛdhraśca śyenolūkastathaiva ca||

Verse 24

क्रव्यादा दंष्ट्रिणः सर्वे चतुष्पात्पक्षिणश्च ये। येषां चोभयतो दन्ताश्चतुर्दंष्ट्राश्च सर्वशः।।

kravyādā daṃṣṭriṇaḥ sarve catuṣpātpakṣiṇaśca ye| yeṣāṃ cobhayato dantāścaturdaṃṣṭrāśca sarvaśaḥ||

Verse 25

एडकाश्च मृगोष्ट्राणां सूकराणां गवामपि। मानुषीणां खरीणां च न पिबेद्ब्राह्मणः पयः।। पाठकाः शोधकाः। कार्ये प्रायश्चित्तनिमित्ते दोषे।।

eḍakāśca mṛgoṣṭrāṇāṃ sūkarāṇāṃ gavāmapi| mānuṣīṇāṃ kharīṇāṃ ca na pibedbrāhmaṇaḥ payaḥ|| pāṭhakāḥ śodhakāḥ| kārye prāyaścittanimitte doṣe||

Verse 26

प्रेतान्नं सूतकान्नं च यच्च किंचिदनिर्दशम्। अभोज्यं चाप्यपेयं च धेनोर्दुग्धमनिर्दशम्।। एडका मेषी।।

pretānnaṃ sūtakānnaṃ ca yacca kiṃcidanirdaśam| abhojyaṃ cāpyapeyaṃ ca dhenordugdhamanirdaśam|| eḍakā meṣī||

Verse 27

राजान्नं तेज आदत्ते शूद्रान्नं ब्रह्मवर्चसम्। आयुः सुवर्णकारान्नमवीरायाश्च योषितः।। अभोज्यं पायसाद्यन्तर्गतम्।।

rājānnaṃ teja ādatte śūdrānnaṃ brahmavarcasam| āyuḥ suvarṇakārānnamavīrāyāśca yoṣitaḥ|| abhojyaṃ pāyasādyantargatam||

Verse 28

विष्ठा वार्धुषिकस्यान्नं गणिकान्नमथेन्द्रियम्। मृष्यन्ति ये चोपपतिं स्त्रीजितान्नं च सर्वशः।। अवीरायाः पतिपुत्रहीनायाः।।

viṣṭhā vārdhuṣikasyānnaṃ gaṇikānnamathendriyam| mṛṣyanti ye copapatiṃ strījitānnaṃ ca sarvaśaḥ|| avīrāyāḥ patiputrahīnāyāḥ||

Verse 29

दीक्षितस्य कदर्यस्य क्रतुविक्रयिकस्य च। तक्ष्णश्चर्मावकर्तुश्च पुंश्चल्या रजकस्य च।। इन्द्रियं शुक्रम्। गणिकादित्रयाणामन्नम्।।

dīkṣitasya kadaryasya kratuvikrayikasya ca| takṣṇaścarmāvakartuśca puṃścalyā rajakasya ca|| indriyaṃ śukram| gaṇikāditrayāṇāmannam||

Verse 30

चिकित्सकस्य यच्चान्नमभोज्यं रक्षिणस्तथा। गणग्रामाभिशस्तानां रङ्गस्त्रीजीविनां तथा।। दीक्षितस्य अग्नीषोमीयवपाहोमात्प्राङ् न भोक्तव्यम्। कदर्यो धनव्ययभयाद्भोगत्यागहीनः।।

cikitsakasya yaccānnamabhojyaṃ rakṣiṇastathā| gaṇagrāmābhiśastānāṃ raṅgastrījīvināṃ tathā|| dīkṣitasya agnīṣomīyavapāhomātprāṅ na bhoktavyam| kadaryo dhanavyayabhayādbhogatyāgahīnaḥ||

Verse 31

परिवित्तीनामपुंसां च बन्दिद्यूतविदां तथा। वामहस्ताहृतं चान्नं शुष्कं पर्युषितं च यत्।। रक्षिणो ग्रामपालकस्य सीमादिरक्षिणो वा।।

parivittīnāmapuṃsāṃ ca bandidyūtavidāṃ tathā| vāmahastāhṛtaṃ cānnaṃ śuṣkaṃ paryuṣitaṃ ca yat|| rakṣiṇo grāmapālakasya sīmādirakṣiṇo vā||

Verse 32

सुरानुगतमुच्छिष्टमभोज्यं शेषितं च यत्। पिष्टमांसेक्षुशाकानामाविकाजापयस्तथा। सक्तु धाना करम्भाश्च नोपभोग्याश्चिरस्थिताः।। वाद्यमानाहृतं चान्नमिति ट.ड.थ. पाठः।।

surānugatamucchiṣṭamabhojyaṃ śeṣitaṃ ca yat| piṣṭamāṃsekṣuśākānāmāvikājāpayastathā| saktu dhānā karambhāśca nopabhogyāścirasthitāḥ|| vādyamānāhṛtaṃ cānnamiti ṭa.ḍa.tha. pāṭhaḥ||

Verse 33

पायसं कृसरं मांसमपूपाश्च वृथा कृताः। अपेयाश्चाप्यभक्ष्याश्च ब्राह्मणैर्गृहमेधिभिः।। शेषितं कुटुम्बायाऽदत्त्वात्मार्थं रक्षितम्। धाना भृष्टयवाः। करम्भा दधिसक्तवः।।

pāyasaṃ kṛsaraṃ māṃsamapūpāśca vṛthā kṛtāḥ| apeyāścāpyabhakṣyāśca brāhmaṇairgṛhamedhibhiḥ|| śeṣitaṃ kuṭumbāyā'dattvātmārthaṃ rakṣitam| dhānā bhṛṣṭayavāḥ| karambhā dadhisaktavaḥ||

Verse 34

देवानृषीन्मनुष्यांश्च पितॄन्गृह्याश्च देवताः। पूजयित्वा ततः पश्चाद्गृहस्थो भोक्तुमर्हति।।

devānṛṣīnmanuṣyāṃśca pitṝngṛhyāśca devatāḥ| pūjayitvā tataḥ paścādgṛhastho bhoktumarhati||

Verse 35

यथा प्रव्रजितो भिक्षुस्तथैव स्वे गृहे वसेत्। एवंवृत्तः प्रियैर्दारैः संबसन्धर्ममाप्नुयात्।।

yathā pravrajito bhikṣustathaiva sve gṛhe vaset| evaṃvṛttaḥ priyairdāraiḥ saṃbasandharmamāpnuyāt||

Verse 36

न दद्याद्यशसे दानं न भयान्नोपकारिणे। न नृत्यगीतशीलेषु हासकेषु च धार्मिकः।। कृसरं तिलमिश्र ओदनः। वृथाकृताः देवताद्युद्देशं विना कृताः।।

na dadyādyaśase dānaṃ na bhayānnopakāriṇe| na nṛtyagītaśīleṣu hāsakeṣu ca dhārmikaḥ|| kṛsaraṃ tilamiśra odanaḥ| vṛthākṛtāḥ devatādyuddeśaṃ vinā kṛtāḥ||

Verse 37

न मत्ते चैव नोन्मत्ते न स्तेने न च कुत्सके। न वाग्घीने विवर्णे वा नाङ्गहीने न वामने।। हासकेषु परिहासपरेषु भाण्डेषु।।

na matte caiva nonmatte na stene na ca kutsake| na vāgghīne vivarṇe vā nāṅgahīne na vāmane|| hāsakeṣu parihāsapareṣu bhāṇḍeṣu||

Verse 38

न दुर्जने दौष्कुले वा व्रतैर्यो वा न संस्कृतः। न श्रोत्रियमृते दानं ब्राह्मणे ब्रह्मवर्जिते।।

na durjane dauṣkule vā vratairyo vā na saṃskṛtaḥ| na śrotriyamṛte dānaṃ brāhmaṇe brahmavarjite||

Verse 39

असम्यच्कैव यद्दत्तमसम्यक् च प्रतिग्रहः। उभयं स्यादनर्थाय दातुरादातुरेव च।।

asamyackaiva yaddattamasamyak ca pratigrahaḥ| ubhayaṃ syādanarthāya dāturādātureva ca||

Verse 40

यथा खदिरमालम्ब्य शिलां वाप्यर्णवं तरन्। मञ्जेत मञ्जतस्तद्वद्दाता यश्च प्रतिग्रही।।

yathā khadiramālambya śilāṃ vāpyarṇavaṃ taran| mañjeta mañjatastadvaddātā yaśca pratigrahī||

Verse 41

काष्ठैरार्द्रैर्यथा वह्निरुपस्तीर्णो न दीप्यते। तपःस्वाध्यायचारित्रैरेवं हीनः प्रतिग्रही।।

kāṣṭhairārdrairyathā vahnirupastīrṇo na dīpyate| tapaḥsvādhyāyacāritrairevaṃ hīnaḥ pratigrahī||

Verse 42

कपाले यद्वदापः स्युः श्वदृतौ च यथा पयः। आश्रयस्थानदोषेण वृत्तहीने तथा श्रुतम्।। वाग्धीने मूके मूर्खे वा।।

kapāle yadvadāpaḥ syuḥ śvadṛtau ca yathā payaḥ| āśrayasthānadoṣeṇa vṛttahīne tathā śrutam|| vāgdhīne mūke mūrkhe vā||

Verse 43

निर्मन्त्रो निर्वृतो यः स्यादशास्त्रज्ञोऽनसूयकः। अनुक्रोशात्प्रदातव्यं हीनेष्वव्रतिकेषु च।। श्वदृतौ शुनकचर्ममये कोशे।।

nirmantro nirvṛto yaḥ syādaśāstrajño'nasūyakaḥ| anukrośātpradātavyaṃ hīneṣvavratikeṣu ca|| śvadṛtau śunakacarmamaye kośe||

Verse 44

न वै देयमनुक्रोशाद्दीनायापगुणाय तु। आप्ताचरित इत्येव धर्म इत्येव वा पुनः।। अनुक्रोशाद्दयया।।

na vai deyamanukrośāddīnāyāpaguṇāya tu| āptācarita ityeva dharma ityeva vā punaḥ|| anukrośāddayayā||

Verse 45

निष्कारणं स्मृतं दत्तं ब्राह्मणे ब्रह्मवर्जिते। न फलेत्पात्रदोषेण न चात्रास्ति विचारणा।। आप्तचरित इष्टकारीति बुद्ध्या धर्मबुद्ध्या वा निर्मन्त्रे न देयमित्याह नवा इति।।

niṣkāraṇaṃ smṛtaṃ dattaṃ brāhmaṇe brahmavarjite| na phaletpātradoṣeṇa na cātrāsti vicāraṇā|| āptacarita iṣṭakārīti buddhyā dharmabuddhyā vā nirmantre na deyamityāha navā iti||

Verse 46

यथा दारुमयो हस्ती यथा चर्ममयो मृगः। ब्राह्मणश्चानधीयानस्त्रयस्ते नामधारकाः।।

yathā dārumayo hastī yathā carmamayo mṛgaḥ| brāhmaṇaścānadhīyānastrayaste nāmadhārakāḥ||

Verse 47

यथा षण्ढोऽफलः स्त्रीषु यथा गौर्गवि चाफला। शकुनिर्वाप्यपक्षः स्यान्निर्मन्त्रो ब्राह्मणस्तथा।।

yathā ṣaṇḍho'phalaḥ strīṣu yathā gaurgavi cāphalā| śakunirvāpyapakṣaḥ syānnirmantro brāhmaṇastathā||

Verse 48

ग्रामस्थानं यथा शून्यं यथा कूपश्च निर्जलः। यथा हुतमनग्नौ च तथैव स्यान्निराकृतौ।। निष्कारणं निष्फलम्।।

grāmasthānaṃ yathā śūnyaṃ yathā kūpaśca nirjalaḥ| yathā hutamanagnau ca tathaiva syānnirākṛtau|| niṣkāraṇaṃ niṣphalam||

Verse 49

देवतानां पितॄणां च हव्यकव्यविनाशकः। सर्वथाऽर्थहरो मूर्खो न लोकान्प्राप्तुमर्हति।।

devatānāṃ pitṝṇāṃ ca havyakavyavināśakaḥ| sarvathā'rthaharo mūrkho na lokānprāptumarhati||

Verse 50

एतत्ते कथितं सर्वं यथावृत्तं युधिष्ठिर। समासेन महद्ध्येतच्छ्रोतव्यं नरतर्षभ।।

etatte kathitaṃ sarvaṃ yathāvṛttaṃ yudhiṣṭhira| samāsena mahaddhyetacchrotavyaṃ naratarṣabha||