Adhyaya 36

Verse 1

व्यासेन भीष्ममुखाराजधर्मादिश्रवणे आदिष्टस्य युधिष्ठिरस्य कृष्णाद्याज्ञया धृतराष्ट्रादिभिः सह कुरुनगरप्रवेशः।। 1।। युधिष्ठिर उवाच। श्रोतुमिच्छामि भगवन्विस्तरेण महामुने। राजधर्मान्द्विजश्रेष्ठ चातुर्वर्ण्यस्य चाखिलान्।।

vyāsena bhīṣmamukhārājadharmādiśravaṇe ādiṣṭasya yudhiṣṭhirasya kṛṣṇādyājñayā dhṛtarāṣṭrādibhiḥ saha kurunagarapraveśaḥ|| 1|| yudhiṣṭhira uvāca| śrotumicchāmi bhagavanvistareṇa mahāmune| rājadharmāndvijaśreṣṭha cāturvarṇyasya cākhilān||

Verse 2

आपत्सु च यथा नीतिः प्रणेतव्या द्विजोत्तम। धर्म्यमालम्ब्य पन्थानं विजयेयं कथं महीम्।।

āpatsu ca yathā nītiḥ praṇetavyā dvijottama| dharmyamālambya panthānaṃ vijayeyaṃ kathaṃ mahīm||

Verse 3

प्रायश्चित्तकथा ह्येषा भक्ष्याभक्ष्यसमन्विता। कौतूहलानुप्रवणा हर्षं जनयतीव मे।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मपर्वणि षट्‌त्रिंशोऽध्यायः।। 36।।

prāyaścittakathā hyeṣā bhakṣyābhakṣyasamanvitā| kautūhalānupravaṇā harṣaṃ janayatīva me|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi rājadharmaparvaṇi ṣaṭ‌triṃśo'dhyāyaḥ|| 36||

Verse 4

धर्मचर्या च राज्यं च नित्यमेव विरुध्यते। एवं मुह्यति मे चेतश्चिन्तयानस्य नित्यशः।।

dharmacaryā ca rājyaṃ ca nityameva virudhyate| evaṃ muhyati me cetaścintayānasya nityaśaḥ||

Verse 5

वैशंपायन उवाच। तमुवाच महाराज व्यासो वेदविदां वरः। नारदं समभिप्रेक्ष्य सर्वं जानन्पुरातनम्।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tamuvāca mahārāja vyāso vedavidāṃ varaḥ| nāradaṃ samabhiprekṣya sarvaṃ jānanpurātanam||

Verse 6

श्रोतुमिच्छसि चेद्धर्मं निखिलेन नराधिप। प्रेहि भीष्मं महाबाहो वृद्धं कुरुपितामहम्।। कौतूहलेन प्रसङ्गेनाऽनुप्रवणा अभिमुखा।।

śrotumicchasi ceddharmaṃ nikhilena narādhipa| prehi bhīṣmaṃ mahābāho vṛddhaṃ kurupitāmaham|| kautūhalena prasaṅgenā'nupravaṇā abhimukhā||

Verse 7

स ते धर्मरहस्येषु संशयान्मनसि स्थितान्। छेत्ता भागीरथीपुत्रः सर्वज्ञः सर्वधर्मवित्।।

sa te dharmarahasyeṣu saṃśayānmanasi sthitān| chettā bhāgīrathīputraḥ sarvajñaḥ sarvadharmavit||

Verse 8

जनयामास यं देवी दिव्या त्रिपथगा नदी। साक्षाद्ददर्श यो देवान्सर्वानिन्द्रपुरोगमान्।।

janayāmāsa yaṃ devī divyā tripathagā nadī| sākṣāddadarśa yo devānsarvānindrapurogamān||

Verse 9

बृहस्पतिपुरोगांस्तु देवर्षीनसकृत्प्रभुः। तोषयित्वोपचारेण राजनीतिमधीतवान्।।

bṛhaspatipurogāṃstu devarṣīnasakṛtprabhuḥ| toṣayitvopacāreṇa rājanītimadhītavān||

Verse 10

उशना वेद यच्छास्त्रं देवासुरगुरुर्द्विजः। स च धर्मं सवैयाख्यं प्राप्तवान्कुरुसत्तमः।। प्रेहि प्रयाहि।।

uśanā veda yacchāstraṃ devāsuragururdvijaḥ| sa ca dharmaṃ savaiyākhyaṃ prāptavānkurusattamaḥ|| prehi prayāhi||

Verse 11

भार्गवाच्च्यवनाच्चापि वेदानङ्गोपबृंहितान्। प्रतिपेदे महाबुद्धिर्वसिष्ठाच्चरितव्रतः।।

bhārgavāccyavanāccāpi vedānaṅgopabṛṃhitān| pratipede mahābuddhirvasiṣṭhāccaritavrataḥ||

Verse 12

पितामहसुतं ज्येष्ठं कुमारं दीप्ततेजसम्। अध्यात्मगतितत्त्वज्ञमुपाशिक्षत यः पुरा।।

pitāmahasutaṃ jyeṣṭhaṃ kumāraṃ dīptatejasam| adhyātmagatitattvajñamupāśikṣata yaḥ purā||

Verse 13

मार्कण्डेयमुखात्कृत्स्नं यतिधर्ममवाप्तवान्। रामादस्त्राणि शक्राच्च प्राप्तवान्पुरुपर्षभः।।

mārkaṇḍeyamukhātkṛtsnaṃ yatidharmamavāptavān| rāmādastrāṇi śakrācca prāptavānpuruparṣabhaḥ||

Verse 14

मृत्युरात्मेच्छया यस्य जातस्य मनुजेष्वपि। तथाऽनपत्यस्य सतः पुण्यलोकादिविश्रुताः।।

mṛtyurātmecchayā yasya jātasya manujeṣvapi| tathā'napatyasya sataḥ puṇyalokādiviśrutāḥ||

Verse 15

यस्य ब्रह्मर्षयः पुण्या नित्यमासन्स भसादः। यस्य नाविदितं किंचिज्ज्ञानं ज्ञेयेषु दृश्यते।।

yasya brahmarṣayaḥ puṇyā nityamāsansa bhasādaḥ| yasya nāviditaṃ kiṃcijjñānaṃ jñeyeṣu dṛśyate||

Verse 16

स ते वक्ष्यति धर्मज्ञः सूक्ष्मधर्मार्थतत्त्ववित्। तमभ्येहि पुरा प्राणान्स विमुञ्चति धर्मवित्।। यच्च देवगुरुर्द्रिज इति झ. पाठः। सवैयाख्यं व्याख्यासहितम्।।

sa te vakṣyati dharmajñaḥ sūkṣmadharmārthatattvavit| tamabhyehi purā prāṇānsa vimuñcati dharmavit|| yacca devagururdrija iti jha. pāṭhaḥ| savaiyākhyaṃ vyākhyāsahitam||

Verse 17

एवमुक्तस्तु कौन्तेयो दीर्घप्रज्ञो महामतिः। उवाच वदतां श्रेष्ठं व्यासं सत्यवतीसुतम्।।

evamuktastu kaunteyo dīrghaprajño mahāmatiḥ| uvāca vadatāṃ śreṣṭhaṃ vyāsaṃ satyavatīsutam||

Verse 18

युधिष्ठिर उवाच। वैशसं सुमहत्कृत्वा ज्ञातीनां रोमहर्षणम्। आगस्कृत्सर्वलोकस्य पृथिवीनाशकारकः।। विमुञ्चति विमोक्ष्यति ततः पुरा।।

yudhiṣṭhira uvāca| vaiśasaṃ sumahatkṛtvā jñātīnāṃ romaharṣaṇam| āgaskṛtsarvalokasya pṛthivīnāśakārakaḥ|| vimuñcati vimokṣyati tataḥ purā||

Verse 19

घातयित्वा तमेवाजौ छलेनाजिह्नयोधिनम्। उपसंप्रष्टुमर्हामि तमहं केन हेतुना।।

ghātayitvā tamevājau chalenājihnayodhinam| upasaṃpraṣṭumarhāmi tamahaṃ kena hetunā||

Verse 20

वैशंपायन उवाच। ततस्तं नृपतिश्रेष्ठं चातुर्वर्ण्यहितेप्सया। पुनरेव महाबाहुर्यदुश्रेष्ठोऽब्रवीद्वचः।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tatastaṃ nṛpatiśreṣṭhaṃ cāturvarṇyahitepsayā| punareva mahābāhuryaduśreṣṭho'bravīdvacaḥ||

Verse 21

वासुदेव उवाच। नेदानीमतिनिर्बन्धं शोके त्वं कर्तुमर्हसि। यदाह भगवान्व्यासस्तत्कुरुष्व नृपोत्तम।।

vāsudeva uvāca| nedānīmatinirbandhaṃ śoke tvaṃ kartumarhasi| yadāha bhagavānvyāsastatkuruṣva nṛpottama||

Verse 22

ब्राह्मणास्त्वां महाबाहो भ्रातरश्च महौजसः। पर्जन्यमिव घर्मान्ते नाथमाना उपासते।। वैशसं विनाशम्।।

brāhmaṇāstvāṃ mahābāho bhrātaraśca mahaujasaḥ| parjanyamiva gharmānte nāthamānā upāsate|| vaiśasaṃ vināśam||

Verse 23

हतशिष्टाश्च राजानः कृत्स्नं चैव समागतम्। चातुर्वर्ण्यं महाराज राष्ट्रं ते कुरुजाङ्गलम्।।

hataśiṣṭāśca rājānaḥ kṛtsnaṃ caiva samāgatam| cāturvarṇyaṃ mahārāja rāṣṭraṃ te kurujāṅgalam||

Verse 24

प्रियार्थमपि चैतेषां ब्राह्मणानां महात्मनाम्। नियोगादस्य च गुरोर्व्यासस्यामिततेजसः।।

priyārthamapi caiteṣāṃ brāhmaṇānāṃ mahātmanām| niyogādasya ca gurorvyāsasyāmitatejasaḥ||

Verse 25

सुहृदामस्मदादीनां द्रौपद्यांश्च परंतप। कुरु प्रियममित्रघ्न लोकस्य च हितं कुरु।।

suhṛdāmasmadādīnāṃ draupadyāṃśca paraṃtapa| kuru priyamamitraghna lokasya ca hitaṃ kuru||

Verse 26

वैशंपायन उवाच। एवमुक्तः स कृष्णेन राजा राजीवलोचनः। हितार्थं सर्वलोकस्य समुत्तस्थौ महामनाः।।

vaiśaṃpāyana uvāca| evamuktaḥ sa kṛṣṇena rājā rājīvalocanaḥ| hitārthaṃ sarvalokasya samuttasthau mahāmanāḥ||

Verse 27

सोऽनुनीतो नरव्याघ्र विष्टरश्रवसा स्वयम्। द्वैपायनेन च तथा देवस्थानेन जिष्णुना।। नाथमानाः याचमानाः। उपासत इत्युत्तरत्रापि योज्यम्।।

so'nunīto naravyāghra viṣṭaraśravasā svayam| dvaipāyanena ca tathā devasthānena jiṣṇunā|| nāthamānāḥ yācamānāḥ| upāsata ityuttaratrāpi yojyam||

Verse 28

एतैश्चान्यैश्च बहुभिरनुनीतो युधिष्ठिरः। व्यजहान्मानसं दुःखं संतापं च महायशाः।। विष्टरश्रवसा विष्णुना।।

etaiścānyaiśca bahubhiranunīto yudhiṣṭhiraḥ| vyajahānmānasaṃ duḥkhaṃ saṃtāpaṃ ca mahāyaśāḥ|| viṣṭaraśravasā viṣṇunā||

Verse 29

श्रुतवाक्यः श्रुतनिधिः श्रुतश्राव्यविशारदः। व्यवस्य मनसा शान्तिमगच्छत्पाण्डुनन्दनः।। संतापं शारीरं तापम्।।

śrutavākyaḥ śrutanidhiḥ śrutaśrāvyaviśāradaḥ| vyavasya manasā śāntimagacchatpāṇḍunandanaḥ|| saṃtāpaṃ śārīraṃ tāpam||

Verse 30

स तैः परिवृतो राजा नक्षत्रैरिव चन्द्रमाः। धृतराष्ट्रं पुरस्कृत्य स्वपुरं प्रविवेश ह।।

sa taiḥ parivṛto rājā nakṣatrairiva candramāḥ| dhṛtarāṣṭraṃ puraskṛtya svapuraṃ praviveśa ha||

Verse 31

प्रविविक्षुः स धर्मज्ञः कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः। अर्चयामास देवांश्च ब्राह्मणांश्च सहस्रशः।।

pravivikṣuḥ sa dharmajñaḥ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ| arcayāmāsa devāṃśca brāhmaṇāṃśca sahasraśaḥ||

Verse 32

ततो नवं रथं शुभ्रं कम्बलाजिनसंवृतम्। युक्तं षोडशभिस्त्वश्चैः पाण्‍डुरैः शुभलक्षणैः।।

tato navaṃ rathaṃ śubhraṃ kambalājinasaṃvṛtam| yuktaṃ ṣoḍaśabhistvaścaiḥ pāṇ‍ḍuraiḥ śubhalakṣaṇaiḥ||

Verse 33

मन्त्रैरभ्यर्चितं पण्यैः स्तूयमानश्च बन्दिभिः। आरुरोह यथा देवः सोमोऽम्रतमयं यथम्।। वाक्यानि वेदावयवाः। निधिस्तदर्थविचारग्रन्थो मीमांसा। श्रुतं श्राव्यं नीतिशास्त्रादि। व्यवस्य कर्तव्यमर्थं निश्चित्य।।

mantrairabhyarcitaṃ paṇyaiḥ stūyamānaśca bandibhiḥ| āruroha yathā devaḥ somo'mratamayaṃ yatham|| vākyāni vedāvayavāḥ| nidhistadarthavicāragrantho mīmāṃsā| śrutaṃ śrāvyaṃ nītiśāstrādi| vyavasya kartavyamarthaṃ niścitya||

Verse 34

जग्राह रश्मीन्कौन्तेयो भीमो भीमपराक्रमः। अर्जुनः पाण्डुरं छत्रं धारयामास भानुमत्।।

jagrāha raśmīnkaunteyo bhīmo bhīmaparākramaḥ| arjunaḥ pāṇḍuraṃ chatraṃ dhārayāmāsa bhānumat||

Verse 35

ध्रियमाणं च तच्छत्रं पाण्डुरं राजमूर्धनि। शुशुभे तारकाराजः सिताभ्र इव चाम्बरे।।

dhriyamāṇaṃ ca tacchatraṃ pāṇḍuraṃ rājamūrdhani| śuśubhe tārakārājaḥ sitābhra iva cāmbare||

Verse 36

चामरव्यजने त्वस्य वीरौ जगृहतुस्तदा। चन्द्ररश्मिप्रये शुभ्रे माद्रीपुत्रावलंकृते।।

cāmaravyajane tvasya vīrau jagṛhatustadā| candraraśmipraye śubhre mādrīputrāvalaṃkṛte||

Verse 37

ते पञ्च रथमास्थाय भ्रातरः समलंकृताः। भूतानीव समस्तानि राजन्ददृशिरे तदा।।

te pañca rathamāsthāya bhrātaraḥ samalaṃkṛtāḥ| bhūtānīva samastāni rājandadṛśire tadā||

Verse 38

आस्थाय तु रथं शुभ्रं युक्तमश्वैर्मनोजवैः। अन्वयात्पृष्ठतो राजन्युयुत्सुः पाण्डवाग्रजम्।। अमृतमयं देवतामयम्।।

āsthāya tu rathaṃ śubhraṃ yuktamaśvairmanojavaiḥ| anvayātpṛṣṭhato rājanyuyutsuḥ pāṇḍavāgrajam|| amṛtamayaṃ devatāmayam||

Verse 39

रथं हेममयं शुभ्रं शैव्यसुग्रीवयाजितम्। सह सात्यकिना कृष्णः समास्थायान्वयात्कुरून्।।

rathaṃ hemamayaṃ śubhraṃ śaivyasugrīvayājitam| saha sātyakinā kṛṣṇaḥ samāsthāyānvayātkurūn||

Verse 40

नरयानेन तु ज्येष्ठः पिता पार्थस्य भारत। अग्रतो धर्मराजस्य गान्धारीसहितो ययौ।।

narayānena tu jyeṣṭhaḥ pitā pārthasya bhārata| agrato dharmarājasya gāndhārīsahito yayau||

Verse 41

कुरुस्त्रियश्च ताः सर्वाः कुन्ती कृष्णा च माधवी। यानैरुच्चावचैर्जग्मुर्विदुरेण पुरस्कृताः।।

kurustriyaśca tāḥ sarvāḥ kuntī kṛṣṇā ca mādhavī| yānairuccāvacairjagmurvidureṇa puraskṛtāḥ||

Verse 42

ततो रथाश्च बहुला नागाश्वसमलंकृताः। पादाताश्च हयाश्चैव पृष्ठतः समनुव्रजन्।।

tato rathāśca bahulā nāgāśvasamalaṃkṛtāḥ| pādātāśca hayāścaiva pṛṣṭhataḥ samanuvrajan||

Verse 43

ततो वैतालिकैः सूतैर्मागधैश्च सुभाषितैः। स्तूयमानो ययौ राजा नगरं नागसाह्वयम्।।

tato vaitālikaiḥ sūtairmāgadhaiśca subhāṣitaiḥ| stūyamāno yayau rājā nagaraṃ nāgasāhvayam||

Verse 44

तत्प्रयाणं माहबाहोर्बभूवाप्रतिमं भुवि। आकुलाकुलमुत्क्रुष्टं हृष्टपुष्टजनाकुलम्।।

tatprayāṇaṃ māhabāhorbabhūvāpratimaṃ bhuvi| ākulākulamutkruṣṭaṃ hṛṣṭapuṣṭajanākulam||

Verse 45

अभियाने तु पार्थस्य नरैर्नगरवासिभिः। नगरं राजमार्गाश्च यथावत्समलंकृताः।।

abhiyāne tu pārthasya narairnagaravāsibhiḥ| nagaraṃ rājamārgāśca yathāvatsamalaṃkṛtāḥ||

Verse 46

पाण्डुरेण च माल्येन पताकाभिश्च मेदिनी। संस्कृतो राजमार्गोऽभूद्धूपनैश्च प्रधूपितः।। युयुत्सुर्धृतराष्ट्रपुत्रः।।

pāṇḍureṇa ca mālyena patākābhiśca medinī| saṃskṛto rājamārgo'bhūddhūpanaiśca pradhūpitaḥ|| yuyutsurdhṛtarāṣṭraputraḥ||

Verse 47

अथ चूर्णैश्च गन्धानां नानापुष्पप्रियङ्गुभिः। माल्यदामभिरासक्तै राजवेश्माभिसंवृतम्।।

atha cūrṇaiśca gandhānāṃ nānāpuṣpapriyaṅgubhiḥ| mālyadāmabhirāsaktai rājaveśmābhisaṃvṛtam||

Verse 48

कुम्भाश्च नगरद्वारि वारिपूर्णा नवा दृढाः। सिताः सुमनसो गौराः स्थापितास्तत्र तत्र ह।।

kumbhāśca nagaradvāri vāripūrṇā navā dṛḍhāḥ| sitāḥ sumanaso gaurāḥ sthāpitāstatra tatra ha||

Verse 49

तथा स्वलंकृतं द्वारं नगरं पाण्डुनन्दनः। स्तूयमानः शुभैर्वाक्यैः प्रविवेश सुहृद्वृतः।।

tathā svalaṃkṛtaṃ dvāraṃ nagaraṃ pāṇḍunandanaḥ| stūyamānaḥ śubhairvākyaiḥ praviveśa suhṛdvṛtaḥ||