Adhyaya 34

Verse 1

व्यासेन युधिष्ठिरंप्रति पापानां प्रायश्चित्तादिकथनम्।। 1।। व्यास उवाच। तपसा कर्मणा चैव प्रदानेन च भारत। पुनाति पापं पुरुषः पूतश्चेन्न प्रवर्तते।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मपर्वणि चतुस्त्रिंशोऽध्यायः।। 34।।

vyāsena yudhiṣṭhiraṃprati pāpānāṃ prāyaścittādikathanam|| 1|| vyāsa uvāca| tapasā karmaṇā caiva pradānena ca bhārata| punāti pāpaṃ puruṣaḥ pūtaścenna pravartate|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi rājadharmaparvaṇi catustriṃśo'dhyāyaḥ|| 34||

Verse 2

एककालं तु भुञ्जानश्चरन्भैक्षं स्वकर्मकृत्। कपालपाणिः खट्वाङ्गी ब्रह्मचारी सदोत्थितः।।

ekakālaṃ tu bhuñjānaścaranbhaikṣaṃ svakarmakṛt| kapālapāṇiḥ khaṭvāṅgī brahmacārī sadotthitaḥ||

Verse 3

अनसूयुरधः शायी कर्म लोके प्रकाशयन्। पूर्णैर्द्वादशभिर्वर्षैर्ब्रह्महा विप्रमुच्यते।। तपसा कच्छ्रचान्द्रायणादिना। कर्मणा यज्ञादिना पुनारिशोधयति।।

anasūyuradhaḥ śāyī karma loke prakāśayan| pūrṇairdvādaśabhirvarṣairbrahmahā vipramucyate|| tapasā kacchracāndrāyaṇādinā| karmaṇā yajñādinā punāriśodhayati||

Verse 4

लक्ष्यः शस्त्रभृतां वा स्याद्विदुषामिच्छयाऽऽत्मनः। प्रास्येदात्मानमग्नौ वा समिद्धे त्रिरवाक्‌शिराः।।

lakṣyaḥ śastrabhṛtāṃ vā syādviduṣāmicchayā''tmanaḥ| prāsyedātmānamagnau vā samiddhe triravāk‌śirāḥ||

Verse 5

जपन्वाऽन्यतमं वेदं योजनानां शतं व्रजेत्। सर्वस्वं वा वेदविदे ब्राह्मणायोपपादयेत्।। कर्म ब्रह्महत्याम्।।

japanvā'nyatamaṃ vedaṃ yojanānāṃ śataṃ vrajet| sarvasvaṃ vā vedavide brāhmaṇāyopapādayet|| karma brahmahatyām||

Verse 6

धनं वा जीवनायालं गृहं वा सपरिच्छदम्। मुच्यते ब्रह्महत्याया गोप्ता गोब्राह्मणस्य च।।

dhanaṃ vā jīvanāyālaṃ gṛhaṃ vā saparicchadam| mucyate brahmahatyāyā goptā gobrāhmaṇasya ca||

Verse 7

षङ्गिर्वर्षैः कृच्छ्रभोजी ब्रह्महा पूयते नरः। मासेमासे समश्नंस्तु त्रिभिर्वर्षैः प्रमुच्यते।। अवाकूशिराः यं कंचिद्वेदं जपन् योजनानां शतं त्रिर्व्रजेत् शतत्रययोजनं पदचारेण तीर्थयात्रायां वेदं जपन्मुच्यत इत्यर्थः।।

ṣaṅgirvarṣaiḥ kṛcchrabhojī brahmahā pūyate naraḥ| māsemāse samaśnaṃstu tribhirvarṣaiḥ pramucyate|| avākūśirāḥ yaṃ kaṃcidvedaṃ japan yojanānāṃ śataṃ trirvrajet śatatrayayojanaṃ padacāreṇa tīrthayātrāyāṃ vedaṃ japanmucyata ityarthaḥ||

Verse 8

संवत्सरेण मासाशी पूयते नात्र संशयः। तथैवोपवसन्राजन्स्वल्पेनापि प्रपूयते।।

saṃvatsareṇa māsāśī pūyate nātra saṃśayaḥ| tathaivopavasanrājansvalpenāpi prapūyate||

Verse 9

क्रतुना चाश्वमेधेन पूयते नात्र संशयः। ये चाप्यवभृथस्नाताः केचिदेवंविधा नराः। ते सर्वे धूतपाप्मानो भवन्तीति परा श्रुतिः।।

kratunā cāśvamedhena pūyate nātra saṃśayaḥ| ye cāpyavabhṛthasnātāḥ kecidevaṃvidhā narāḥ| te sarve dhūtapāpmāno bhavantīti parā śrutiḥ||

Verse 10

ब्राह्मणार्थे हतो युद्धे मुच्यते ब्रह्महत्यया।।

brāhmaṇārthe hato yuddhe mucyate brahmahatyayā||

Verse 11

गवां शतसहस्रं तु पात्रेभ्यः प्रतिपादयेत्। ब्रह्महा विप्रमुच्येत सर्वपापेभ्य एव च।।

gavāṃ śatasahasraṃ tu pātrebhyaḥ pratipādayet| brahmahā vipramucyeta sarvapāpebhya eva ca||

Verse 12

कपिलानां सहस्राणि यो दद्यात्पञ्चविंशतिम्। दोग्ध्रीणां स च पापेभ्यः सर्वेभ्यो विप्रमुच्यते।।

kapilānāṃ sahasrāṇi yo dadyātpañcaviṃśatim| dogdhrīṇāṃ sa ca pāpebhyaḥ sarvebhyo vipramucyate||

Verse 13

गोसहस्रं सवत्सानां दोग्ध्रीणां प्राणसंशये। साधुभ्यो वै दरिद्रेभ्यो दत्त्वा मुच्येत किल्विषात्।।

gosahasraṃ savatsānāṃ dogdhrīṇāṃ prāṇasaṃśaye| sādhubhyo vai daridrebhyo dattvā mucyeta kilviṣāt||

Verse 14

शतं वै यस्तु काम्भोजान्ब्राह्मणेभ्यः प्रयच्छति। नियतेभ्यो महीपाल स च पापात्प्रमुच्यते।।

śataṃ vai yastu kāmbhojānbrāhmaṇebhyaḥ prayacchati| niyatebhyo mahīpāla sa ca pāpātpramucyate||

Verse 15

मनोरथं तु यो दद्यादेकस्मा अपि भारत। न कीर्तयेत दत्त्वा यः स च पापात्प्रमुच्यते।।

manorathaṃ tu yo dadyādekasmā api bhārata| na kīrtayeta dattvā yaḥ sa ca pāpātpramucyate||

Verse 16

सुरापानं सकृत्कृत्वा योऽग्निवर्णां सुरां पिबेत्। स पावयत्यथात्मानमिह लोके परत्र च।।

surāpānaṃ sakṛtkṛtvā yo'gnivarṇāṃ surāṃ pibet| sa pāvayatyathātmānamiha loke paratra ca||

Verse 17

मरुप्रपातं प्रपतञ्ज्वलनं वा समाविशन्। महाप्रस्थानमातिष्ठन्मुच्यते सर्वकिल्बिषैः।। कच्छ्रभोजी कृच्छ्ररीत्या भुञ्जानः।।

maruprapātaṃ prapatañjvalanaṃ vā samāviśan| mahāprasthānamātiṣṭhanmucyate sarvakilbiṣaiḥ|| kacchrabhojī kṛcchrarītyā bhuñjānaḥ||

Verse 18

बृहस्पतिसवेनेष्ट्वा सुरापो ब्राह्मणः पुनः। समितिं ब्राह्मणो गच्छेदिति वै ब्रह्मणः श्रुतिः।। मरुप्रपातं निर्जलदेशे पर्वताग्रात्पतनम्। महाप्रस्थानं केदारे हिमवदाहोरणम्।।

bṛhaspatisaveneṣṭvā surāpo brāhmaṇaḥ punaḥ| samitiṃ brāhmaṇo gacchediti vai brahmaṇaḥ śrutiḥ|| maruprapātaṃ nirjaladeśe parvatāgrātpatanam| mahāprasthānaṃ kedāre himavadāhoraṇam||

Verse 19

भूमिप्रदानं कुर्याद्यः सुरां पीत्वा विमत्सरः। पुनर्न च पिबेद्राजन्संस्कृतः स च शुध्यति।। निष्पापः सन् ब्राह्मणसभामारोढुं योग्यो भवतीत्यर्थः।।

bhūmipradānaṃ kuryādyaḥ surāṃ pītvā vimatsaraḥ| punarna ca pibedrājansaṃskṛtaḥ sa ca śudhyati|| niṣpāpaḥ san brāhmaṇasabhāmāroḍhuṃ yogyo bhavatītyarthaḥ||

Verse 20

गुरुतल्पी शिलां तप्तामायसीमभिसंविशेत्। अवकृत्यात्मनः शेफं प्रव्रजेदूर्ध्वदर्शनः।।

gurutalpī śilāṃ taptāmāyasīmabhisaṃviśet| avakṛtyātmanaḥ śephaṃ pravrajedūrdhvadarśanaḥ||

Verse 21

शरीरस्य विमोक्षेण मुच्यते कर्मणोऽशुभात्। कर्मभ्यो विप्रमुच्यन्ते यताः संवत्सरं स्त्रियः।। उदपानं शिवं कुर्यात्सुरामिति ड. थ. पाठः।।

śarīrasya vimokṣeṇa mucyate karmaṇo'śubhāt| karmabhyo vipramucyante yatāḥ saṃvatsaraṃ striyaḥ|| udapānaṃ śivaṃ kuryātsurāmiti ḍa. tha. pāṭhaḥ||

Verse 22

महाव्रतं चरेद्यस्तु दद्यात्सर्वस्वमेव तु। गुर्वर्थे वा हतो युद्धे स मुच्येत्कर्मणोऽशुभात्।। यताः त्यक्ताहारविहाराः।।

mahāvrataṃ caredyastu dadyātsarvasvameva tu| gurvarthe vā hato yuddhe sa mucyetkarmaṇo'śubhāt|| yatāḥ tyaktāhāravihārāḥ||

Verse 23

अनृतेनोपवर्ती चेत्प्रतिरोद्धा गुरोस्तथा। उपाहृत्य प्रियं तस्मै तस्मात्पापात्प्रमुच्यते।।

anṛtenopavartī cetpratiroddhā gurostathā| upāhṛtya priyaṃ tasmai tasmātpāpātpramucyate||

Verse 24

अवकीर्णनिमित्तं तु ब्रह्महत्याव्रतं चरेत्। गोचर्मवासाः षण्मासांस्तथा मुच्येत किल्बिषात्।। महाव्रतं मासमात्रं जलस्यापि त्यागः।।

avakīrṇanimittaṃ tu brahmahatyāvrataṃ caret| gocarmavāsāḥ ṣaṇmāsāṃstathā mucyeta kilbiṣāt|| mahāvrataṃ māsamātraṃ jalasyāpi tyāgaḥ||

Verse 25

परदारोपसेवी तु परस्यापहरन्वसु। संवत्सरं व्रती भूत्वा तथा मुच्येत किल्बिषात्।।

paradāropasevī tu parasyāpaharanvasu| saṃvatsaraṃ vratī bhūtvā tathā mucyeta kilbiṣāt||

Verse 26

धनं तु यस्यापहरेत्तस्मै दद्यात्समं वसु। विविधेनाभ्युपायेन तदा मुच्येत किल्बिषात्।।

dhanaṃ tu yasyāpaharettasmai dadyātsamaṃ vasu| vividhenābhyupāyena tadā mucyeta kilbiṣāt||

Verse 27

कृच्छ्राद्द्वादशरात्रेण संयतात्मा व्रते स्थितः। परिवेत्ता भवेत्पूतः परिवित्तिस्तथैव च।।

kṛcchrāddvādaśarātreṇa saṃyatātmā vrate sthitaḥ| parivettā bhavetpūtaḥ parivittistathaiva ca||

Verse 28

निवेश्यं तु पुनस्तेन भवेत्तारयता पितॄन्। न तु स्त्रिया भवेद्दोषो न तु सा तेन लिप्यते।। खरचर्मवासाः षण्मासानिति ड.थ.पाठः।।

niveśyaṃ tu punastena bhavettārayatā pitṝn| na tu striyā bhaveddoṣo na tu sā tena lipyate|| kharacarmavāsāḥ ṣaṇmāsāniti ḍa.tha.pāṭhaḥ||

Verse 29

भोजनं ह्यन्तराशुद्धं चातुर्मास्ये विधीयते। स्त्रियस्तेन प्रशुध्यन्ति इति धर्मविदो विदुः।। तेन कनिष्ठेन निवेश्यं विवाहान्तरं कर्तव्यम्।।

bhojanaṃ hyantarāśuddhaṃ cāturmāsye vidhīyate| striyastena praśudhyanti iti dharmavido viduḥ|| tena kaniṣṭhena niveśyaṃ vivāhāntaraṃ kartavyam||

Verse 30

स्त्रियस्त्वाशङ्किताः पापे नोपगम्या विजानता। रजसा ता विशुध्यन्ते भस्मना भाजनं यथा।।

striyastvāśaṅkitāḥ pāpe nopagamyā vijānatā| rajasā tā viśudhyante bhasmanā bhājanaṃ yathā||

Verse 31

पादजोच्छिष्टकांस्यं यद्गवा घ्रातमथापि वा। गण्डूषोच्छिष्टमपि वा विशुध्येद्दशभिस्तु तत्।। अन्तराभोजनं धारणापारणव्रतेन मासचतुष्ट्यकृतेन शुध्यन्ति महापापयोगे। भाजनं त्वृतुनाशुद्धं चातुर्मास्यं विधीयते इति थ. पाठः। भाजनं पूतिना शुद्धमिति ड. पाठः।।

pādajocchiṣṭakāṃsyaṃ yadgavā ghrātamathāpi vā| gaṇḍūṣocchiṣṭamapi vā viśudhyeddaśabhistu tat|| antarābhojanaṃ dhāraṇāpāraṇavratena māsacatuṣṭyakṛtena śudhyanti mahāpāpayoge| bhājanaṃ tvṛtunāśuddhaṃ cāturmāsyaṃ vidhīyate iti tha. pāṭhaḥ| bhājanaṃ pūtinā śuddhamiti ḍa. pāṭhaḥ||

Verse 32

चतुष्पात्सकलो धर्मो ब्राह्मणस्य विधीयते। पादोन इष्टो राजन्ये तथा धर्मो विधीयते।।

catuṣpātsakalo dharmo brāhmaṇasya vidhīyate| pādona iṣṭo rājanye tathā dharmo vidhīyate||

Verse 33

तथा वैश्ये च शूद्रे च पादः पादो विधीयते। विद्यादेवंविधनैषां गुरुलाघवनिश्चयम्।। शूद्रस्य उच्छिष्टं कांस्यं पात्रम्। दशभिः शोधनैः शुद्ध्यति। तानि च पञ्चगव्येन मृत्तोयैर्भस्मनाम्लेन वह्निनेति।।

tathā vaiśye ca śūdre ca pādaḥ pādo vidhīyate| vidyādevaṃvidhanaiṣāṃ gurulāghavaniścayam|| śūdrasya ucchiṣṭaṃ kāṃsyaṃ pātram| daśabhiḥ śodhanaiḥ śuddhyati| tāni ca pañcagavyena mṛttoyairbhasmanāmlena vahnineti||

Verse 34

तिर्यग्योनिवधं कृत्वा द्रुमांश्छित्वोत्तरान्बहून्। त्रिरात्रं वायुभक्षः स्यात्कर्म च प्रथयन्नरः।।

tiryagyonivadhaṃ kṛtvā drumāṃśchitvottarānbahūn| trirātraṃ vāyubhakṣaḥ syātkarma ca prathayannaraḥ||

Verse 35

अगम्यागमने राजन्प्रायश्चित्तं विधीयते। आर्द्रवस्त्रेण षण्मासान्विभाव्यं भस्मशायिना।।

agamyāgamane rājanprāyaścittaṃ vidhīyate| ārdravastreṇa ṣaṇmāsānvibhāvyaṃ bhasmaśāyinā||

Verse 36

एवमेव तु सर्वेषामकार्याणां विधिर्भवेत्। ब्रह्मणोक्तेन विधिना दृष्टान्तागमहेतुभिः।। विधीयते पादः पादोऽपकृष्ट इत्यर्थः। वैश्यस्य द्विपादः। शूद्रस्य पादमात्रः। धर्मः शौचादिः।।

evameva tu sarveṣāmakāryāṇāṃ vidhirbhavet| brahmaṇoktena vidhinā dṛṣṭāntāgamahetubhiḥ|| vidhīyate pādaḥ pādo'pakṛṣṭa ityarthaḥ| vaiśyasya dvipādaḥ| śūdrasya pādamātraḥ| dharmaḥ śaucādiḥ||

Verse 37

सावित्रीमप्यधीयानः शुचौ देशे मिताशनः। अहिंसो मन्दकं जल्पान्मुच्यते सर्वकिल्बिषात्।।

sāvitrīmapyadhīyānaḥ śucau deśe mitāśanaḥ| ahiṃso mandakaṃ jalpānmucyate sarvakilbiṣāt||

Verse 38

अहः सु सततं तिष्ठेदभ्याकाशं निशाः स्वपन्। त्रिरह्नि त्रिर्निशायां च सवासा जलमाविशेत्।। दृष्टान्तभूतो य आगमस्तत्रोक्तैर्हेतुभिर्यावदेन इत्याद्यैः।।

ahaḥ su satataṃ tiṣṭhedabhyākāśaṃ niśāḥ svapan| trirahni trirniśāyāṃ ca savāsā jalamāviśet|| dṛṣṭāntabhūto ya āgamastatroktairhetubhiryāvadena ityādyaiḥ||

Verse 39

स्त्रीशूद्रपतितांश्चापि नाभिभाषेद्ब्रतान्वितः। पापान्यज्ञानतः कृत्वा मुच्येदेवंव्रतो द्विजः।।

strīśūdrapatitāṃścāpi nābhibhāṣedbratānvitaḥ| pāpānyajñānataḥ kṛtvā mucyedevaṃvrato dvijaḥ||

Verse 40

शुभाशुभफलं प्रेत्य लभते भूतसाक्षिकम्। अतिरिच्येत्तयोर्यस्तु तत्कर्ता लभते फलम्।। तिष्ठेदित्युपवेशनादेर्व्यावृत्तिः। अभ्याकाशं निरावरणे स्थण्डिलादौ। अनुरूपं हि पापस्य अभ्याकाशमिति ट. पाठः।।

śubhāśubhaphalaṃ pretya labhate bhūtasākṣikam| atiricyettayoryastu tatkartā labhate phalam|| tiṣṭhedityupaveśanādervyāvṛttiḥ| abhyākāśaṃ nirāvaraṇe sthaṇḍilādau| anurūpaṃ hi pāpasya abhyākāśamiti ṭa. pāṭhaḥ||

Verse 41

तस्माद्दानेन तपसा कर्मणा च फलं शुभम्। वर्धयेदशुभं कृत्वा यथा स्यादतिरेकवान्।।

tasmāddānena tapasā karmaṇā ca phalaṃ śubham| vardhayedaśubhaṃ kṛtvā yathā syādatirekavān||

Verse 42

कुर्याच्छुभानि कर्माणि निमित्ते पापकर्मणाम्। दद्यान्नित्यं च वित्तानि तथा मुच्येत किल्बिषात्।।

kuryācchubhāni karmāṇi nimitte pāpakarmaṇām| dadyānnityaṃ ca vittāni tathā mucyeta kilbiṣāt||

Verse 43

अनुरूपं हि पापस्य प्रायश्चित्तमुदाहृतम्। महापातकवर्जं तु प्रायश्चित्तं विधीयते।।

anurūpaṃ hi pāpasya prāyaścittamudāhṛtam| mahāpātakavarjaṃ tu prāyaścittaṃ vidhīyate||

Verse 44

भक्ष्याभक्ष्येषु चान्येषु वाच्यावाच्ये तथैव च। अज्ञानज्ञानयो राजन्विहितान्यनुजानतः।।

bhakṣyābhakṣyeṣu cānyeṣu vācyāvācye tathaiva ca| ajñānajñānayo rājanvihitānyanujānataḥ||

Verse 45

जानता तु कृतं पापं गुरु सर्वं भवत्युत। अज्ञानात्स्खलिते दोषे प्रायश्चित्तं विधीयते।।

jānatā tu kṛtaṃ pāpaṃ guru sarvaṃ bhavatyuta| ajñānātskhalite doṣe prāyaścittaṃ vidhīyate||

Verse 46

शक्यते विधिना पापं यथोक्तेन व्यपोहितुम्। आस्तिके श्रद्दधाने च विधिरेष विधीयते।।

śakyate vidhinā pāpaṃ yathoktena vyapohitum| āstike śraddadhāne ca vidhireṣa vidhīyate||

Verse 47

नास्तिकाश्रद्दधानेषु पुरुषेषु कदाचन। दम्भद्वेषप्रधानेषु विधिरेष न शिष्यते।।

nāstikāśraddadhāneṣu puruṣeṣu kadācana| dambhadveṣapradhāneṣu vidhireṣa na śiṣyate||

Verse 48

शिष्टाचारश्च दिष्टश्च धर्मो धर्मभूतां वर। सेवितव्यो नरव्याघ्र प्रेत्येह च हितेप्सुना।।

śiṣṭācāraśca diṣṭaśca dharmo dharmabhūtāṃ vara| sevitavyo naravyāghra pretyeha ca hitepsunā||

Verse 49

स राजन्मोक्ष्यते पापात्तेन पूर्णेन हेतुना। त्राणार्थं वा वधे तेषामथवा नृपकर्मणा।।

sa rājanmokṣyate pāpāttena pūrṇena hetunā| trāṇārthaṃ vā vadhe teṣāmathavā nṛpakarmaṇā||

Verse 50

अथवा ते घृणा काचित्प्रायश्चित्तं चरिष्यसि। मा चैवानार्यजुष्टेन मृत्युना निधनं गमः।।

athavā te ghṛṇā kācitprāyaścittaṃ cariṣyasi| mā caivānāryajuṣṭena mṛtyunā nidhanaṃ gamaḥ||

Verse 51

वैशंपायन उवाच। एवमुक्तो भगवता धर्मराजो युधिष्ठिरः। चिन्तयित्वा मुहूर्तेन प्रत्युवाच तपोधनम्।।

vaiśaṃpāyana uvāca| evamukto bhagavatā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ| cintayitvā muhūrtena pratyuvāca tapodhanam||