Adhyaya 348

Verse 1

श्वेतद्वीपस्थेन हरिणा नारदंप्रति स्वदशावतारचरित्रकथनम्।। 1।। भीष्म उवाच। नारदः परिप्रपच्छ भगवन्तं जनार्दनम्। एकार्णवे महाघोरे नष्टे स्थावरजङ्गमे।

śvetadvīpasthena hariṇā nāradaṃprati svadaśāvatāracaritrakathanam|| 1|| bhīṣma uvāca| nāradaḥ pariprapaccha bhagavantaṃ janārdanam| ekārṇave mahāghore naṣṭe sthāvarajaṅgame|

Verse 2

श्रीभगवानुवाच। शृणु नारद तत्वेन प्रादुर्भावान्महामुने। मत्स्यः कूर्मो वराहश्च नरसिंहोऽथ वामनः। रामो रामश्च रामश्च कुद्धः कल्कीति ते दश।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि नारायणीये अष्टचत्वारिंशदधिकत्रिशततमोऽध्यायः।। 348।।

śrībhagavānuvāca| śṛṇu nārada tatvena prādurbhāvānmahāmune| matsyaḥ kūrmo varāhaśca narasiṃho'tha vāmanaḥ| rāmo rāmaśca rāmaśca kuddhaḥ kalkīti te daśa|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi nārāyaṇīye aṣṭacatvāriṃśadadhikatriśatatamo'dhyāyaḥ|| 348||

Verse 3

पूर्वं मीनो भविष्यामि स्थापयिष्याम्यहं प्रजाः। लोकान्वै धारयिष्यामि मज्जमानान्महार्णवे।।

pūrvaṃ mīno bhaviṣyāmi sthāpayiṣyāmyahaṃ prajāḥ| lokānvai dhārayiṣyāmi majjamānānmahārṇave||

Verse 4

द्वितीयः कूर्मरूपो मे हेमकूटनिभः स्मृतः। मन्दरं धारयिष्यामि अमृतार्थं द्विजोत्तम।।

dvitīyaḥ kūrmarūpo me hemakūṭanibhaḥ smṛtaḥ| mandaraṃ dhārayiṣyāmi amṛtārthaṃ dvijottama||

Verse 5

मप्रां महार्णवे घोरे भाराक्रान्तां भुवं पुनः। ततो बलादहं विद्वन्सर्वभूतहिताय वै।।

maprāṃ mahārṇave ghore bhārākrāntāṃ bhuvaṃ punaḥ| tato balādahaṃ vidvansarvabhūtahitāya vai||

Verse 6

सत्वैराक्रान्तसर्वाङ्गां नष्टां सागरमेखलाम्। आनयिष्यामि स्वं स्थानं वाराहं रूपमास्थितः। हिरण्याक्षं हनिष्यामि दैतेयं बलगर्वितम्।। रामश्च कृष्णः कल्की च ते दशेति थ. पाठः।।

satvairākrāntasarvāṅgāṃ naṣṭāṃ sāgaramekhalām| ānayiṣyāmi svaṃ sthānaṃ vārāhaṃ rūpamāsthitaḥ| hiraṇyākṣaṃ haniṣyāmi daiteyaṃ balagarvitam|| rāmaśca kṛṣṇaḥ kalkī ca te daśeti tha. pāṭhaḥ||

Verse 7

नारसिंहं वषुः कृत्वा हिरण्यकशिषुं पुनः। सुरकार्ये हनिष्यामि यज्ञघ्नं दितिनन्दनम्।।

nārasiṃhaṃ vaṣuḥ kṛtvā hiraṇyakaśiṣuṃ punaḥ| surakārye haniṣyāmi yajñaghnaṃ ditinandanam||

Verse 8

विरोचनस्य बलवान्बलिः पुत्रो महासुरः। अवध्यः सर्वलोकानां सदेवासुररक्षसाम्। भविष्यति स शक्रं च स्वराज्याच्च्यावयिष्यति।।

virocanasya balavānbaliḥ putro mahāsuraḥ| avadhyaḥ sarvalokānāṃ sadevāsurarakṣasām| bhaviṣyati sa śakraṃ ca svarājyāccyāvayiṣyati||

Verse 9

त्रैलोक्येऽपहृते तेन विमुखे च शचीपतौ। अदित्यां द्वादशः पुत्रः संभविष्यामि कश्यपान्।। यज्ञघ्नं बलगर्वितमिति ध. पाठः।।

trailokye'pahṛte tena vimukhe ca śacīpatau| adityāṃ dvādaśaḥ putraḥ saṃbhaviṣyāmi kaśyapān|| yajñaghnaṃ balagarvitamiti dha. pāṭhaḥ||

Verse 10

वटुर्गत्वा यज्ञसदः स्तूयमानो द्विजोत्तमैः। यज्ञस्तुतिं करिष्यामि श्रुत्वा प्रीतो भवेद्वलिः।।

vaṭurgatvā yajñasadaḥ stūyamāno dvijottamaiḥ| yajñastutiṃ kariṣyāmi śrutvā prīto bhavedvaliḥ||

Verse 11

किमिच्छसि वटो ब्रूहीत्युक्तो याचे महद्वरम्। दीयतां त्रिपदीमात्रमिति याचे महाऽऽसुरम्।।

kimicchasi vaṭo brūhītyukto yāce mahadvaram| dīyatāṃ tripadīmātramiti yāce mahā''suram||

Verse 12

स दद्यान्मयि संप्रीतः प्रतिषिद्धश्च मन्त्रिभिः। यावज्जलं हस्तगतं त्रिभिर्विक्रमणैर्युतम्।।

sa dadyānmayi saṃprītaḥ pratiṣiddhaśca mantribhiḥ| yāvajjalaṃ hastagataṃ tribhirvikramaṇairyutam||

Verse 13

ततो राज्यं प्रदास्यामि शक्रायामिततेजसे। देवताः स्थापयिष्यामि स्वस्वस्थानेषु नारद।।

tato rājyaṃ pradāsyāmi śakrāyāmitatejase| devatāḥ sthāpayiṣyāmi svasvasthāneṣu nārada||

Verse 14

बलिं चैव करिष्यामि पातालतलवासिनम्। दानवं च बलिश्रेष्ठमबध्यं सर्वदैवतैः।।

baliṃ caiva kariṣyāmi pātālatalavāsinam| dānavaṃ ca baliśreṣṭhamabadhyaṃ sarvadaivataiḥ||

Verse 15

त्रेतायुगे भविष्यामि रामो भृगुकुलोद्वहः। क्षत्रं चोत्सादयिष्यामि समृद्धबलवाहनम्।। अदित्यां द्वादशादित्य इति झ. पाठः।।

tretāyuge bhaviṣyāmi rāmo bhṛgukulodvahaḥ| kṣatraṃ cotsādayiṣyāmi samṛddhabalavāhanam|| adityāṃ dvādaśāditya iti jha. pāṭhaḥ||

Verse 16

संधौ तु समनुप्राप्ते त्रेतायां द्वापरस्य च। रामो दाशरथिर्भूत्वा भविष्यामि जगत्पतिः।।

saṃdhau tu samanuprāpte tretāyāṃ dvāparasya ca| rāmo dāśarathirbhūtvā bhaviṣyāmi jagatpatiḥ||

Verse 17

त्रितोपघाताद्वैरूप्यमेकतोऽथ द्वितस्तथा। प्राप्स्येते वानरत्वं हि प्रजापतिसुतावृषी।।

tritopaghātādvairūpyamekato'tha dvitastathā| prāpsyete vānaratvaṃ hi prajāpatisutāvṛṣī||

Verse 18

तयोर्ये त्वन्वये जाता भविष्यन्ति वनौकसः। महाबला महावीर्याः शक्रतुल्यपराक्रमाः।

tayorye tvanvaye jātā bhaviṣyanti vanaukasaḥ| mahābalā mahāvīryāḥ śakratulyaparākramāḥ|

Verse 19

ते सहाया भविष्यन्ति सुरकार्ये मम द्विज।। ततो रक्षःपतिं घोरं पुलस्त्यकुलपांसनम्। हनिष्ये रावणं रौद्रं सगणं लोककण्टकम्।। ततः कृतयुगे प्राप्ते द्वात्रिंशद्युगपर्यये। भविष्यामि ऋषिस्तत्र जमदग्निकुलोद्भवः। इति ध. पाठः।।

te sahāyā bhaviṣyanti surakārye mama dvija|| tato rakṣaḥpatiṃ ghoraṃ pulastyakulapāṃsanam| haniṣye rāvaṇaṃ raudraṃ sagaṇaṃ lokakaṇṭakam|| tataḥ kṛtayuge prāpte dvātriṃśadyugaparyaye| bhaviṣyāmi ṛṣistatra jamadagnikulodbhavaḥ| iti dha. pāṭhaḥ||

Verse 20

विभीषणाय दास्यामि राज्यं तस्य यथाक्रमम्> अयोध्यावासिनः सर्वान्नेष्येऽहं लोकमव्ययम्।।

vibhīṣaṇāya dāsyāmi rājyaṃ tasya yathākramam> ayodhyāvāsinaḥ sarvānneṣye'haṃ lokamavyayam||

Verse 21

द्वापरस्य कलेश्चैव संधौ पार्यवसानिके। प्रादुर्भावः कंसहेतोर्मथुरायां भविष्यति।। रावणं दृप्तं सर्वलोकैककण्टकमिति ट. पाठः।।

dvāparasya kaleścaiva saṃdhau pāryavasānike| prādurbhāvaḥ kaṃsahetormathurāyāṃ bhaviṣyati|| rāvaṇaṃ dṛptaṃ sarvalokaikakaṇṭakamiti ṭa. pāṭhaḥ||

Verse 22

तत्राहं दानवान्हत्वा सुबहून्देवकण्टकान्। कुशस्थलीं करिष्यासि निवासं द्वारकां पुरीम्।।

tatrāhaṃ dānavānhatvā subahūndevakaṇṭakān| kuśasthalīṃ kariṣyāsi nivāsaṃ dvārakāṃ purīm||

Verse 23

वसानस्तत्र वै पुर्यामदितेर्विप्रियंकरम्। हनिष्ये नरकं भौमं मुरं पीठं च दानवम्।।

vasānastatra vai puryāmaditervipriyaṃkaram| haniṣye narakaṃ bhaumaṃ muraṃ pīṭhaṃ ca dānavam||

Verse 24

प्राग्ज्योतिषं पुरं रम्यं नानाधनसमन्वितम्। कुशस्थलीं नष्यिष्यामि हत्वा वै दानवोत्तमान्।।

prāgjyotiṣaṃ puraṃ ramyaṃ nānādhanasamanvitam| kuśasthalīṃ naṣyiṣyāmi hatvā vai dānavottamān||

Verse 25

कृकलास भूतं च नृगं मोचयिष्ये च वै पुनः।।

kṛkalāsa bhūtaṃ ca nṛgaṃ mocayiṣye ca vai punaḥ||

Verse 26

तत्र पौत्रनिमित्तेन गत्वा वै शोणितं पुरम्। वाणस्य च पुरं गत्वा करिष्ये कदनं महत्।।

tatra pautranimittena gatvā vai śoṇitaṃ puram| vāṇasya ca puraṃ gatvā kariṣye kadanaṃ mahat||

Verse 27

शंकरं रमहासेनं बाणप्रियहिते रतम्। पराजेष्याम्यथोद्युक्तौ देवौ लोकनमस्कृतौ।।

śaṃkaraṃ ramahāsenaṃ bāṇapriyahite ratam| parājeṣyāmyathodyuktau devau lokanamaskṛtau||

Verse 28

ततः सुतं बलेर्जित्वा बाणं बाहुसहस्त्रिणम्। विनाशयिष्यामि ततः सर्वान्सौभनिवासिनः।।

tataḥ sutaṃ balerjitvā bāṇaṃ bāhusahastriṇam| vināśayiṣyāmi tataḥ sarvānsaubhanivāsinaḥ||

Verse 29

यः कालयवनः ख्यातो गर्गतेजोभिसंवृतः। भविष्यति वधस्तस्य मत्त एव द्विजोत्तम।।

yaḥ kālayavanaḥ khyāto gargatejobhisaṃvṛtaḥ| bhaviṣyati vadhastasya matta eva dvijottama||

Verse 30

कंसं केशिं तथाक्रूरमरिष्टं च महासुरम्। चाणूरं च महावीर्यं मुष्टिकं च महाबलम्।।

kaṃsaṃ keśiṃ tathākrūramariṣṭaṃ ca mahāsuram| cāṇūraṃ ca mahāvīryaṃ muṣṭikaṃ ca mahābalam||

Verse 31

प्रलम्बं धेनुकं चैव अरिष्टं वृषरूपिणम्। कालीयं च वशे कृत्वा यमुनाया महाह्रदे।।

pralambaṃ dhenukaṃ caiva ariṣṭaṃ vṛṣarūpiṇam| kālīyaṃ ca vaśe kṛtvā yamunāyā mahāhrade||

Verse 32

गोकुलेषु ततः पश्चाद्भवार्थे तु महागिरिम्। सप्तरात्रं धरिष्यामि वर्षमाणे तु वासवे।।

gokuleṣu tataḥ paścādbhavārthe tu mahāgirim| saptarātraṃ dhariṣyāmi varṣamāṇe tu vāsave||

Verse 33

अपक्रान्ते ततो वर्षे गिरिमूर्ध्निं व्यवस्थितः। इन्द्रेण सह संवादं करिष्यामि तदा द्विज। लघ्वाच्छिद्य धनं सर्वं वासुदेवं च पौण्ड्रकम्।।

apakrānte tato varṣe girimūrdhniṃ vyavasthitaḥ| indreṇa saha saṃvādaṃ kariṣyāmi tadā dvija| laghvācchidya dhanaṃ sarvaṃ vāsudevaṃ ca pauṇḍrakam||

Verse 34

जरासन्धश्च बलवान्सर्वराजविरोधनः भविष्यत्यसुरः स्फीतो भूमिपालो गिरिव्रजे।।

jarāsandhaśca balavānsarvarājavirodhanaḥ bhaviṣyatyasuraḥ sphīto bhūmipālo girivraje||

Verse 35

मम बुद्धिपरिस्पन्दाद्वधस्तस्य भविष्यति। शिशुपालं वधिष्यामि यज्ञे धर्मसुतस्य वै।।

mama buddhiparispandādvadhastasya bhaviṣyati| śiśupālaṃ vadhiṣyāmi yajñe dharmasutasya vai||

Verse 36

दुर्योधनापराधेन युधिष्ठिरगुणेन च। समागतेषु बलिषु पृथिव्यां सर्वराजसु।।

duryodhanāparādhena yudhiṣṭhiraguṇena ca| samāgateṣu baliṣu pṛthivyāṃ sarvarājasu||

Verse 37

वासविः सुसहायो वै मम त्वेको भविष्यति। युधिष्ठिरं स्थापयिष्ये स्वराज्ये भ्रातृभिः सह।।

vāsaviḥ susahāyo vai mama tveko bhaviṣyati| yudhiṣṭhiraṃ sthāpayiṣye svarājye bhrātṛbhiḥ saha||

Verse 38

एवं लोका वदिष्यन्ति नरनारायणावृषी। उद्युक्तौ दहतः क्षत्रं लोककार्यार्थमीश्वरौ।।

evaṃ lokā vadiṣyanti naranārāyaṇāvṛṣī| udyuktau dahataḥ kṣatraṃ lokakāryārthamīśvarau||

Verse 39

शस्त्रैर्निपतिताः सर्वे नृपा यास्यन्ति वै दिवम्।।

śastrairnipatitāḥ sarve nṛpā yāsyanti vai divam||

Verse 40

कृत्वा भारावतरणं वसुधाया यथेप्सितम्। सर्वसात्वतमुख्यानां द्वारकायाश्च सत्तम।।

kṛtvā bhārāvataraṇaṃ vasudhāyā yathepsitam| sarvasātvatamukhyānāṃ dvārakāyāśca sattama||

Verse 41

करिष्ये प्रलयं घोरमात्मज्ञानाभिसंश्रयः। द्वारकामात्मसात्कृत्वा समुद्रं गमयाम्यहम्।।

kariṣye pralayaṃ ghoramātmajñānābhisaṃśrayaḥ| dvārakāmātmasātkṛtvā samudraṃ gamayāmyaham||

Verse 42

ततः कलियुगस्यादौ द्विजराजतरुं श्रितः। भीषया मागधेनैव धर्मराजगृहे वसन्।।

tataḥ kaliyugasyādau dvijarājataruṃ śritaḥ| bhīṣayā māgadhenaiva dharmarājagṛhe vasan||

Verse 43

काषायवस्रसंवीतो मुण्डितः शुक्लदन्तवान्। शुद्धोदनसुतो बुद्धो मोहयिष्यामि मानवान्।।

kāṣāyavasrasaṃvīto muṇḍitaḥ śukladantavān| śuddhodanasuto buddho mohayiṣyāmi mānavān||

Verse 44

शूद्राः सुद्धेषु भुज्यन्ते मयि बुद्धत्वमागते। भविष्यन्ति नराः सर्वे बुद्धाः काषायसंवृताः।।

śūdrāḥ suddheṣu bhujyante mayi buddhatvamāgate| bhaviṣyanti narāḥ sarve buddhāḥ kāṣāyasaṃvṛtāḥ||

Verse 45

अनध्याया भविष्यन्ति विप्रा यागविवर्जिताः। अग्निहोत्राणि सीदन्ति गुरुपूजा च नश्यति।।

anadhyāyā bhaviṣyanti viprā yāgavivarjitāḥ| agnihotrāṇi sīdanti gurupūjā ca naśyati||

Verse 46

न शृण्वन्ति पितुः पुत्रा न स्नुषा नैव भ्रातरः। न पौत्रा न कलत्रा वा वर्तन्तेऽप्यधमोत्तमाः।।

na śṛṇvanti pituḥ putrā na snuṣā naiva bhrātaraḥ| na pautrā na kalatrā vā vartante'pyadhamottamāḥ||

Verse 47

एवंभूतं जगत्सर्वं श्रुतिस्मृतिविवर्जितम्। भविष्यति कलौ पूर्णे ह्यशुद्धो धर्मसंकरः।।

evaṃbhūtaṃ jagatsarvaṃ śrutismṛtivivarjitam| bhaviṣyati kalau pūrṇe hyaśuddho dharmasaṃkaraḥ||

Verse 48

तेषां सकाशाद्धर्मज्ञा देवब्रह्मविदो नराः। भविष्यन्ति ह्यशुद्धाश्च न्यायच्छलविभाषिणः।।

teṣāṃ sakāśāddharmajñā devabrahmavido narāḥ| bhaviṣyanti hyaśuddhāśca nyāyacchalavibhāṣiṇaḥ||

Verse 49

ये नष्टधर्मश्रोतारस्ते समाः पापनिश्चये। तस्मादेता न संभाष्या न स्पृश्या च हितार्थिभिः। उपवासत्रयं कुर्यात्तत्संसर्गविशुद्धये।।

ye naṣṭadharmaśrotāraste samāḥ pāpaniścaye| tasmādetā na saṃbhāṣyā na spṛśyā ca hitārthibhiḥ| upavāsatrayaṃ kuryāttatsaṃsargaviśuddhaye||

Verse 50

ततः कलियुगस्यान्ते ब्राह्मणो हरिपिङ्गलः। कल्किर्विष्णुयशः पुत्रो याज्ञवल्क्यः पुरोहितः।।

tataḥ kaliyugasyānte brāhmaṇo haripiṅgalaḥ| kalkirviṣṇuyaśaḥ putro yājñavalkyaḥ purohitaḥ||

Verse 51

तस्मिन्नाशे वनग्रामे तिष्ठेत्सोन्नासिमो हयः। सहया ब्राह्मणाः सर्वे तैरहं सहितः पुनः। म्लेच्छानुत्सादयिष्यामि पाषण्‍डांश्चैव सर्वशः।।

tasminnāśe vanagrāme tiṣṭhetsonnāsimo hayaḥ| sahayā brāhmaṇāḥ sarve tairahaṃ sahitaḥ punaḥ| mlecchānutsādayiṣyāmi pāṣaṇ‍ḍāṃścaiva sarvaśaḥ||

Verse 52

पाषण्डश्च कलौ तत्र माययैव विनश्यते। पाषण्‍डकांश्चैव हत्वा तत्रान्तं प्रलये ह्यहम्।।

pāṣaṇḍaśca kalau tatra māyayaiva vinaśyate| pāṣaṇ‍ḍakāṃścaiva hatvā tatrāntaṃ pralaye hyaham||

Verse 53

ततः पश्चाद्भविष्यामि यज्ञेषु निरतः सदा। राज्यं प्रशासति पुनः कुन्तीपुत्र युधिष्ठिरे।।

tataḥ paścādbhaviṣyāmi yajñeṣu nirataḥ sadā| rājyaṃ praśāsati punaḥ kuntīputra yudhiṣṭhire||

Verse 54

कर्माण्यपरिमेयानि चतुर्मूर्तिधरो ह्यहम्। कृत्वा लोकान्गमिष्यामि स्वानहं ब्रह्मसत्कृतान्।।

karmāṇyaparimeyāni caturmūrtidharo hyaham| kṛtvā lokāngamiṣyāmi svānahaṃ brahmasatkṛtān||

Verse 55

हंसः कूर्मश्च मत्स्यश्च प्रादुर्भावा द्विजोत्तम। वराहो नरसिंहश्च वामनो राम एव च। रामो दाशरथिश्चैव सात्वतः कल्किरेव च।।

haṃsaḥ kūrmaśca matsyaśca prādurbhāvā dvijottama| varāho narasiṃhaśca vāmano rāma eva ca| rāmo dāśarathiścaiva sātvataḥ kalkireva ca||

Verse 56

यदा वेदश्रुतिर्नष्टा मया प्रत्याहृता पुनः। सर्वदाः सश्रुतीकाश्च कृताः पूर्वं कृते युगे।।

yadā vedaśrutirnaṣṭā mayā pratyāhṛtā punaḥ| sarvadāḥ saśrutīkāśca kṛtāḥ pūrvaṃ kṛte yuge||

Verse 57

अतिक्रान्ताः पुराणेषु श्रुतास्ते यदि वा क्वचित्। अतिक्रान्ताश्च बहवः प्रादुर्भावा ममोत्तमाः।।

atikrāntāḥ purāṇeṣu śrutāste yadi vā kvacit| atikrāntāśca bahavaḥ prādurbhāvā mamottamāḥ||

Verse 58

लोककार्याणि कृत्वा च पुनः स्वां प्रकृतिं गताः। न ह्येतद्ब्रह्मणा प्राप्तमीदृशं मम दर्शनम्।। द्वपारस्य कलेश्चैव अष्टार्विशच्चतुर्युगे। प्रादुर्भावं करिष्यामि भूयो वृष्णिकुलोद्भवः। मधुरायां कंसहेतोर्वासुदेवेति नामतः। तृतीयो राम इत्येव वसुदेवसुतो बलीति थ. ध. पाठः। कलेश्चैव अष्टार्विशच्चतुर्युगे इति ध. पाठः।।

lokakāryāṇi kṛtvā ca punaḥ svāṃ prakṛtiṃ gatāḥ| na hyetadbrahmaṇā prāptamīdṛśaṃ mama darśanam|| dvapārasya kaleścaiva aṣṭārviśaccaturyuge| prādurbhāvaṃ kariṣyāmi bhūyo vṛṣṇikulodbhavaḥ| madhurāyāṃ kaṃsahetorvāsudeveti nāmataḥ| tṛtīyo rāma ityeva vasudevasuto balīti tha. dha. pāṭhaḥ| kaleścaiva aṣṭārviśaccaturyuge iti dha. pāṭhaḥ||

Verse 59

यत्त्वया प्राप्तमद्येह एकान्तगतबुद्धिना। एतत्ते सर्वमाख्यातं ब्रह्मन्भक्तिमतो मया। पुराणं च भविष्यं च सरहस्यं च सत्तम।।

yattvayā prāptamadyeha ekāntagatabuddhinā| etatte sarvamākhyātaṃ brahmanbhaktimato mayā| purāṇaṃ ca bhaviṣyaṃ ca sarahasyaṃ ca sattama||

Verse 60

भीष्म उवाच। एवं स भगवान्देवो विश्वमूर्तिधरोऽव्ययः। एतावदुक्त्वा वचनं तत्रैवान्तर्दधे पुनः।।

bhīṣma uvāca| evaṃ sa bhagavāndevo viśvamūrtidharo'vyayaḥ| etāvaduktvā vacanaṃ tatraivāntardadhe punaḥ||

Verse 61

नारदोऽपि महातेजाः प्राप्यानुग्रहमीप्सितम्। नरनारायणौ द्रष्टुं बदर्याश्रममाद्रवत्।।

nārado'pi mahātejāḥ prāpyānugrahamīpsitam| naranārāyaṇau draṣṭuṃ badaryāśramamādravat||

Verse 62

इदं महोपनिषदं चतुर्वेदसमन्वितम्। सांख्ययोगकृतं तेन पञ्चरात्रानुशब्दितम्।।

idaṃ mahopaniṣadaṃ caturvedasamanvitam| sāṃkhyayogakṛtaṃ tena pañcarātrānuśabditam||

Verse 63

नारायंणमुखोदीतं नारदोऽश्रावयत्पुनः। ब्रह्मणः सदने तात यथादृष्टं यथाश्रुतम्।।

nārāyaṃṇamukhodītaṃ nārado'śrāvayatpunaḥ| brahmaṇaḥ sadane tāta yathādṛṣṭaṃ yathāśrutam||

Verse 64

युधिष्ठिर उवाच। एतदाश्चर्यभूतं हि माहात्म्यं तस्य धीमतः। किं वै ब्रह्मा न जानीते यतः शुश्राव नारदात्।।

yudhiṣṭhira uvāca| etadāścaryabhūtaṃ hi māhātmyaṃ tasya dhīmataḥ| kiṃ vai brahmā na jānīte yataḥ śuśrāva nāradāt||

Verse 65

पितामहोऽपि भगवांस्तस्माद्देवादनन्तरः। कथं स न विजानीयात्प्रभावममितौजसः।।

pitāmaho'pi bhagavāṃstasmāddevādanantaraḥ| kathaṃ sa na vijānīyātprabhāvamamitaujasaḥ||

Verse 66

भीष्म उवाच। महाकल्पसहस्राणि महाकल्पशतानि च। समतीतानि राजेन्द्र सर्गाश्च प्रलयाश्च ह।।

bhīṣma uvāca| mahākalpasahasrāṇi mahākalpaśatāni ca| samatītāni rājendra sargāśca pralayāśca ha||

Verse 67

सर्गस्यादौ स्मृतो ब्रह्मा प्रजासर्गकरः प्रभुः। जानाति देवप्रवरं भूयश्चातोधिकं नृप। परमात्मानमीशानमात्मनः प्रभवं तथा।।

sargasyādau smṛto brahmā prajāsargakaraḥ prabhuḥ| jānāti devapravaraṃ bhūyaścātodhikaṃ nṛpa| paramātmānamīśānamātmanaḥ prabhavaṃ tathā||

Verse 68

ये त्वन्ये ब्रह्मसदने सिद्धसङ्घाः समागताः। तेभ्यस्तच्छ्रावयामास पुराणं वेदसंमितम्।।

ye tvanye brahmasadane siddhasaṅghāḥ samāgatāḥ| tebhyastacchrāvayāmāsa purāṇaṃ vedasaṃmitam||

Verse 69

अष्टाविंशत्सहस्राणि ऋषीणां भावितात्मनाम्। आत्मानुगामिनां ब्रह्मा श्रावयामास तत्वतः। एवं पुरा प्राप्तमिदं भानुना मुनिभाषितम्।।

aṣṭāviṃśatsahasrāṇi ṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām| ātmānugāmināṃ brahmā śrāvayāmāsa tatvataḥ| evaṃ purā prāptamidaṃ bhānunā munibhāṣitam||

Verse 70

वर्षषष्टिसहस्राणि षष्टिवर्षशतानि च। सूर्यस्य तपतो लोकान्निर्मिता ये पुरःसराः। तेषामकथयत्सूर्यः सर्वेषां भावितात्मनाम्।।

varṣaṣaṣṭisahasrāṇi ṣaṣṭivarṣaśatāni ca| sūryasya tapato lokānnirmitā ye puraḥsarāḥ| teṣāmakathayatsūryaḥ sarveṣāṃ bhāvitātmanām||

Verse 71

सूर्यानुगामिभिस्तात ऋषिभिस्तैर्महात्मभिः। मेरौ समागता देवाः श्राविताश्चेदनुत्तमम्।।

sūryānugāmibhistāta ṛṣibhistairmahātmabhiḥ| merau samāgatā devāḥ śrāvitāścedanuttamam||

Verse 72

देवानां तु सकाशाद्वै ततः श्रुत्वाऽसितो द्विजः। श्रावयामास राजेन्द्र पितॄन्वै मुनिसत्तमः।।

devānāṃ tu sakāśādvai tataḥ śrutvā'sito dvijaḥ| śrāvayāmāsa rājendra pitṝnvai munisattamaḥ||

Verse 73

मम चापि पिता तात कथयामास शंतनुः। ततो मयापि श्रुत्वा च कीर्तितं तव भारत।।

mama cāpi pitā tāta kathayāmāsa śaṃtanuḥ| tato mayāpi śrutvā ca kīrtitaṃ tava bhārata||

Verse 74

सुरैर्वा मुनिभिर्वापि पुराणं यैरिदं श्रुतम्। सर्वे ते परमात्मानं पूजयन्ते समन्ततः।।

surairvā munibhirvāpi purāṇaṃ yairidaṃ śrutam| sarve te paramātmānaṃ pūjayante samantataḥ||

Verse 75

इदमाख्यानमार्षेयं पारम्पर्यागतं नृप। नावासुदेवभक्ताय त्वया देयं कथंचन।।

idamākhyānamārṣeyaṃ pāramparyāgataṃ nṛpa| nāvāsudevabhaktāya tvayā deyaṃ kathaṃcana||

Verse 76

आख्यानमुत्तमं चेदं श्रावयेद्यः सदा नृप। तदैव मनुजो भक्तः शुचिर्भूत्वा समाहितः। प्राप्नुयादचिराद्राजन्विष्णुलोकं च शाश्वतम्।।

ākhyānamuttamaṃ cedaṃ śrāvayedyaḥ sadā nṛpa| tadaiva manujo bhaktaḥ śucirbhūtvā samāhitaḥ| prāpnuyādacirādrājanviṣṇulokaṃ ca śāśvatam||

Verse 77

मत्तोन्यानि च ते राजन्नुपाख्यानशतानि वै। यानि श्रुतानि सर्वाणि तेषां सारोयमुद्धृतः।।

mattonyāni ca te rājannupākhyānaśatāni vai| yāni śrutāni sarvāṇi teṣāṃ sāroyamuddhṛtaḥ||

Verse 78

सुरासुरैर्यथा राजन्निर्मथ्यामृतमुद्धृतम्। एवमेतत्पुरा विप्रैः कथामृतमिहोद्धृतम्।।

surāsurairyathā rājannirmathyāmṛtamuddhṛtam| evametatpurā vipraiḥ kathāmṛtamihoddhṛtam||

Verse 79

यश्चेदं पठते नित्यं यश्चेदं शृणुयान्नरः। एकान्तभावोपगत एकान्ते सुसमाहितः।।

yaścedaṃ paṭhate nityaṃ yaścedaṃ śṛṇuyānnaraḥ| ekāntabhāvopagata ekānte susamāhitaḥ||

Verse 80

प्राप्य श्वेतं महाद्वीपं भूत्वा चन्द्रप्रभो नरः। स सहस्रार्चिपं देवं प्रविशेन्नात्र संशयः।।

prāpya śvetaṃ mahādvīpaṃ bhūtvā candraprabho naraḥ| sa sahasrārcipaṃ devaṃ praviśennātra saṃśayaḥ||

Verse 81

मुच्येदार्तस्तथा रोगाच्छ्रुत्वेमामादितः कथाम्। जिज्ञासुर्लभते कामान्भक्तो भक्तगतिं व्रजेत्।।

mucyedārtastathā rogācchrutvemāmāditaḥ kathām| jijñāsurlabhate kāmānbhakto bhaktagatiṃ vrajet||

Verse 82

त्वयापि सततं राजत्रभ्यर्च्यः पुरुषोत्तमः। स हि माता पिता चैव कृत्स्नस्य जगतो गुरुः।।

tvayāpi satataṃ rājatrabhyarcyaḥ puruṣottamaḥ| sa hi mātā pitā caiva kṛtsnasya jagato guruḥ||

Verse 83

ब्रह्मण्यदेवो भगवान्प्रीयतां ते सनातनः। युधिष्ठिर महाबाहो महाबुद्धिर्जनार्दनः।।

brahmaṇyadevo bhagavānprīyatāṃ te sanātanaḥ| yudhiṣṭhira mahābāho mahābuddhirjanārdanaḥ||

Verse 84

वैशंपायन उवाच। श्रुत्वैतदाख्यानवरं धर्मराड्‌जनमेजय। भ्रातरश्चास्य ते सर्वे नारायणपराभवन्।।

vaiśaṃpāyana uvāca| śrutvaitadākhyānavaraṃ dharmarāḍ‌janamejaya| bhrātaraścāsya te sarve nārāyaṇaparābhavan||

Verse 85

जितं भगवता तेन पुरुषेणेति भारत। नित्यं जप्यपरा भूत्वा सारस्वतमुदीरयन्।।

jitaṃ bhagavatā tena puruṣeṇeti bhārata| nityaṃ japyaparā bhūtvā sārasvatamudīrayan||

Verse 86

यो ह्यस्माकं गुरुः श्रेष्ठः कृष्णद्वैपायनो मुनिः। जगौ परमकं जप्यं नारायणमुदीरयन्।।

yo hyasmākaṃ guruḥ śreṣṭhaḥ kṛṣṇadvaipāyano muniḥ| jagau paramakaṃ japyaṃ nārāyaṇamudīrayan||

Verse 87

गत्वान्तरिक्षात्सततं क्षीरोदममृताशयम्। पूजयित्वा च देवेशं पुनरायात्स्वगाश्रमम्।।

gatvāntarikṣātsatataṃ kṣīrodamamṛtāśayam| pūjayitvā ca deveśaṃ punarāyātsvagāśramam||

Verse 88

भीष्म उवाच। एतत्ते सर्वमाख्यातं नारदोक्तं मयेरितम्। पारम्पर्यागतं ह्येतत्पित्रा मे कथितं पुरा।।

bhīṣma uvāca| etatte sarvamākhyātaṃ nāradoktaṃ mayeritam| pāramparyāgataṃ hyetatpitrā me kathitaṃ purā||

Verse 89

सौतिरुवाच। एतत्ते सर्वमाख्यातं वैशंपायनकीर्तितम्। जनमेजयेन तच्छ्रुत्वा कृतं सम्यग्यथाविधि।।

sautiruvāca| etatte sarvamākhyātaṃ vaiśaṃpāyanakīrtitam| janamejayena tacchrutvā kṛtaṃ samyagyathāvidhi||

Verse 90

यूयं हि तप्ततपसः सर्वे च चरितव्रताः। शौनकस्य महासत्रं प्राप्ताः सर्वे द्विजोत्तमाः।

yūyaṃ hi taptatapasaḥ sarve ca caritavratāḥ| śaunakasya mahāsatraṃ prāptāḥ sarve dvijottamāḥ|

Verse 91

यजध्वं सुहुतैर्यज्ञैः शाश्वतं परमेश्वरम्। पारम्पर्यागतं ह्येतत्पित्रा मे कथितं पुरा।।

yajadhvaṃ suhutairyajñaiḥ śāśvataṃ parameśvaram| pāramparyāgataṃ hyetatpitrā me kathitaṃ purā||