Adhyaya 347

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति नारदाय श्वेतद्वीपस्थहर्युक्तस्वकृतसृष्टिप्रकारानुवादः।। 1।। भीष्म उवाच। एवं स्तुतः स भगवान् गुह्यैस्तथ्यैश्च नामभिः। भगवान्विश्वसृक्सिंहः सर्वमूर्तिमयः प्रभुः। दर्शयामास मुनये रूपं तत्परमं हरिः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि नारायणीये सप्तचत्वारिंशदधिकत्रिशततमोऽध्यायः।। 347।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati nāradāya śvetadvīpasthaharyuktasvakṛtasṛṣṭiprakārānuvādaḥ|| 1|| bhīṣma uvāca| evaṃ stutaḥ sa bhagavān guhyaistathyaiśca nāmabhiḥ| bhagavānviśvasṛksiṃhaḥ sarvamūrtimayaḥ prabhuḥ| darśayāmāsa munaye rūpaṃ tatparamaṃ hariḥ|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi nārāyaṇīye saptacatvāriṃśadadhikatriśatatamo'dhyāyaḥ|| 347||

Verse 2

किंचिच्चन्द्राद्विशुद्धात्मा किंचिच्चन्द्राद्विशेषवान्। कृशानुवर्णः किंचिच्च किंचिद्धिष्ण्याकृतिः प्रभुः।।

kiṃciccandrādviśuddhātmā kiṃciccandrādviśeṣavān| kṛśānuvarṇaḥ kiṃcicca kiṃciddhiṣṇyākṛtiḥ prabhuḥ||

Verse 3

शुकपत्रनिभः किंचित्किंचित्स्फटिकसन्निभः। नीलाञ्जनचयप्रख्यो जातरूपप्रभः क्वचित्।।

śukapatranibhaḥ kiṃcitkiṃcitsphaṭikasannibhaḥ| nīlāñjanacayaprakhyo jātarūpaprabhaḥ kvacit||

Verse 4

प्रबालाङ्कुरवर्णश्च श्वेतवर्णस्तथा क्वचित्। क्वचित्सुवर्णवर्णाभो वैदूर्यसदृशः क्वचित्।।

prabālāṅkuravarṇaśca śvetavarṇastathā kvacit| kvacitsuvarṇavarṇābho vaidūryasadṛśaḥ kvacit||

Verse 5

नीलवैर्दूर्यसदृश इन्द्रनीलनिभः क्वचित्। मयूरग्रीववर्णाभो मुक्ताहारनिभः क्वचित्।।

nīlavairdūryasadṛśa indranīlanibhaḥ kvacit| mayūragrīvavarṇābho muktāhāranibhaḥ kvacit||

Verse 6

एतान्बहुधान्वर्णान्रूपैर्बिभ्रत्सनातनः। सहस्रनयनः श्रीमाञ्छतशीर्षः सहस्रपात्।।

etānbahudhānvarṇānrūpairbibhratsanātanaḥ| sahasranayanaḥ śrīmāñchataśīrṣaḥ sahasrapāt||

Verse 7

सहस्रोदरबाहुश्च अव्यक्त इति च क्वचित्। ओंकारमुद्गिरन्वक्रात्सावित्रीं च तदन्वयाम्।। स्तब्यैश्च नामभिरिति थ. पाठः। तं मुनिं दर्शयामासनारदं विश्वरूपधृदिति झ. ध. पाठः।।

sahasrodarabāhuśca avyakta iti ca kvacit| oṃkāramudgiranvakrātsāvitrīṃ ca tadanvayām|| stabyaiśca nāmabhiriti tha. pāṭhaḥ| taṃ muniṃ darśayāmāsanāradaṃ viśvarūpadhṛditi jha. dha. pāṭhaḥ||

Verse 8

शेषेभ्यश्चैव वक्रेभ्यश्चतुर्वेदान्गिरन्बहून्। आरण्यकं जगौ देवो हरिर्नारायणो वशी।।

śeṣebhyaścaiva vakrebhyaścaturvedāngiranbahūn| āraṇyakaṃ jagau devo harirnārāyaṇo vaśī||

Verse 9

वेदिं कमण्डलुं दर्भान्मणिरूपांस्तथा कुशान्। अजिनं दण्डकाष्ठं च ज्वलितं च हुताशनम्। धारयामास देवेशो हस्तैर्यज्ञपतिस्तदा।। गायत्रीं च तदन्वयामिति ध. पाठः।।

vediṃ kamaṇḍaluṃ darbhānmaṇirūpāṃstathā kuśān| ajinaṃ daṇḍakāṣṭhaṃ ca jvalitaṃ ca hutāśanam| dhārayāmāsa deveśo hastairyajñapatistadā|| gāyatrīṃ ca tadanvayāmiti dha. pāṭhaḥ||

Verse 10

तं प्रसन्नं प्रसन्नात्मा नारदो द्विजसत्तमः। वाग्यतः प्रणतो भूत्वा ववन्दे परमेश्वरम्।।

taṃ prasannaṃ prasannātmā nārado dvijasattamaḥ| vāgyataḥ praṇato bhūtvā vavande parameśvaram||

Verse 11

तमुवाच नतं मूर्ध्ना देवानामादिरव्ययः।।

tamuvāca nataṃ mūrdhnā devānāmādiravyayaḥ||

Verse 12

श्रीभगवानुवाच। एकतश्च द्वितश्चैव त्रितश्चैव महर्षयः। इमं देशमनुप्राप्ता मम दर्शनलालसाः।।

śrībhagavānuvāca| ekataśca dvitaścaiva tritaścaiva maharṣayaḥ| imaṃ deśamanuprāptā mama darśanalālasāḥ||

Verse 13

न च मां ते ददृशिरे न च द्रक्ष्यति कश्चन। ऋते ह्यैकान्तिकश्रेष्ठात्त्वं चैवैकान्तिकोत्तम।। वेदिं कमण्डलुं शुभ्रान्मणीनुपानहौ कुशानिति झ. पाठः।।

na ca māṃ te dadṛśire na ca drakṣyati kaścana| ṛte hyaikāntikaśreṣṭhāttvaṃ caivaikāntikottama|| vediṃ kamaṇḍaluṃ śubhrānmaṇīnupānahau kuśāniti jha. pāṭhaḥ||

Verse 14

ममैतास्तनवः श्रेष्ठा जाता धर्मगृहे द्विज। तास्त्वं भजस्व सततं साधयस्व यथागतम्।।

mamaitāstanavaḥ śreṣṭhā jātā dharmagṛhe dvija| tāstvaṃ bhajasva satataṃ sādhayasva yathāgatam||

Verse 15

वृणीष्व च वरं प्रिय मत्तस्त्वं यदिहेच्छसि। प्रसन्नोऽहं तवाद्येह विश्वमूर्तिरिहाव्ययः।।

vṛṇīṣva ca varaṃ priya mattastvaṃ yadihecchasi| prasanno'haṃ tavādyeha viśvamūrtirihāvyayaḥ||

Verse 16

नारद उवाच। अद्य मे तपसो देव यमस्य नियमस्य च। सद्यः फलमवाप्तं वै दृष्टो यद्भगवान्मया।।

nārada uvāca| adya me tapaso deva yamasya niyamasya ca| sadyaḥ phalamavāptaṃ vai dṛṣṭo yadbhagavānmayā||

Verse 17

वर एष ममात्यन्तं दृष्टस्त्वं यत्सनातनः। भगवन्विश्वदृक् सिंहः सर्वमूर्तिर्महान्प्रभुः।।

vara eṣa mamātyantaṃ dṛṣṭastvaṃ yatsanātanaḥ| bhagavanviśvadṛk siṃhaḥ sarvamūrtirmahānprabhuḥ||

Verse 18

भीष्म उवाच। एवं संदर्शयित्वा तु नारदं परमेष्ठिजम्। उवाच वचनं भूयो गच्छ नारद माचिरम्।।

bhīṣma uvāca| evaṃ saṃdarśayitvā tu nāradaṃ parameṣṭhijam| uvāca vacanaṃ bhūyo gaccha nārada māciram||

Verse 19

इमे ह्यनिन्द्रियाहारा मद्भक्ताश्चन्द्रवर्चसः। एकाग्राश्चिन्तयेयुर्मां नैषां विघ्नो भवेदिति।। ददृशिरे ददृशुः।।

ime hyanindriyāhārā madbhaktāścandravarcasaḥ| ekāgrāścintayeyurmāṃ naiṣāṃ vighno bhavediti|| dadṛśire dadṛśuḥ||

Verse 20

सिद्धा ह्येते महाभागाः पुरा ह्येकान्तिनोऽभवन्। तमोरजोभिर्निर्मुक्ता मां प्रवेक्ष्यन्त्यसंशयम्।।

siddhā hyete mahābhāgāḥ purā hyekāntino'bhavan| tamorajobhirnirmuktā māṃ pravekṣyantyasaṃśayam||

Verse 21

न दृश्यश्चक्षुषा योऽसौ न स्पृश्यः स्पर्शनेन च। न घ्रेयश्चैव गन्धेन रसेन च विवर्जितः।।

na dṛśyaścakṣuṣā yo'sau na spṛśyaḥ sparśanena ca| na ghreyaścaiva gandhena rasena ca vivarjitaḥ||

Verse 22

सत्वं रजस्तमश्चैव न गुणास्तं भजन्ति वै। यश्च सर्वगतः साक्षी लोकस्यात्मेति कथ्यते।। मद्भक्ताः सूर्यवर्चस इति ध. पाठः।।

satvaṃ rajastamaścaiva na guṇāstaṃ bhajanti vai| yaśca sarvagataḥ sākṣī lokasyātmeti kathyate|| madbhaktāḥ sūryavarcasa iti dha. pāṭhaḥ||

Verse 23

भूतग्रामशरीरेषु नश्यत्सु न विनश्यति। अजो नित्यः शाश्वतश्च निर्गुणो निष्कलस्तथा।।

bhūtagrāmaśarīreṣu naśyatsu na vinaśyati| ajo nityaḥ śāśvataśca nirguṇo niṣkalastathā||

Verse 24

द्विर्द्वादशेभ्यस्तत्त्वेभ्यः ख्यातो यः पञ्चविंशकः। पुरुषो निष्क्रियश्चैव ज्ञानदृश्यश्च कथ्यते।।

dvirdvādaśebhyastattvebhyaḥ khyāto yaḥ pañcaviṃśakaḥ| puruṣo niṣkriyaścaiva jñānadṛśyaśca kathyate||

Verse 25

यं प्रविश्य भवन्तीह मुक्ता वै द्विजसत्तमाः। स वासुदेवो विज्ञेयः परमात्मा सनातनः।।

yaṃ praviśya bhavantīha muktā vai dvijasattamāḥ| sa vāsudevo vijñeyaḥ paramātmā sanātanaḥ||

Verse 26

पश्य देवस्य माहात्म्यं महिमानं च नारद। शुभाशुभैः कर्मभिर्यो न लिप्यति कदाचन।।

paśya devasya māhātmyaṃ mahimānaṃ ca nārada| śubhāśubhaiḥ karmabhiryo na lipyati kadācana||

Verse 27

सत्वं रजस्तमश्चेति गुणानेतान्प्रचक्षते। एते सर्वशरीरेषु तिष्ठन्ति विचरन्ति च।।

satvaṃ rajastamaśceti guṇānetānpracakṣate| ete sarvaśarīreṣu tiṣṭhanti vicaranti ca||

Verse 28

एतान्गुणांस्तु क्षेत्रज्ञो भुङ्क्ते नैभिः स भुज्यते। निर्गुणो गुणभुक्चैव गुणस्रष्टा गुणातिगः।।

etānguṇāṃstu kṣetrajño bhuṅkte naibhiḥ sa bhujyate| nirguṇo guṇabhukcaiva guṇasraṣṭā guṇātigaḥ||

Verse 29

जगत्प्रतिष्ठा देवर्षे पृथिव्यप्सु प्रलीयते। ज्योतिष्यापः प्रलीयन्ते ज्योतिर्वायौ प्रलीयते।।

jagatpratiṣṭhā devarṣe pṛthivyapsu pralīyate| jyotiṣyāpaḥ pralīyante jyotirvāyau pralīyate||

Verse 30

खे वायुः प्रलयं याति मनस्याकाशमेव च। मनो हि परमं भूतं तदव्यक्ते प्रलीयते।।

khe vāyuḥ pralayaṃ yāti manasyākāśameva ca| mano hi paramaṃ bhūtaṃ tadavyakte pralīyate||

Verse 31

अव्यक्तं पुरुषे ब्रह्मन्निष्क्रिये संप्रलीयते। नास्ति तस्मात्परतरः पुरुषाद्वै सनातनात्।।

avyaktaṃ puruṣe brahmanniṣkriye saṃpralīyate| nāsti tasmātparataraḥ puruṣādvai sanātanāt||

Verse 32

नित्यं हि नास्ति जगति भूतं स्थावरजङ्गमम्। ऋते तमेकं पुरुषं वासुदेवं सनातनम्। सर्वभूतात्मभूतो हि वासुदेवो महाबलः।।

nityaṃ hi nāsti jagati bhūtaṃ sthāvarajaṅgamam| ṛte tamekaṃ puruṣaṃ vāsudevaṃ sanātanam| sarvabhūtātmabhūto hi vāsudevo mahābalaḥ||

Verse 33

पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम्। ते समेता महात्मानः शरीरमिति संज्ञितम्।।

pṛthivī vāyurākāśamāpo jyotiśca pañcamam| te sametā mahātmānaḥ śarīramiti saṃjñitam||

Verse 34

तदाविशति यो ब्रह्मन्न दृश्यो लघुविक्रमः। उत्पन्न एव भवति शरीरं चेष्टयन्प्रभुः।।

tadāviśati yo brahmanna dṛśyo laghuvikramaḥ| utpanna eva bhavati śarīraṃ ceṣṭayanprabhuḥ||

Verse 35

न विना धातुसंघातं शरीरं भवति क्वचित्। न च जीवं विना ब्रह्मन्वायवश्चेष्टयन्त्युत।। न गुणाः संभवन्ति हीति ध. पाठः।।

na vinā dhātusaṃghātaṃ śarīraṃ bhavati kvacit| na ca jīvaṃ vinā brahmanvāyavaśceṣṭayantyuta|| na guṇāḥ saṃbhavanti hīti dha. pāṭhaḥ||

Verse 36

स जीवः परिसंख्यातः शेषः संकर्षणः प्रभुः। तस्मात्सनत्कुमारत्वं योऽलभत्स्वेन कर्मणा।।

sa jīvaḥ parisaṃkhyātaḥ śeṣaḥ saṃkarṣaṇaḥ prabhuḥ| tasmātsanatkumāratvaṃ yo'labhatsvena karmaṇā||

Verse 37

यस्मिंश्च सर्वभूतानि प्रद्युम्नः परिपठ्यते। तस्मात्प्रसूतो यः कर्ता कारणं कार्यमेव च।। शरीरं चेन्द्रियाणि चेति ध. पाठः।।

yasmiṃśca sarvabhūtāni pradyumnaḥ paripaṭhyate| tasmātprasūto yaḥ kartā kāraṇaṃ kāryameva ca|| śarīraṃ cendriyāṇi ceti dha. pāṭhaḥ||

Verse 38

तस्मत्सर्वं संभवति जगत्स्थावरजङ्गमम्। सोऽनिरुद्धः स ईशानो व्यक्तिः सा सर्वकर्मसु।। मानसः सर्वभूतानामिति ध. पाठः।।

tasmatsarvaṃ saṃbhavati jagatsthāvarajaṅgamam| so'niruddhaḥ sa īśāno vyaktiḥ sā sarvakarmasu|| mānasaḥ sarvabhūtānāmiti dha. pāṭhaḥ||

Verse 39

यो वासुदेवो भगवान्क्षेत्रज्ञो निर्गुणात्मकः। ज्ञेयः स एव राजेन्द्र जीवः संकर्षणः प्रभुः।।

yo vāsudevo bhagavānkṣetrajño nirguṇātmakaḥ| jñeyaḥ sa eva rājendra jīvaḥ saṃkarṣaṇaḥ prabhuḥ||

Verse 40

संकर्षणाच्च प्रद्युम्नो मनोभूतः स उच्यते। प्रद्युम्नाद्योऽनिरूद्धस्तु सोहंकारः स ईश्वरः।।

saṃkarṣaṇācca pradyumno manobhūtaḥ sa ucyate| pradyumnādyo'nirūddhastu sohaṃkāraḥ sa īśvaraḥ||

Verse 41

मत्तः सर्वं संभवति जगत्स्थावरजङ्गमम्। अक्षरं च क्षरं चैव सच्चासच्चैव नारद।।

mattaḥ sarvaṃ saṃbhavati jagatsthāvarajaṅgamam| akṣaraṃ ca kṣaraṃ caiva saccāsaccaiva nārada||

Verse 42

मां प्रविश्य भवन्तीह मुक्ता भक्तास्तु ये मम। अहं हि पुरुषो ज्ञेयो निष्क्रियः पञ्चविंशकः।। व्यक्तः सर्वेषु कर्मस्विति ट. पाठः।।

māṃ praviśya bhavantīha muktā bhaktāstu ye mama| ahaṃ hi puruṣo jñeyo niṣkriyaḥ pañcaviṃśakaḥ|| vyaktaḥ sarveṣu karmasviti ṭa. pāṭhaḥ||

Verse 43

निर्गुणो निष्कलश्चैव निर्द्वन्द्वो निष्परिग्रहः। एतत्त्वया न विज्ञेयं रूपवानिति दृश्यते।।

nirguṇo niṣkalaścaiva nirdvandvo niṣparigrahaḥ| etattvayā na vijñeyaṃ rūpavāniti dṛśyate||

Verse 44

इच्छन्मुहूर्तान्नश्येयमीशोऽहं जगतो गुरुः। माया ह्येषा मया सृष्टा यन्मां पश्यसि नारद।।

icchanmuhūrtānnaśyeyamīśo'haṃ jagato guruḥ| māyā hyeṣā mayā sṛṣṭā yanmāṃ paśyasi nārada||

Verse 45

सर्वभूतगुणैर्युक्तं नैवं त्वं ज्ञातुमर्हसि। मयैतत्कथितं सम्यक्तव मूर्तिचतुष्टयम्।।

sarvabhūtaguṇairyuktaṃ naivaṃ tvaṃ jñātumarhasi| mayaitatkathitaṃ samyaktava mūrticatuṣṭayam||

Verse 46

अहं हि जीवसंज्ञो वै मयि जीवः समाहितः। मैवं ते बुद्धिरत्राभूर्द्दृषो जीवो मयेति वै।।

ahaṃ hi jīvasaṃjño vai mayi jīvaḥ samāhitaḥ| maivaṃ te buddhiratrābhūrddṛṣo jīvo mayeti vai||

Verse 47

अहं सर्वत्रगो ब्रह्मन्भूतग्रामान्तरात्मकः। भूतग्रामशरीरेषु नश्यत्सु न नशाम्यहम्।।

ahaṃ sarvatrago brahmanbhūtagrāmāntarātmakaḥ| bhūtagrāmaśarīreṣu naśyatsu na naśāmyaham||

Verse 48

सिद्धा हि ते महाभागा नरा ह्येकान्तिनोऽभवन्। तमोरजोभ्यां निर्मुक्ताः प्रवेक्ष्यन्ति च मां मुने।।

siddhā hi te mahābhāgā narā hyekāntino'bhavan| tamorajobhyāṃ nirmuktāḥ pravekṣyanti ca māṃ mune||

Verse 49

अहं कर्ता च कार्यं च कारणं चापि नराद। न दृश्यश्चक्षुषा देवः स्पृश्यो न स्पर्शनेन च। आघ्रेयो नैव गन्धेन रसेन च विसर्जितः।।

ahaṃ kartā ca kāryaṃ ca kāraṇaṃ cāpi narāda| na dṛśyaścakṣuṣā devaḥ spṛśyo na sparśanena ca| āghreyo naiva gandhena rasena ca visarjitaḥ||

Verse 50

सत्वं रजस्तमश्चैव न गुणास्ते भवन्ति हि। स हि सर्वगतः साक्षी लोकस्यात्मेति कथ्यते।।

satvaṃ rajastamaścaiva na guṇāste bhavanti hi| sa hi sarvagataḥ sākṣī lokasyātmeti kathyate||

Verse 51

हिरण्यगर्भो लोकादिश्चतुर्वक्रोऽनिरुक्तगः। ब्रह्मा सनातनो देवो मम बह्वर्थचिन्तकः।।

hiraṇyagarbho lokādiścaturvakro'niruktagaḥ| brahmā sanātano devo mama bahvarthacintakaḥ||

Verse 52

ललाटाच्चैव मे रुद्रो देवः क्रोधाद्विनिःसृतः। पश्यैकादश मे रुद्रान्दक्षिणं पार्श्वमास्थितान्।।

lalāṭāccaiva me rudro devaḥ krodhādviniḥsṛtaḥ| paśyaikādaśa me rudrāndakṣiṇaṃ pārśvamāsthitān||

Verse 53

द्वादशैव तथाऽऽदित्यान्वामपार्श्वे समास्थितान्। अग्रतश्चैव मे पश्य वसूनष्टौ सुरोत्तमान्।। मां प्रविश्य भजन्तीहेति ध. पाठः।।

dvādaśaiva tathā''dityānvāmapārśve samāsthitān| agrataścaiva me paśya vasūnaṣṭau surottamān|| māṃ praviśya bhajantīheti dha. pāṭhaḥ||

Verse 54

नासत्यं चैव दस्रं च भिषजौ पश्य पृष्ठतः। सर्वान्प्रजापतीन्पश्य पश्य सप्तऋर्षीस्तथा।।

nāsatyaṃ caiva dasraṃ ca bhiṣajau paśya pṛṣṭhataḥ| sarvānprajāpatīnpaśya paśya saptaṛrṣīstathā||

Verse 55

वेदान्यज्ञांश्च शतशः पश्यामृतमथौषधीः। तपांसि नियमांश्चैव यमानपि पृथग्विधान्।। वसूनष्टौ समाश्रितानिति थ. पाठः।।

vedānyajñāṃśca śataśaḥ paśyāmṛtamathauṣadhīḥ| tapāṃsi niyamāṃścaiva yamānapi pṛthagvidhān|| vasūnaṣṭau samāśritāniti tha. pāṭhaḥ||

Verse 56

तथाऽष्टगुणमैश्वर्यमेकस्थं पश्य मूर्तिमत्। श्रियं लक्ष्मीं च कीर्तिं च पृथिवीं च ककुद्मिनी।।

tathā'ṣṭaguṇamaiśvaryamekasthaṃ paśya mūrtimat| śriyaṃ lakṣmīṃ ca kīrtiṃ ca pṛthivīṃ ca kakudminī||

Verse 57

वेदानां मातरं पश्य मत्स्थां देवीं सरस्वतीम्। ध्रुवं च ज्योतिषां श्रेष्ठं पश्य नारद खेचरम्।। वेदान्यज्ञान्पशूंश्चैव स्रुक्च दर्भमहौषधीरिति थ. पाठः।।

vedānāṃ mātaraṃ paśya matsthāṃ devīṃ sarasvatīm| dhruvaṃ ca jyotiṣāṃ śreṣṭhaṃ paśya nārada khecaram|| vedānyajñānpaśūṃścaiva srukca darbhamahauṣadhīriti tha. pāṭhaḥ||

Verse 58

अम्भोधरान्समुद्रांश्च सरांसि सरितस्तथा। मूर्तिमन्तः पितृगणांश्चतुरः पश्य सत्तम।।

ambhodharānsamudrāṃśca sarāṃsi saritastathā| mūrtimantaḥ pitṛgaṇāṃścaturaḥ paśya sattama||

Verse 59

त्रींश्चैवेमान्गुणान्पश्य मत्स्थान्मूर्तिविवर्जितान्। देवकार्यादपि मुने पितृकार्यं विशिष्यते।।

trīṃścaivemānguṇānpaśya matsthānmūrtivivarjitān| devakāryādapi mune pitṛkāryaṃ viśiṣyate||

Verse 60

देवानां च पितृणां च पिता ह्येकोऽहमादितः। अहं हयशिरा भूत्वा समुद्रे पश्चिमोत्तरे।।

devānāṃ ca pitṛṇāṃ ca pitā hyeko'hamāditaḥ| ahaṃ hayaśirā bhūtvā samudre paścimottare||

Verse 61

पिबामि सुहुतं हव्यं कव्यं च श्रद्धयाऽन्वितम्। मया सृष्टः पुरा ब्रह्मा मां यज्ञमयजत्स्वयम्।। ब्रह्मण्यं ज्योतिषां श्रेष्ठमिति ध. पाठः।।

pibāmi suhutaṃ havyaṃ kavyaṃ ca śraddhayā'nvitam| mayā sṛṣṭaḥ purā brahmā māṃ yajñamayajatsvayam|| brahmaṇyaṃ jyotiṣāṃ śreṣṭhamiti dha. pāṭhaḥ||

Verse 62

ततस्तस्मै वरान्प्रीतो दत्तवानस्म्यनुत्तमान्। मत्पुत्रत्वं च कल्पादौ लोकाध्यक्षत्वमेव च।।

tatastasmai varānprīto dattavānasmyanuttamān| matputratvaṃ ca kalpādau lokādhyakṣatvameva ca||

Verse 63

अहंकारकृतं चैव नामपर्यायवाचकम्। त्वया कृतां च मर्यादां नातिक्रंस्यति कश्चन।।

ahaṃkārakṛtaṃ caiva nāmaparyāyavācakam| tvayā kṛtāṃ ca maryādāṃ nātikraṃsyati kaścana||

Verse 64

त्वं चैव वरदो ब्रह्मन्वरेप्सूनां भविष्यसि। सुरासुरगणानां च ऋषीणां च तपोधन।।

tvaṃ caiva varado brahmanvarepsūnāṃ bhaviṣyasi| surāsuragaṇānāṃ ca ṛṣīṇāṃ ca tapodhana||

Verse 65

पितृणां च महाभाग सततं संशितव्रत। विविधानां च भूतानां त्वमुपास्यो भविष्यसि।।

pitṛṇāṃ ca mahābhāga satataṃ saṃśitavrata| vividhānāṃ ca bhūtānāṃ tvamupāsyo bhaviṣyasi||

Verse 66

प्रादुर्भावगतश्चाहं सुरकार्येषु नित्यदा। अनुशास्यस्त्वया ब्रह्मन्नियोज्यश्च सुतो यथा।।

prādurbhāvagataścāhaṃ surakāryeṣu nityadā| anuśāsyastvayā brahmanniyojyaśca suto yathā||

Verse 67

एतांश्चान्यांश्च रुचिरान्ब्रह्मणेऽमिततेजसे। एवं रुद्राय मनवे इन्द्रायामिततेजसे। अहं दत्त्वा वरान्प्रीतो निवृत्तिपरमोऽभवम्।।

etāṃścānyāṃśca rucirānbrahmaṇe'mitatejase| evaṃ rudrāya manave indrāyāmitatejase| ahaṃ dattvā varānprīto nivṛttiparamo'bhavam||

Verse 68

निर्वाणं सर्वधर्माणां निवृत्तिः परमा स्मृता। तस्मान्निवृत्तिमापन्नश्चरेत्सर्वाङ्गनिर्वृतः।। ब्रह्मा मद्यज्ञमयजत्स्वजिति ट. ध. पाठः।।

nirvāṇaṃ sarvadharmāṇāṃ nivṛttiḥ paramā smṛtā| tasmānnivṛttimāpannaścaretsarvāṅganirvṛtaḥ|| brahmā madyajñamayajatsvajiti ṭa. dha. pāṭhaḥ||

Verse 69

विद्यासहायवन्तं मामादित्यस्थं सनातनम्। कपिलं प्राहुराचार्याः साङ्ख्यनिश्चितनिश्चयाः।।

vidyāsahāyavantaṃ māmādityasthaṃ sanātanam| kapilaṃ prāhurācāryāḥ sāṅkhyaniścitaniścayāḥ||

Verse 70

हिरण्यगर्भो भगवानेष च्छन्दसि संस्तुतः। सोहं योगगतिर्ब्रह्मन्योगशास्त्रेषु शब्दितः।। तस्मिन्निवृत्तिमापन्ने चरेत्सर्वत्र विष्ठित इति ध. पाठः। चरेत्सर्वत्र निस्स्पृह इति ट. पाठः।।

hiraṇyagarbho bhagavāneṣa cchandasi saṃstutaḥ| sohaṃ yogagatirbrahmanyogaśāstreṣu śabditaḥ|| tasminnivṛttimāpanne caretsarvatra viṣṭhita iti dha. pāṭhaḥ| caretsarvatra nisspṛha iti ṭa. pāṭhaḥ||

Verse 71

एषोऽहं व्यक्तिमाश्रित्य तिष्ठामि दिवि शाश्वतः। ततो युगसहस्रान्ते संहरिष्ये जगत्पुनः।। हिरण्यगर्भो भगवान्विश्वयोनिः सनातन इति ट. पाठः।।

eṣo'haṃ vyaktimāśritya tiṣṭhāmi divi śāśvataḥ| tato yugasahasrānte saṃhariṣye jagatpunaḥ|| hiraṇyagarbho bhagavānviśvayoniḥ sanātana iti ṭa. pāṭhaḥ||

Verse 72

कृत्वाऽऽत्मस्थानि भूतानि स्थावराणि चराणि च। एकाकी विद्यया सार्धं विहरिष्ये जगत्पुनः।।

kṛtvā''tmasthāni bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca| ekākī vidyayā sārdhaṃ vihariṣye jagatpunaḥ||

Verse 73

ततो भूयो जगत्सर्वं करिष्यामीह विद्यया। अस्मिन्मूर्तिश्चतुर्थी या साऽसृजच्छेषमव्ययम्।।

tato bhūyo jagatsarvaṃ kariṣyāmīha vidyayā| asminmūrtiścaturthī yā sā'sṛjaccheṣamavyayam||

Verse 74

स हि संकर्षणः प्रोक्तः प्रद्युम्नः सोप्यजीजनत्। प्रद्युम्नादनिरुद्धोऽहं सर्गो मम पुनः पुनः।।

sa hi saṃkarṣaṇaḥ proktaḥ pradyumnaḥ sopyajījanat| pradyumnādaniruddho'haṃ sargo mama punaḥ punaḥ||

Verse 75

अनिरुद्धात्तथा ब्रह्मा तन्नाभिकमलोद्भवः। ब्रह्मणः सर्वभूतानि चराणि स्थावराणि च।। तिष्ठाममि भुवि शाश्वत इति थ. पाठः।।

aniruddhāttathā brahmā tannābhikamalodbhavaḥ| brahmaṇaḥ sarvabhūtāni carāṇi sthāvarāṇi ca|| tiṣṭhāmami bhuvi śāśvata iti tha. pāṭhaḥ||

Verse 76

एतां सृष्टिं विजानीहि कल्पादिषु पुनः पुनः। यथा सूर्यस्य गगनादुदयास्तमने इह। नष्टे पुनर्वलात्काल आनयत्यमितद्युते।।

etāṃ sṛṣṭiṃ vijānīhi kalpādiṣu punaḥ punaḥ| yathā sūryasya gaganādudayāstamane iha| naṣṭe punarvalātkāla ānayatyamitadyute||