Adhyaya 341

Verse 1

अन्तरिक्षाद्गिरिशिखरे निपतितेन शुकेन तद्विभेदनपूर्वकं ततो निष्क्रमणम्।। 1।। ततः पुत्रवियोगविषपणस्य व्यासस्य रुद्रेण समाश्वासनम्।। 2।। भीष्म उवाच। इत्येवमुक्त्वा वचनं ब्रह्मर्षिः सुमहातपाः। प्रातिष्ठत शुकः सिद्धिं हित्वा दोषांश्चतुर्विधान्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि एकचत्वारिंशदधिकत्रिशततमोऽध्यायः।। 341।।

antarikṣādgiriśikhare nipatitena śukena tadvibhedanapūrvakaṃ tato niṣkramaṇam|| 1|| tataḥ putraviyogaviṣapaṇasya vyāsasya rudreṇa samāśvāsanam|| 2|| bhīṣma uvāca| ityevamuktvā vacanaṃ brahmarṣiḥ sumahātapāḥ| prātiṣṭhata śukaḥ siddhiṃ hitvā doṣāṃścaturvidhān|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi ekacatvāriṃśadadhikatriśatatamo'dhyāyaḥ|| 341||

Verse 2

तमो ह्यष्टगुणं हित्वा जहौ पञ्चविधं रजः। ततः सत्वं जहौ धीमांस्तदद्भुतमिवाभवत्।।

tamo hyaṣṭaguṇaṃ hitvā jahau pañcavidhaṃ rajaḥ| tataḥ satvaṃ jahau dhīmāṃstadadbhutamivābhavat||

Verse 3

ततस्तस्मिन्पदे नित्ये निर्गुणे लिङ्गवर्जिते। ब्रह्मणि प्रत्यतिष्ठत्स विधूमोऽग्निरिव ज्वलन्।।

tatastasminpade nitye nirguṇe liṅgavarjite| brahmaṇi pratyatiṣṭhatsa vidhūmo'gniriva jvalan||

Verse 4

उत्कापाता दिशां दाहो भूमिकम्पस्तथैव च। प्रादुर्भूताः क्षणे तस्मिंस्तदद्भुतमिवाभवत्।।

utkāpātā diśāṃ dāho bhūmikampastathaiva ca| prādurbhūtāḥ kṣaṇe tasmiṃstadadbhutamivābhavat||

Verse 5

द्रुमाः शाखाश्च मुमुचुः शिखराणि च पर्वताः। निर्घातशब्दैर्गुरुभिर्भूमिर्व्यादीर्यतेव ह।। सिद्धिं श्रुत्वा दोषान्बहुप्रियानिति ट. पाठः।।

drumāḥ śākhāśca mumucuḥ śikharāṇi ca parvatāḥ| nirghātaśabdairgurubhirbhūmirvyādīryateva ha|| siddhiṃ śrutvā doṣānbahupriyāniti ṭa. pāṭhaḥ||

Verse 6

न बभासे सहस्रांशुर्न जज्वाल च पावकः। ह्रदाश्च सरितश्चैव चुक्षुभुः सागरास्तथा।। निर्घातशब्दैर्गुरुभिर्हिमवान्दीर्यतीव हेति झ. ट. थ. पाठः।।

na babhāse sahasrāṃśurna jajvāla ca pāvakaḥ| hradāśca saritaścaiva cukṣubhuḥ sāgarāstathā|| nirghātaśabdairgurubhirhimavāndīryatīva heti jha. ṭa. tha. pāṭhaḥ||

Verse 7

ववर्ष वासवस्तोयं रसवच्च सुगन्धि च। ववौ समीरणश्चापि दिव्यगन्धवहः शुचिः।।

vavarṣa vāsavastoyaṃ rasavacca sugandhi ca| vavau samīraṇaścāpi divyagandhavahaḥ śuciḥ||

Verse 8

स शृङ्गेऽप्रतिमे दिव्ये हिमवन्मेरुसंनिभे। संश्लिष्टे स्वतेपीते द्वे रुक्मरूप्यमये शुभे।।

sa śṛṅge'pratime divye himavanmerusaṃnibhe| saṃśliṣṭe svatepīte dve rukmarūpyamaye śubhe||

Verse 9

शतयोजनविस्तारे तिर्यगूर्ध्वं च भारत। उदीचीं दिशमास्थाय रुचिरे संददर्श ह।।

śatayojanavistāre tiryagūrdhvaṃ ca bhārata| udīcīṃ diśamāsthāya rucire saṃdadarśa ha||

Verse 10

सोऽविशङ्केन मनसा तथैवाभ्यपतच्छुकः।।

so'viśaṅkena manasā tathaivābhyapatacchukaḥ||

Verse 11

ततः पर्वतशृङ्गे द्वे सहसैव द्विधाकृते। अदृश्येतां महाराज तदद्भुतमिवाभवत्।।

tataḥ parvataśṛṅge dve sahasaiva dvidhākṛte| adṛśyetāṃ mahārāja tadadbhutamivābhavat||

Verse 12

ततः पर्वतशृङ्गाभ्यां सहसैव विनिःसृतः। न च प्रतिजघानास्य स गतिं पर्वतोत्तमः।।

tataḥ parvataśṛṅgābhyāṃ sahasaiva viniḥsṛtaḥ| na ca pratijaghānāsya sa gatiṃ parvatottamaḥ||

Verse 13

ततो महानभूच्छब्दो दिवि सर्वदिवौकसाम्। गन्धर्वाणामृषीणां च ये च शैलनिवासिनः।।

tato mahānabhūcchabdo divi sarvadivaukasām| gandharvāṇāmṛṣīṇāṃ ca ye ca śailanivāsinaḥ||

Verse 14

दृष्ट्वा शुकमतिक्रान्तं पर्वतं च द्विधा कृतम्। साधुसाध्विति तत्रासीन्नादः सर्वत्र भारत।।

dṛṣṭvā śukamatikrāntaṃ parvataṃ ca dvidhā kṛtam| sādhusādhviti tatrāsīnnādaḥ sarvatra bhārata||

Verse 15

स पूज्यमानो देवैश्च गन्धर्वैर्ऋशिभिस्तथा। यक्षराक्षससङ्घैश्च विद्याधरगणैस्तथा।।

sa pūjyamāno devaiśca gandharvairṛśibhistathā| yakṣarākṣasasaṅghaiśca vidyādharagaṇaistathā||

Verse 16

दिव्यैः पुष्पैः समाकीर्णमन्तरिक्षं समन्ततः। आसीत्किल महाराज शुकाभिपतने तदा।।

divyaiḥ puṣpaiḥ samākīrṇamantarikṣaṃ samantataḥ| āsītkila mahārāja śukābhipatane tadā||

Verse 17

ततो मन्दाकिनीं रम्यामुपरिष्टादभिव्रजन्। शुको ददर्श धर्मात्मा पुष्पितद्रुमकाननाम्।।

tato mandākinīṃ ramyāmupariṣṭādabhivrajan| śuko dadarśa dharmātmā puṣpitadrumakānanām||

Verse 18

तस्यां क्रीडन्त्यभिरताः स्नान्ति चैवाप्सरोगणाः। शून्याकारं निराकाराः शुकं दृष्ट्वा विवाससः।।

tasyāṃ krīḍantyabhiratāḥ snānti caivāpsarogaṇāḥ| śūnyākāraṃ nirākārāḥ śukaṃ dṛṣṭvā vivāsasaḥ||

Verse 19

तं प्रक्रामन्तमाज्ञाय पिता स्नेहसमन्वितः। उत्तमां गतिमास्थाय पृष्ठतोऽनुससार ह।।

taṃ prakrāmantamājñāya pitā snehasamanvitaḥ| uttamāṃ gatimāsthāya pṛṣṭhato'nusasāra ha||

Verse 20

शुकस्तु मारुतादूर्ध्वं गतिं कृत्वान्तरिक्षगाम्। दर्शयित्वा प्रभावं स्वं सर्वभूतोऽभवत्तदा।।

śukastu mārutādūrdhvaṃ gatiṃ kṛtvāntarikṣagām| darśayitvā prabhāvaṃ svaṃ sarvabhūto'bhavattadā||

Verse 21

महायोगगतिं त्वग्र्यां व्यासोत्थाय महातपाः। निमेषान्तरमात्रेण शुकाभिपतनं ययौ।। दिशश्च सरितश्चैवेति ध. पाठः। द्गुमाश्च सरितश्चैवेति ट. पाठः।।

mahāyogagatiṃ tvagryāṃ vyāsotthāya mahātapāḥ| nimeṣāntaramātreṇa śukābhipatanaṃ yayau|| diśaśca saritaścaiveti dha. pāṭhaḥ| dgumāśca saritaścaiveti ṭa. pāṭhaḥ||

Verse 22

स ददर्श द्विधा कृत्वा पर्वताग्रं शुकं गतम्। शशंसुर्ऋषयस्तत्र कर्म पुत्रस्य तत्तदा।।

sa dadarśa dvidhā kṛtvā parvatāgraṃ śukaṃ gatam| śaśaṃsurṛṣayastatra karma putrasya tattadā||

Verse 23

ततः शुकेति दीर्घेण शब्देनाक्रन्दितस्तदा। स्वयं पित्रा स्वरेणोच्चैस्त्रील्लोँकाननुनाद्य वै।। व्यास उत्थाय। संधिरार्षः।।

tataḥ śuketi dīrgheṇa śabdenākranditastadā| svayaṃ pitrā svareṇoccaistrīllo~kānanunādya vai|| vyāsa utthāya| saṃdhirārṣaḥ||

Verse 24

शुकः सर्वगतो भूत्वा सर्वात्मा सर्वतोमुखः। प्रत्यभाषत धर्मात्मा भोःशब्देनानुनादयन्।।

śukaḥ sarvagato bhūtvā sarvātmā sarvatomukhaḥ| pratyabhāṣata dharmātmā bhoḥśabdenānunādayan||

Verse 25

तत एकाक्षरं नादं भोरित्येव समीरयन्। प्रत्याहरञ्जगत्सर्वमुच्चैः स्थावरजङ्गमम्।। ततः शुकेति दीर्घेण शौक्ष्येणाक्रन्दितं तथेति ट. थ. पाठः।।

tata ekākṣaraṃ nādaṃ bhorityeva samīrayan| pratyāharañjagatsarvamuccaiḥ sthāvarajaṅgamam|| tataḥ śuketi dīrgheṇa śaukṣyeṇākranditaṃ tatheti ṭa. tha. pāṭhaḥ||

Verse 26

ततःप्रभृति चाद्यापि शब्दानुच्चारितान्पृथक्। गिरिगह्वरपृष्ठेषु व्याहरन्ति शुकं प्रति।।

tataḥprabhṛti cādyāpi śabdānuccāritānpṛthak| girigahvarapṛṣṭheṣu vyāharanti śukaṃ prati||

Verse 27

अन्तर्हितः प्रभावं तु दर्शयित्वा शुकस्तदा। गुणान्संत्यज्य शब्दादीन्पदमभ्यगमत्परम्।।

antarhitaḥ prabhāvaṃ tu darśayitvā śukastadā| guṇānsaṃtyajya śabdādīnpadamabhyagamatparam||

Verse 28

महिमानं तु तं दृष्ट्वा पुत्रस्यामिततेजसः। निषसाद गिरिप्रस्थे पुत्रमेवानुचिन्तयन्।।

mahimānaṃ tu taṃ dṛṣṭvā putrasyāmitatejasaḥ| niṣasāda giriprasthe putramevānucintayan||

Verse 29

ततो मन्दाकिनीतीरे क्रीडन्तोऽऽप्सरसां गणाः। आसाद्य तमृषिं सर्वाः संभ्रान्ता गतचेतसः।।

tato mandākinītīre krīḍanto''psarasāṃ gaṇāḥ| āsādya tamṛṣiṃ sarvāḥ saṃbhrāntā gatacetasaḥ||

Verse 30

जले निलिल्यिरे काश्चित्काश्चिद्गुल्मान्प्रपेदिरे। वसनान्याददुः काश्चित्तं दृष्ट्वा मुनिसत्तमम्।। तत एकाक्षरां वाचं भो इत्येव समीरयदिति थ. पाठः।।

jale nililyire kāścitkāścidgulmānprapedire| vasanānyādaduḥ kāścittaṃ dṛṣṭvā munisattamam|| tata ekākṣarāṃ vācaṃ bho ityeva samīrayaditi tha. pāṭhaḥ||

Verse 31

तां मुक्ततां तु विज्ञाय मुनिः पुत्रस्य वै तदा। सक्ततामात्मनश्चैव प्रीतोऽभूद्बीडितश्च ह।।

tāṃ muktatāṃ tu vijñāya muniḥ putrasya vai tadā| saktatāmātmanaścaiva prīto'bhūdbīḍitaśca ha||

Verse 32

तं देवगन्धर्ववृतो महर्षिगणपूजितः। पिनाकहस्तो भगवानभ्यागच्छत शंकरः।।

taṃ devagandharvavṛto maharṣigaṇapūjitaḥ| pinākahasto bhagavānabhyāgacchata śaṃkaraḥ||

Verse 33

तमुवाच महादेवः सान्त्वपूर्वमिदं वचः। पुत्रशोकाभिसंतप्तं कृष्णद्वैपायनं तदा।।

tamuvāca mahādevaḥ sāntvapūrvamidaṃ vacaḥ| putraśokābhisaṃtaptaṃ kṛṣṇadvaipāyanaṃ tadā||

Verse 34

अग्नेर्भूमेरपां वायोरन्तरिक्षस्य चैव ह। वीर्येण सदृशः पुत्रः पुरा मत्तस्त्वया वृतः।।

agnerbhūmerapāṃ vāyorantarikṣasya caiva ha| vīryeṇa sadṛśaḥ putraḥ purā mattastvayā vṛtaḥ||

Verse 35

स तथालक्षणो जातस्तपसा तव संभृतः। मम चैव प्रसादेन ब्रह्मतेजोमयः शुचिः।।

sa tathālakṣaṇo jātastapasā tava saṃbhṛtaḥ| mama caiva prasādena brahmatejomayaḥ śuciḥ||

Verse 36

स गतिं परमां प्राप्तो दुष्प्रापामजितेन्द्रियैः। दैवतैरपि विप्रर्षे तं त्वं किमनुशोचसि।। वासांस्याददिरे काश्चिदिति थ. पाठः।।

sa gatiṃ paramāṃ prāpto duṣprāpāmajitendriyaiḥ| daivatairapi viprarṣe taṃ tvaṃ kimanuśocasi|| vāsāṃsyādadire kāściditi tha. pāṭhaḥ||

Verse 37

यावत्स्थास्यन्ति गिरयो यावत्स्थास्यन्ति सागराः। तावत्तवाक्षया कीर्तिः सपुत्रस्य भविष्यति।।

yāvatsthāsyanti girayo yāvatsthāsyanti sāgarāḥ| tāvattavākṣayā kīrtiḥ saputrasya bhaviṣyati||

Verse 38

छायां स्वपुत्रसदृशीं सर्वतोऽनपगां सदा। द्रक्ष्यसे त्वं च लोकेऽस्मिन्मत्प्रसादान्महामुने।।

chāyāṃ svaputrasadṛśīṃ sarvato'napagāṃ sadā| drakṣyase tvaṃ ca loke'sminmatprasādānmahāmune||

Verse 39

सोऽनुगीतो भगवता स्वयं रुद्रेण भारत। छायां पश्यन्परावृत्तः स मुनिः परया मुदा।।

so'nugīto bhagavatā svayaṃ rudreṇa bhārata| chāyāṃ paśyanparāvṛttaḥ sa muniḥ parayā mudā||

Verse 40

इति जन्म गतिश्चैव शुकस्य भरतर्षभ। विस्तरेण समाख्याता यन्मां त्वं परिपृच्छसि।।

iti janma gatiścaiva śukasya bharatarṣabha| vistareṇa samākhyātā yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi||

Verse 41

एतदाचष्ट मे राजन्देवर्षिर्नारदः पुरा। व्यासश्चैव महायोगी संजल्पेषु पदेपदे।।

etadācaṣṭa me rājandevarṣirnāradaḥ purā| vyāsaścaiva mahāyogī saṃjalpeṣu padepade||

Verse 42

इतिहासमिमं पुण्यं मोक्षधर्मार्थसंहितम्। धारयेद्यः शमपरः स गच्छेत्परमां गतिम्।। दुष्प्रापामकृतात्मभिरिति ट. थ. पाठः।।

itihāsamimaṃ puṇyaṃ mokṣadharmārthasaṃhitam| dhārayedyaḥ śamaparaḥ sa gacchetparamāṃ gatim|| duṣprāpāmakṛtātmabhiriti ṭa. tha. pāṭhaḥ||