Adhyaya 342

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति दैवपित्र्यकर्मानुष्ठानस्यावश्यकत्वप्रतिपादकनारदनानायणसंवादानुवादः।। 1।। युधिष्ठिर उवाच। गृहस्थो ब्रह्मचारी वा वानप्रस्थोऽथ भिक्षुकः। य इच्छेत्सिद्धिमास्थातुं देवतां कां यजेत सः।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati daivapitryakarmānuṣṭhānasyāvaśyakatvapratipādakanāradanānāyaṇasaṃvādānuvādaḥ|| 1|| yudhiṣṭhira uvāca| gṛhastho brahmacārī vā vānaprastho'tha bhikṣukaḥ| ya icchetsiddhimāsthātuṃ devatāṃ kāṃ yajeta saḥ||

Verse 2

कुतो ह्यस्य ध्रुवः स्वर्गः कुतो नैःश्रेयसं परम्। विधिना केन जुहुयाद्दैवं पित्र्यं तथैव च।।

kuto hyasya dhruvaḥ svargaḥ kuto naiḥśreyasaṃ param| vidhinā kena juhuyāddaivaṃ pitryaṃ tathaiva ca||

Verse 3

मुक्तश्च कां गतिं गच्छेन्मोक्षश्चैव किमात्मकः। स्वर्गतश्चैव किं कुर्याद्येन न च्यवते दिवः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि द्विचत्वारिंशदधिकत्रिशततमोऽध्यायः।। 342।।

muktaśca kāṃ gatiṃ gacchenmokṣaścaiva kimātmakaḥ| svargataścaiva kiṃ kuryādyena na cyavate divaḥ|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi dvicatvāriṃśadadhikatriśatatamo'dhyāyaḥ|| 342||

Verse 4

देवतानां च को देवः पितॄणां च पिता तथा। तस्मात्परतरं यच्च तन्मे ब्रूहि पितामह।।

devatānāṃ ca ko devaḥ pitṝṇāṃ ca pitā tathā| tasmātparataraṃ yacca tanme brūhi pitāmaha||

Verse 5

भीष्म उवाच। गूढं मां प्रश्नवित्प्रश्नं पृच्छसे त्वमिहानघ। न ह्येतत्तर्कया शक्यं वक्तुं वर्षशतैरपि।। किं कुर्यात्कथं न चलते दिव इति ध. पाठः।।

bhīṣma uvāca| gūḍhaṃ māṃ praśnavitpraśnaṃ pṛcchase tvamihānagha| na hyetattarkayā śakyaṃ vaktuṃ varṣaśatairapi|| kiṃ kuryātkathaṃ na calate diva iti dha. pāṭhaḥ||

Verse 6

ऋते देवप्रसादाद्वा राजञ्ज्ञानागमेन वा। गहनं ह्येतदाख्यानं व्याख्यातव्यं तवारिहन्।। अतिगूढमिति प्रश्नमिति ट. पाठः। नह्येतदन्यथा शक्यमिति ध. पाठः। तर्कया तक्रेण आर्षो लिङ्गव्यत्ययः।।

ṛte devaprasādādvā rājañjñānāgamena vā| gahanaṃ hyetadākhyānaṃ vyākhyātavyaṃ tavārihan|| atigūḍhamiti praśnamiti ṭa. pāṭhaḥ| nahyetadanyathā śakyamiti dha. pāṭhaḥ| tarkayā takreṇa ārṣo liṅgavyatyayaḥ||

Verse 7

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। नारदस्य च संवादमृषेर्नारायणस्य च।।

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam| nāradasya ca saṃvādamṛṣernārāyaṇasya ca||

Verse 8

नारायणो हि विश्वात्मा चतुर्मूर्तिः सनातनः। धर्मात्मजः संबभूव पितैवं मेऽभ्यभाषत।। ज्ञानागमेन ऋते विना।।

nārāyaṇo hi viśvātmā caturmūrtiḥ sanātanaḥ| dharmātmajaḥ saṃbabhūva pitaivaṃ me'bhyabhāṣata|| jñānāgamena ṛte vinā||

Verse 9

कृते युगे महाराज पुरा स्वायंभुवेऽन्तरे। नरो नारायणश्चैव हरिः कृष्णस्तथैव च।।

kṛte yuge mahārāja purā svāyaṃbhuve'ntare| naro nārāyaṇaścaiva hariḥ kṛṣṇastathaiva ca||

Verse 10

तेषां नारायणनरौ तपस्तेपतुरव्ययौ। बदर्याश्रममासाद्य शकटे कनकामये।।

teṣāṃ nārāyaṇanarau tapastepaturavyayau| badaryāśramamāsādya śakaṭe kanakāmaye||

Verse 11

अष्टचक्रं हि तद्यानं भूतयुक्तं मनोरमम्। तत्राद्यौ लोकनाथौ तौ कृशौ धमनिसंततौ।।

aṣṭacakraṃ hi tadyānaṃ bhūtayuktaṃ manoramam| tatrādyau lokanāthau tau kṛśau dhamanisaṃtatau||

Verse 12

तपसा तेजसा चैव दुर्निरीक्ष्यौ सुरैरपि। यस्य प्रसादं कुर्वाते स देवौ द्रष्टुमर्हति।।

tapasā tejasā caiva durnirīkṣyau surairapi| yasya prasādaṃ kurvāte sa devau draṣṭumarhati||

Verse 13

नूनं तयोरनुमते हृदि हृच्छपचोदितः। महामेरोगिंरेः शृङ्गात्प्रत्युतो गन्धमादनम्।।

nūnaṃ tayoranumate hṛdi hṛcchapacoditaḥ| mahāmerogiṃreḥ śṛṅgātpratyuto gandhamādanam||

Verse 14

नारदः सुमहद्भूतं सर्वलोकानचीचरत्। तं देशमगमद्राजन्वदर्याश्रममाशुगः।।

nāradaḥ sumahadbhūtaṃ sarvalokānacīcarat| taṃ deśamagamadrājanvadaryāśramamāśugaḥ||

Verse 15

तयोराह्निकवेलायां तस्य कौतूहलं त्वभूत्। इदं तदास्पदं कृत्स्नं यस्मिँल्लोकाः प्रतिष्ठिताः।।

tayorāhnikavelāyāṃ tasya kautūhalaṃ tvabhūt| idaṃ tadāspadaṃ kṛtsnaṃ yasmi~llokāḥ pratiṣṭhitāḥ||

Verse 16

सदेवासुरगन्धर्वाः सकिन्नरमहोरगाः। एका मूर्तिरियं पूर्वं जाता भूयश्चतुर्विधा।।

sadevāsuragandharvāḥ sakinnaramahoragāḥ| ekā mūrtiriyaṃ pūrvaṃ jātā bhūyaścaturvidhā||

Verse 17

धर्मस्य कुलसंताने धर्मादेभिर्विवर्धितः। अहो ह्यनुगृहीतोऽद्य धर्म एभिः सुरैरिह।। चतस्रो मूर्तयो नराद्याः।।

dharmasya kulasaṃtāne dharmādebhirvivardhitaḥ| aho hyanugṛhīto'dya dharma ebhiḥ surairiha|| catasro mūrtayo narādyāḥ||

Verse 18

नरनारायणाभ्यां च कृष्णेन हरिणा तथा। अत्र कृष्णो हरिश्चैव कस्मिंश्चित्कारणान्तरे।।

naranārāyaṇābhyāṃ ca kṛṣṇena hariṇā tathā| atra kṛṣṇo hariścaiva kasmiṃścitkāraṇāntare||

Verse 19

स्थितौ धर्मसुतावेतौ तथा तपसि धिष्ठितौ। एतौ हि परमं धाम काऽनयोराह्निकक्रिया।। धर्मस्य मूलसंतानो महानिति विवर्धित इति ध. पाठः।।

sthitau dharmasutāvetau tathā tapasi dhiṣṭhitau| etau hi paramaṃ dhāma kā'nayorāhnikakriyā|| dharmasya mūlasaṃtāno mahāniti vivardhita iti dha. pāṭhaḥ||

Verse 20

पितरौ सर्वभूतानां दैवतं च यशस्विनौ। कां देवतां तु यजतः पितॄन्वा कान्महामती।।

pitarau sarvabhūtānāṃ daivataṃ ca yaśasvinau| kāṃ devatāṃ tu yajataḥ pitṝnvā kānmahāmatī||

Verse 21

इति संचिन्त्य मनसा भक्त्या नारायणस्य तु। सहसा प्रादुरभवत्समीपे देवयोस्तदा।।

iti saṃcintya manasā bhaktyā nārāyaṇasya tu| sahasā prādurabhavatsamīpe devayostadā||

Verse 22

कृते दैवे च पित्र्ये च ततस्ताभ्यां निरीक्षितः। पूजितश्चैव विधिना यथाप्रोक्तेन शास्त्रतः।।

kṛte daive ca pitrye ca tatastābhyāṃ nirīkṣitaḥ| pūjitaścaiva vidhinā yathāproktena śāstrataḥ||

Verse 23

तद्दृष्ट्वा महदाश्चर्यमपूर्वं विधिविस्तरम्। उपोपविष्टः सुप्रीतो नारदो भगवानृषिः।।

taddṛṣṭvā mahadāścaryamapūrvaṃ vidhivistaram| upopaviṣṭaḥ suprīto nārado bhagavānṛṣiḥ||

Verse 24

नारायणं संनिरीक्ष्य प्रसन्नेनान्तरात्मना। नमस्कृत्य महादेवमिदं वचनमब्रवीत्।।

nārāyaṇaṃ saṃnirīkṣya prasannenāntarātmanā| namaskṛtya mahādevamidaṃ vacanamabravīt||

Verse 25

वेदेषु सपुराणेषु साङ्गोपाङ्गेषु गीयसे। त्वमजः शाश्वतो धाता माता मृतमनुत्तमम्।। स्थितौ धर्मोत्तरौ ह्येताविति झ. पाठः।।

vedeṣu sapurāṇeṣu sāṅgopāṅgeṣu gīyase| tvamajaḥ śāśvato dhātā mātā mṛtamanuttamam|| sthitau dharmottarau hyetāviti jha. pāṭhaḥ||

Verse 26

प्रतिष्ठितं भूतभव्यं त्वयि सर्वमिदं जगत्। चत्वारो ह्याश्रमा देव सर्वे गार्हस्थ्यमूलकाः।।

pratiṣṭhitaṃ bhūtabhavyaṃ tvayi sarvamidaṃ jagat| catvāro hyāśramā deva sarve gārhasthyamūlakāḥ||

Verse 27

यजन्ते त्वामहरहर्नानामूर्तिसमास्थितम्। पिता माता च सर्वस्य देवतानां च शाश्वतम्। कं त्वद्य यजसे देवं पितरं कं न विद्महे।।

yajante tvāmaharaharnānāmūrtisamāsthitam| pitā mātā ca sarvasya devatānāṃ ca śāśvatam| kaṃ tvadya yajase devaṃ pitaraṃ kaṃ na vidmahe||

Verse 28

कमर्चसि महाभाग तन्मे प्रब्रूहि पृच्छतः।।

kamarcasi mahābhāga tanme prabrūhi pṛcchataḥ||

Verse 29

श्रीभगवानुवाच। अवाच्यमेतद्वक्तव्यमात्मगुह्यं सनातनम्। तव भक्तिमतो ब्रह्मन्वक्ष्यामि तु यथातथम्।।

śrībhagavānuvāca| avācyametadvaktavyamātmaguhyaṃ sanātanam| tava bhaktimato brahmanvakṣyāmi tu yathātatham||

Verse 30

यत्तत्सूक्ष्ममविज्ञेयमव्यक्तमचलं ध्रुवम्। इन्द्रियैन्द्रियार्थैश्च सर्वभूतैश्च वर्जितम्।।

yattatsūkṣmamavijñeyamavyaktamacalaṃ dhruvam| indriyaindriyārthaiśca sarvabhūtaiśca varjitam||

Verse 31

स ह्यन्तरात्मा भूतानां क्षेत्रज्ञश्चेति कथ्यते। त्रिगुणव्यतिरिक्तो वै पुरुषश्चेति कल्पितः।।

sa hyantarātmā bhūtānāṃ kṣetrajñaśceti kathyate| triguṇavyatirikto vai puruṣaśceti kalpitaḥ||

Verse 32

तस्मादव्यक्तमुत्पन्नं त्रिगुणं द्विजसत्तम। अव्यक्ताव्यक्तभावस्था या सा प्रकृतिरव्यया।।

tasmādavyaktamutpannaṃ triguṇaṃ dvijasattama| avyaktāvyaktabhāvasthā yā sā prakṛtiravyayā||

Verse 33

तां योनिमावयोर्विद्धि योसौ सदसदात्मकः। आवाभ्यां पूज्यते यो हि दैवे पित्र्ये च कल्प्यते।।

tāṃ yonimāvayorviddhi yosau sadasadātmakaḥ| āvābhyāṃ pūjyate yo hi daive pitrye ca kalpyate||

Verse 34

नास्ति तस्मात्परोऽन्यो हि पिता देवोऽथवा द्विज। आत्मा हि नौ स विज्ञेयस्ततस्तं पूजयावहे।। सपुराणेषु शास्त्रेषु च महामतिरिति ध. पाठः। धाता विधाता मृत्युरुत्तम इति थ. पाठः।।

nāsti tasmātparo'nyo hi pitā devo'thavā dvija| ātmā hi nau sa vijñeyastatastaṃ pūjayāvahe|| sapurāṇeṣu śāstreṣu ca mahāmatiriti dha. pāṭhaḥ| dhātā vidhātā mṛtyuruttama iti tha. pāṭhaḥ||

Verse 35

तेनैषा प्रथिता ब्रह्मन्मर्यादा लोकमाविनी। दैवं पित्र्यं च कर्तव्यमिति तस्यानुशासनम्।। आत्मा हि नः स विज्ञेय इति झ. पाठः।।

tenaiṣā prathitā brahmanmaryādā lokamāvinī| daivaṃ pitryaṃ ca kartavyamiti tasyānuśāsanam|| ātmā hi naḥ sa vijñeya iti jha. pāṭhaḥ||

Verse 36

ब्रह्मा स्थाणुर्मनुर्दक्षो भृगुर्धर्मस्तथा यमः। मरीचिरङ्गिराश्चात्रिः पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः।।

brahmā sthāṇurmanurdakṣo bhṛgurdharmastathā yamaḥ| marīciraṅgirāścātriḥ pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ||

Verse 37

वसिष्ठः परमेष्ठी च विवस्वान्सोम एव च। कर्दमश्चापि यः प्रोक्तः क्रोधो विक्रीत एव च।।

vasiṣṭhaḥ parameṣṭhī ca vivasvānsoma eva ca| kardamaścāpi yaḥ proktaḥ krodho vikrīta eva ca||

Verse 38

*एकविंशतिरुत्पन्नास्ते प्रजापतयः स्मृताः। तस्य देवस्य मर्यादां पूजयन्तः सनातनीम्।।

*ekaviṃśatirutpannāste prajāpatayaḥ smṛtāḥ| tasya devasya maryādāṃ pūjayantaḥ sanātanīm||

Verse 39

दैवं पित्र्यं च सततं तस्य विज्ञाय तत्त्वतः। आत्मप्राप्तानि च ततो जानन्ति द्विजसत्तमाः।।

daivaṃ pitryaṃ ca satataṃ tasya vijñāya tattvataḥ| ātmaprāptāni ca tato jānanti dvijasattamāḥ||

Verse 40

स्वर्गस्था अपि ये केचित्तान्नमस्यन्ति देहिनः। ते तत्प्रसादाद्गच्छन्ति तेनादिष्टफलां गतिम्।।

svargasthā api ye kecittānnamasyanti dehinaḥ| te tatprasādādgacchanti tenādiṣṭaphalāṃ gatim||

Verse 41

ये हीनाः सप्तदशभिर्गुणैः कर्मभिरेव च। कलाः पञ्चदश त्यक्त्वा ते मुक्ता इति निश्चयः।।

ye hīnāḥ saptadaśabhirguṇaiḥ karmabhireva ca| kalāḥ pañcadaśa tyaktvā te muktā iti niścayaḥ||

Verse 42

मुक्तानां तु गतिर्ब्रह्मन्क्षेत्रज्ञ इति कल्पिता। स हि सर्वगतिश्चैव निर्गुणश्चैव कथ्यते।।

muktānāṃ tu gatirbrahmankṣetrajña iti kalpitā| sa hi sarvagatiścaiva nirguṇaścaiva kathyate||

Verse 43

दृश्यते ज्ञानयोगेन आवां च प्रसृतौ ततः। एवं ज्ञात्वा तमात्मानं पूजयावः सनातनम्।।

dṛśyate jñānayogena āvāṃ ca prasṛtau tataḥ| evaṃ jñātvā tamātmānaṃ pūjayāvaḥ sanātanam||

Verse 44

तं वेदाश्चाश्रमाश्चैव नानातनुसमाश्रितम्। भक्त्या संपूजयन्त्यद्य गतिं चैषां ददाति सः।।

taṃ vedāścāśramāścaiva nānātanusamāśritam| bhaktyā saṃpūjayantyadya gatiṃ caiṣāṃ dadāti saḥ||

Verse 45

ये तु तद्भाविता लोके ह्येकान्तित्वं समास्थिताः। एतदभ्यधिकं तेषां यत्ते तं प्रविशन्त्युत।।

ye tu tadbhāvitā loke hyekāntitvaṃ samāsthitāḥ| etadabhyadhikaṃ teṣāṃ yatte taṃ praviśantyuta||

Verse 46

इति गुह्यसमुद्देशस्तव नारद कीर्तितः। भक्त्या प्रेम्णा च विप्रर्षे अस्मद्भक्त्या च ते श्रुतः।।

iti guhyasamuddeśastava nārada kīrtitaḥ| bhaktyā premṇā ca viprarṣe asmadbhaktyā ca te śrutaḥ||