Adhyaya 33

Verse 1

व्यासेन युधिष्ठिरंप्रति प्रायश्चित्तप्रयोजकपापकर्मणां प्रायश्चित्तानां च कथनम्।। 1।। युधिष्ठिर उवाच। कानि कृत्वेह कर्माणि प्रायश्चित्तीयते नरः। किं कृत्वा मुच्यते तत्र तन्मे ब्रूहि पितामह।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मपर्वणि त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः।। 33।।

vyāsena yudhiṣṭhiraṃprati prāyaścittaprayojakapāpakarmaṇāṃ prāyaścittānāṃ ca kathanam|| 1|| yudhiṣṭhira uvāca| kāni kṛtveha karmāṇi prāyaścittīyate naraḥ| kiṃ kṛtvā mucyate tatra tanme brūhi pitāmaha|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi rājadharmaparvaṇi trayastriṃśo'dhyāyaḥ|| 33||

Verse 2

व्यास उवाच। अकुर्वन्विहितं कर्म प्रतिषिद्धानि चाचरन्। प्रायश्चित्तीयते ह्येवं नरो मिथ्याऽनुवर्तयन्।। प्रायश्चित्तीयते प्रायश्चित्तेऽधिक्रियते।।

vyāsa uvāca| akurvanvihitaṃ karma pratiṣiddhāni cācaran| prāyaścittīyate hyevaṃ naro mithyā'nuvartayan|| prāyaścittīyate prāyaścitte'dhikriyate||

Verse 3

सूर्येणाभ्युदितो यश्च ब्रह्मचारी भवत्युत। तथा सूर्याभिनिर्मुक्तः कुनखी श्यावदन्नपि।।

sūryeṇābhyudito yaśca brahmacārī bhavatyuta| tathā sūryābhinirmuktaḥ kunakhī śyāvadannapi||

Verse 4

परिवित्तिः परिवेत्ता ब्रह्मेज्यायाश्च दूषकः। दिधिषूपतिस्तथा यः स्यादग्रेदिधिषुरेव च।। मिथ्यानुवर्तयन्कापट्यं चरन्।।

parivittiḥ parivettā brahmejyāyāśca dūṣakaḥ| didhiṣūpatistathā yaḥ syādagredidhiṣureva ca|| mithyānuvartayankāpaṭyaṃ caran||

Verse 5

अवकीर्णी भवेद्यश्च द्विजातिवधकस्तथा। अतीर्थे ब्राह्मणस्त्यागी तीर्थे चाप्रतिपादकः।। अनूढे ज्येष्ठे ऊढवान् कनिष्ठः परिवेत्ता। परिवित्तिः पूर्वजः। ज्येष्ठायामनूढायां कनिष्ठामूढवानग्रेदिधिषुः। दिधिषूपतिस्तु कनिष्ठाविवाहोत्तरं ज्येष्ठामूढवान्।।

avakīrṇī bhavedyaśca dvijātivadhakastathā| atīrthe brāhmaṇastyāgī tīrthe cāpratipādakaḥ|| anūḍhe jyeṣṭhe ūḍhavān kaniṣṭhaḥ parivettā| parivittiḥ pūrvajaḥ| jyeṣṭhāyāmanūḍhāyāṃ kaniṣṭhāmūḍhavānagredidhiṣuḥ| didhiṣūpatistu kaniṣṭhāvivāhottaraṃ jyeṣṭhāmūḍhavān||

Verse 6

ग्रामयाजी च कौन्तेय मांसस्य परिविक्रयी। यश्चाग्नीनपविध्येत तथैव ब्रह्मविक्रयी।। अबकीर्णां नष्टव्रतः। अतीर्थे अपात्रे त्यागी दाता।।

grāmayājī ca kaunteya māṃsasya parivikrayī| yaścāgnīnapavidhyeta tathaiva brahmavikrayī|| abakīrṇāṃ naṣṭavrataḥ| atīrthe apātre tyāgī dātā||

Verse 7

शूद्रस्त्रीवधको यश्च पूर्वः पूर्वस्तु गर्हितः। वृथा पशुसमालम्भी वनदाहस्य कारकः।।

śūdrastrīvadhako yaśca pūrvaḥ pūrvastu garhitaḥ| vṛthā paśusamālambhī vanadāhasya kārakaḥ||

Verse 8

अनृतेनोपवर्ती च प्रतिषेद्धा गुरोस्तथा। स्वदत्तस्यापहर्ता च परदत्तनिरोधकः।।

anṛtenopavartī ca pratiṣeddhā gurostathā| svadattasyāpahartā ca paradattanirodhakaḥ||

Verse 9

वाग्दत्तं च मनोदत्तं धारादत्तं च यो हरेत्। पाकभेदेन भोक्ता च भुञ्जानस्याप्यनादरः।।

vāgdattaṃ ca manodattaṃ dhārādattaṃ ca yo haret| pākabhedena bhoktā ca bhuñjānasyāpyanādaraḥ||

Verse 10

स्वजनैः कलहं चैव आश्रितानामरक्षणम्। एतान्येनांसि सर्वाणि व्युत्क्रान्तसमयश्च यः।।

svajanaiḥ kalahaṃ caiva āśritānāmarakṣaṇam| etānyenāṃsi sarvāṇi vyutkrāntasamayaśca yaḥ||

Verse 11

अकार्याणि तु वक्ष्यामि यानि तानि निबोध मे। लोकवेदविरुद्धानि तान्येकाग्रमनाः शृणु।।

akāryāṇi tu vakṣyāmi yāni tāni nibodha me| lokavedaviruddhāni tānyekāgramanāḥ śṛṇu||

Verse 12

स्वधर्मस्य परित्यागः परधर्मस्य च क्रिया। अयाज्ययाजनं चैव तथाऽभक्ष्यस्य भक्षणम्।।

svadharmasya parityāgaḥ paradharmasya ca kriyā| ayājyayājanaṃ caiva tathā'bhakṣyasya bhakṣaṇam||

Verse 13

शरणागतसंत्यागो भृत्यस्याभरणं तथा। रसानां विक्रयश्चापि तिर्यग्योनिवधस्तथा।।

śaraṇāgatasaṃtyāgo bhṛtyasyābharaṇaṃ tathā| rasānāṃ vikrayaścāpi tiryagyonivadhastathā||

Verse 14

आधानादीनि कर्माणि शक्तिमान्न करोति यः। अप्रयच्छंश्च सर्वाणि नित्यदेयानि भारत।। अपविध्येत त्यजेत्। ब्रह्मविक्रयी भृतकाध्यापकः।।

ādhānādīni karmāṇi śaktimānna karoti yaḥ| aprayacchaṃśca sarvāṇi nityadeyāni bhārata|| apavidhyeta tyajet| brahmavikrayī bhṛtakādhyāpakaḥ||

Verse 15

दक्षिणानामदानं च ब्राह्मणस्वाभिमर्शनम्। सर्वाण्येतान्यकार्याणि प्राहुर्धर्मविदो जनाः।।

dakṣiṇānāmadānaṃ ca brāhmaṇasvābhimarśanam| sarvāṇyetānyakāryāṇi prāhurdharmavido janāḥ||

Verse 16

पित्रा विवदते पुत्रो यश्च स्याद्गुरुतल्पगः। अप्रजायन्नरव्याघ्र भवत्यधार्मिको नरः।। नित्यदेयानि गोग्रासादीनि।।

pitrā vivadate putro yaśca syādgurutalpagaḥ| aprajāyannaravyāghra bhavatyadhārmiko naraḥ|| nityadeyāni gogrāsādīni||

Verse 17

उक्तान्येतानि कर्माणि विस्तरेणेतरेण च।। अप्रजायन् धर्मपत्न्यां काले मैथुनमकुर्वन्।।

uktānyetāni karmāṇi vistareṇetareṇa ca|| aprajāyan dharmapatnyāṃ kāle maithunamakurvan||

Verse 18

यानि कुर्वन्निकुर्वंश्च प्रायश्चित्तीयते नरः। एतान्येव तु कर्माणि क्रियमाणानि मानवैः। येषुयेषु निमित्तेषु न लिप्यन्तेऽथ ताञ्शृणु।।

yāni kurvannikurvaṃśca prāyaścittīyate naraḥ| etānyeva tu karmāṇi kriyamāṇāni mānavaiḥ| yeṣuyeṣu nimitteṣu na lipyante'tha tāñśṛṇu||

Verse 19

प्रगृह्य शस्त्रमायान्तमपि वेदान्तगं रणे। जिघांसन्तं जिघांसीयान्न तेन ब्रह्महा भवेत्।। इतरेण संक्षेपेण।।

pragṛhya śastramāyāntamapi vedāntagaṃ raṇe| jighāṃsantaṃ jighāṃsīyānna tena brahmahā bhavet|| itareṇa saṃkṣepeṇa||

Verse 20

इति चाप्यत्र कौन्तेय मन्त्रो वेदेषु पठ्यते। वेदप्रमाणविहितं धर्मं च प्रब्रवीमि ते।। जिघांसी हन्तुमिच्छावान्। इयात् गच्छेत्।।

iti cāpyatra kaunteya mantro vedeṣu paṭhyate| vedapramāṇavihitaṃ dharmaṃ ca prabravīmi te|| jighāṃsī hantumicchāvān| iyāt gacchet||

Verse 21

अपेतं ब्राह्मणं वृत्ताद्यो हन्यादाततायिनम्। न तेन ब्रह्महा स स्यान्मन्युस्तन्मन्युमृच्छति।। मन्त्रो मन्युरकार्षीन्नमोनम् इत्यादिर्मन्यवे स्वाहेत्यन्तः।।

apetaṃ brāhmaṇaṃ vṛttādyo hanyādātatāyinam| na tena brahmahā sa syānmanyustanmanyumṛcchati|| mantro manyurakārṣīnnamonam ityādirmanyave svāhetyantaḥ||

Verse 22

प्राणात्यये तथा ज्ञानादाचरन्मदिरामपि। आदेशितो धर्मपरैः पुनः संस्कारमर्हति।। मन्युः क्रोधः तन्मन्युं शत्रोः क्रोधं प्रति ऋच्छति गच्छति। क्रोध एव तं प्रतीपीभूय परशरीरद्वारा हन्तीत्यर्थः।।

prāṇātyaye tathā jñānādācaranmadirāmapi| ādeśito dharmaparaiḥ punaḥ saṃskāramarhati|| manyuḥ krodhaḥ tanmanyuṃ śatroḥ krodhaṃ prati ṛcchati gacchati| krodha eva taṃ pratīpībhūya paraśarīradvārā hantītyarthaḥ||

Verse 23

एतत्ते सर्वमाख्यातं कौन्तेयाभक्ष्यभक्षणम्। प्रायश्चित्तविधानेन सर्वमेतेन शुद्ध्यति।।

etatte sarvamākhyātaṃ kaunteyābhakṣyabhakṣaṇam| prāyaścittavidhānena sarvametena śuddhyati||

Verse 24

गुरुतल्पं हि गुर्वर्थं न दूषयति मानवम्। उद्दालकः श्वेतकेतुं जनयामास शिष्यतः।। आदेशित उपदिष्टः।।

gurutalpaṃ hi gurvarthaṃ na dūṣayati mānavam| uddālakaḥ śvetaketuṃ janayāmāsa śiṣyataḥ|| ādeśita upadiṣṭaḥ||

Verse 25

स्तेयं कुर्वंश्च गुर्वर्थमापत्सु न निषिध्यते। बहुशः कामकारेण न चेद्यः संप्रवर्तते।।

steyaṃ kurvaṃśca gurvarthamāpatsu na niṣidhyate| bahuśaḥ kāmakāreṇa na cedyaḥ saṃpravartate||

Verse 26

अन्यत्र ब्राह्मणस्वेभ्य आददानो न दुष्यति। स्वयमप्राशिता यश्च न स पापेन लिप्यते।। गुर्वर्थं गुर्वाज्ञया।।

anyatra brāhmaṇasvebhya ādadāno na duṣyati| svayamaprāśitā yaśca na sa pāpena lipyate|| gurvarthaṃ gurvājñayā||

Verse 27

प्राणत्राणेऽनृतं वाच्यमात्मनो वा परस्य च। गुर्वर्थे स्त्रीषु चैव स्याद्विवाहकरणेषु च।।

prāṇatrāṇe'nṛtaṃ vācyamātmano vā parasya ca| gurvarthe strīṣu caiva syādvivāhakaraṇeṣu ca||

Verse 28

नावर्तते व्रतं स्वप्ने शुक्रमोक्षे कथंचन। आज्यहोमः समिद्धेऽग्नौ प्रायश्चित्तं विधीयते।। स्वय प्रकाशितो यश्च इति ट. ड. थ. पाठः।।

nāvartate vrataṃ svapne śukramokṣe kathaṃcana| ājyahomaḥ samiddhe'gnau prāyaścittaṃ vidhīyate|| svaya prakāśito yaśca iti ṭa. ḍa. tha. pāṭhaḥ||

Verse 29

पारिवित्त्यं तु पतिते नास्ति प्रव्रजिते तथा। भिक्षिते पारदार्यं च तद्धर्मस्य न दूषकम्।। व्रतं नावर्तते पुनरुपनयनं न कर्तव्यमित्यर्थः। आज्यहोमः पुनर्मामैत्विन्द्रियमिति मन्त्रेण।।

pārivittyaṃ tu patite nāsti pravrajite tathā| bhikṣite pāradāryaṃ ca taddharmasya na dūṣakam|| vrataṃ nāvartate punarupanayanaṃ na kartavyamityarthaḥ| ājyahomaḥ punarmāmaitvindriyamiti mantreṇa||

Verse 30

वृथा पशुसमालम्भं नैव कुर्यान्न कारयेत्। भ्रनुग्रहः पशूनां हि संस्कारो विधिनोदितः।। वतिप्ते ज्येष्ठभ्रातरि। भिक्षिते धर्मार्थमपि रेतः सिञ्चेति स्त्रिया प्रार्थिते सति।।

vṛthā paśusamālambhaṃ naiva kuryānna kārayet| bhranugrahaḥ paśūnāṃ hi saṃskāro vidhinoditaḥ|| vatipte jyeṣṭhabhrātari| bhikṣite dharmārthamapi retaḥ siñceti striyā prārthite sati||

Verse 31

अनर्हे ब्राह्मणे दत्तमज्ञानात्तन्न दूषकम्। सत्काराणां तथा तीर्थे नित्यं वा प्रतिपादनम्।।

anarhe brāhmaṇe dattamajñānāttanna dūṣakam| satkārāṇāṃ tathā tīrthe nityaṃ vā pratipādanam||

Verse 32

स्त्रियास्तथापचारिण्या निष्कृतिः स्याददूषिका। अपि सा पूयते तेन न तु भर्ता प्रदुष्यति।।

striyāstathāpacāriṇyā niṣkṛtiḥ syādadūṣikā| api sā pūyate tena na tu bhartā praduṣyati||

Verse 33

तत्त्वं ज्ञात्वा तु सोमस्य विक्रयः स्याददोषवान्। असमर्थस्य भृत्यस्य विसर्गः स्याददोषवान्।।

tattvaṃ jñātvā tu somasya vikrayaḥ syādadoṣavān| asamarthasya bhṛtyasya visargaḥ syādadoṣavān||

Verse 34

वनदाहो गवामर्थे क्रियमाणो न दूषकः। उक्तान्येतानि कर्माणि यानि कुर्वन्न दुष्यति।।

vanadāho gavāmarthe kriyamāṇo na dūṣakaḥ| uktānyetāni karmāṇi yāni kurvanna duṣyati||

Verse 35

प्रायश्चित्तानि वक्ष्यामि विस्तरेणैव भारत। यानि कृत्वा नरः पूतो भविष्यति नराधिप।।

prāyaścittāni vakṣyāmi vistareṇaiva bhārata| yāni kṛtvā naraḥ pūto bhaviṣyati narādhipa||