Adhyaya 338

Verse 1

नारदन शुकंप्रति मोक्षमार्गप्रदर्शकहितोपदेशः।। 1।। नारद उवाच। 12-388-1x अशोकं शोकनाशार्थं शास्त्रं शान्तिकरं शिवम्। निशम्य लभते बुद्धिं तां लब्ध्वा सुखमेधते।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि अष्टत्रिंशदधिकत्रिशततमोऽध्यायः।। 338।।

nāradana śukaṃprati mokṣamārgapradarśakahitopadeśaḥ|| 1|| nārada uvāca| 12-388-1x aśokaṃ śokanāśārthaṃ śāstraṃ śāntikaraṃ śivam| niśamya labhate buddhiṃ tāṃ labdhvā sukhamedhate|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi aṣṭatriṃśadadhikatriśatatamo'dhyāyaḥ|| 338||

Verse 2

शोकस्थानसहस्राणि भयस्थानशतानि च। दिवसेदिवसे मूढमाविशन्ति न पण्डितम्।।

śokasthānasahasrāṇi bhayasthānaśatāni ca| divasedivase mūḍhamāviśanti na paṇḍitam||

Verse 3

तस्मादनिष्टनाशार्थमितिहासं निबोध मे। तिष्ठते चेद्वशे बुद्धिर्लभते शोकनाशनम्।।

tasmādaniṣṭanāśārthamitihāsaṃ nibodha me| tiṣṭhate cedvaśe buddhirlabhate śokanāśanam||

Verse 4

अनिष्टसंप्रयोगाच्च विप्रयोगात्प्रियस्य च। मनुष्या मानसैर्दुःखैर्युज्यन्ते स्वल्पबुद्ध्यः।।

aniṣṭasaṃprayogācca viprayogātpriyasya ca| manuṣyā mānasairduḥkhairyujyante svalpabuddhyaḥ||

Verse 5

द्रव्येषु समतीतेषु ये गुणास्तान्न चिन्तयेत्। न तानाद्रियमाणस्य स्नेहबन्धः प्रमुच्यते।। शान्तिपरमिति ध. पाठः।।

dravyeṣu samatīteṣu ye guṇāstānna cintayet| na tānādriyamāṇasya snehabandhaḥ pramucyate|| śāntiparamiti dha. pāṭhaḥ||

Verse 6

दोषदर्शी भवेत्तत्र यत्र रागः प्रवर्तते। अनिष्ट्वद्धितं पश्येत्तथा क्षिप्रं विरज्यते।।

doṣadarśī bhavettatra yatra rāgaḥ pravartate| aniṣṭvaddhitaṃ paśyettathā kṣipraṃ virajyate||

Verse 7

नार्थो न धर्मो न यशो योऽतीतमनुशोचति। अप्यभावेन युज्येत तच्चास्य न निवर्तते।।

nārtho na dharmo na yaśo yo'tītamanuśocati| apyabhāvena yujyeta taccāsya na nivartate||

Verse 8

गुणैर्भूतानि युज्यन्ते वियुज्यन्ते तथैव च। सर्वाणि नैतदेकस्य शोकस्थानं हि युज्यते।। ताननाद्रियमाणस्य स्नेहबन्ध इति ध. पाठः।।

guṇairbhūtāni yujyante viyujyante tathaiva ca| sarvāṇi naitadekasya śokasthānaṃ hi yujyate|| tānanādriyamāṇasya snehabandha iti dha. pāṭhaḥ||

Verse 9

मृतं वा यदि वा नष्टं योऽतीतमनुशोचति। दुःखेन लभते दुःखं द्वावनर्थौ प्रपद्यते।। शोकस्थानं हि विद्यत इति झ. ट. पाठः।।

mṛtaṃ vā yadi vā naṣṭaṃ yo'tītamanuśocati| duḥkhena labhate duḥkhaṃ dvāvanarthau prapadyate|| śokasthānaṃ hi vidyata iti jha. ṭa. pāṭhaḥ||

Verse 10

नाश्रु कुर्वन्ति ये बुद्ध्या दृष्ट्वा लोकेषु संततिम्। सम्यक्प्रपश्यतः सर्वं नाश्रुकर्मोपपद्यते।।

nāśru kurvanti ye buddhyā dṛṣṭvā lokeṣu saṃtatim| samyakprapaśyataḥ sarvaṃ nāśrukarmopapadyate||

Verse 11

दुःखोपघाते शारीरे मानसे चाप्युपस्थिते। यस्मिन्न शक्यते कर्तुं यत्नस्तन्नानुचिन्तयेत्।। द्वावनर्थौ इष्ठस्त्र्यादिदेहविनाशः स्वशरीरतापश्च। शेषग्रन्थः स्पष्टार्थो व्याख्यातप्रायश्चेति न व्याख्यायते।।

duḥkhopaghāte śārīre mānase cāpyupasthite| yasminna śakyate kartuṃ yatnastannānucintayet|| dvāvanarthau iṣṭhastryādidehavināśaḥ svaśarīratāpaśca| śeṣagranthaḥ spaṣṭārtho vyākhyātaprāyaśceti na vyākhyāyate||

Verse 12

भैषज्यमेतद्दुःखस्य यदेतन्नानुचिन्तयेत्। चिन्त्यमानं हि न व्येति भूयश्चापि प्रवर्धते।। दुःखोपघातैः शारीरैर्मानसैश्चाप्युपस्थिते इति ध. पाठः।।

bhaiṣajyametadduḥkhasya yadetannānucintayet| cintyamānaṃ hi na vyeti bhūyaścāpi pravardhate|| duḥkhopaghātaiḥ śārīrairmānasaiścāpyupasthite iti dha. pāṭhaḥ||

Verse 13

प्रज्ञया मानसं दुःखं हन्याच्छारीरमौषधैः। एतद्विज्ञानमसामर्थ्यं न बालैः समतामियात्।।

prajñayā mānasaṃ duḥkhaṃ hanyācchārīramauṣadhaiḥ| etadvijñānamasāmarthyaṃ na bālaiḥ samatāmiyāt||

Verse 14

अनित्यं यौवनं रूपं जीवितं द्रव्यसंचयः। आरोग्यं प्रियसंसर्गो गृध्येत्तत्र न पण्डितः।।

anityaṃ yauvanaṃ rūpaṃ jīvitaṃ dravyasaṃcayaḥ| ārogyaṃ priyasaṃsargo gṛdhyettatra na paṇḍitaḥ||

Verse 15

न जानपदिकं दुःखमेकः शोचितुमर्हति। अशोचन्प्रतिकुर्वीत यदि पश्येदुपक्रमम्।।

na jānapadikaṃ duḥkhamekaḥ śocitumarhati| aśocanpratikurvīta yadi paśyedupakramam||

Verse 16

सुखाद्बहुतरं दुःखं जीविते नात्र संशयः। स्निग्धत्वं चेन्द्रियार्थेषु मोहान्मरणमप्रियम्।।

sukhādbahutaraṃ duḥkhaṃ jīvite nātra saṃśayaḥ| snigdhatvaṃ cendriyārtheṣu mohānmaraṇamapriyam||

Verse 17

परित्यजति यो दुःखं सुखं वाऽप्युभयं नरः। अभ्येति ब्रह्म सोत्यन्तं न तं शोचन्ति पण्डिताः।।

parityajati yo duḥkhaṃ sukhaṃ vā'pyubhayaṃ naraḥ| abhyeti brahma sotyantaṃ na taṃ śocanti paṇḍitāḥ||

Verse 18

त्यजन्ते दुःखमर्था हि पालनेन च ते सुखाः। दुःखेन चाधिगम्यन्ते नाशमेषां न चिन्तयेत्।। चिन्त्यमानं हि नापैतीति ध. पाठः।।

tyajante duḥkhamarthā hi pālanena ca te sukhāḥ| duḥkhena cādhigamyante nāśameṣāṃ na cintayet|| cintyamānaṃ hi nāpaitīti dha. pāṭhaḥ||

Verse 19

अन्यामन्यां धनावस्थां प्राप्य वैशेषिकीं नराः। अतृप्ता यान्ति विध्वंसं संतोषं यान्ति पण्डिताः।।

anyāmanyāṃ dhanāvasthāṃ prāpya vaiśeṣikīṃ narāḥ| atṛptā yānti vidhvaṃsaṃ saṃtoṣaṃ yānti paṇḍitāḥ||

Verse 20

सर्वे क्षयान्ता निचयाः पतनान्ताः समुच्छ्रयाः। संयोगा विप्रयोगान्ता मरणान्तं हि जीवितम्।।

sarve kṣayāntā nicayāḥ patanāntāḥ samucchrayāḥ| saṃyogā viprayogāntā maraṇāntaṃ hi jīvitam||

Verse 21

अन्तो नास्ति पिपासायास्तुष्टिस्तु परमं सुखम्। तस्मात्संतोषमेवेह धनं पश्यन्ति पण्डिताः।।

anto nāsti pipāsāyāstuṣṭistu paramaṃ sukham| tasmātsaṃtoṣameveha dhanaṃ paśyanti paṇḍitāḥ||

Verse 22

निमेषमात्रमपि हि वयो गच्छन्न तिष्ठति। स्वशरीरेष्वनित्येषु नित्यं किमनुचिन्तयेत्।।

nimeṣamātramapi hi vayo gacchanna tiṣṭhati| svaśarīreṣvanityeṣu nityaṃ kimanucintayet||

Verse 23

भूतेषु भावं संचिन्त्य ये बुद्ध्वा मनसः परम्। न शोचन्ति गताध्वानः पश्यन्तः परमां गतिं।। दुःखेन चापि त्यजते पालने न च ते सुखमिति ध. पाठः।।

bhūteṣu bhāvaṃ saṃcintya ye buddhvā manasaḥ param| na śocanti gatādhvānaḥ paśyantaḥ paramāṃ gatiṃ|| duḥkhena cāpi tyajate pālane na ca te sukhamiti dha. pāṭhaḥ||

Verse 24

संचिन्वानकमेवैनं कामानामवितृप्तकम्। व्याघ्रः पशुमिवासाद्य मृत्युरादाय गच्छति।।

saṃcinvānakamevainaṃ kāmānāmavitṛptakam| vyāghraḥ paśumivāsādya mṛtyurādāya gacchati||

Verse 25

तथाऽप्युपायं संपश्येद्दुःखस्य परिमोक्षणे। अशोचन्नारभेतैव युक्तश्चाव्यसनी भवेत्।।

tathā'pyupāyaṃ saṃpaśyedduḥkhasya parimokṣaṇe| aśocannārabhetaiva yuktaścāvyasanī bhavet||

Verse 26

शब्दे स्पर्शे च रूपे च गन्धेषु च रसेषु च। नोपभोगात्परं किंचिद्धनिनो वाऽधनस्य च।।

śabde sparśe ca rūpe ca gandheṣu ca raseṣu ca| nopabhogātparaṃ kiṃciddhanino vā'dhanasya ca||

Verse 27

प्राक्संप्रयोगाद्भूतानां नास्ति दुःखं परायणम्। विप्रयोगात्तु सर्वस्य न शोचेत्प्रकृतिस्थितः।। भूतेष्वभावं संचिन्त्य ये बुद्ध्या तमसः परमिति ध. पाठः।।

prāksaṃprayogādbhūtānāṃ nāsti duḥkhaṃ parāyaṇam| viprayogāttu sarvasya na śocetprakṛtisthitaḥ|| bhūteṣvabhāvaṃ saṃcintya ye buddhyā tamasaḥ paramiti dha. pāṭhaḥ||

Verse 28

धृत्या शिश्नोदरं रक्षेत्पाणिपादं च चक्षुषा। चक्षुःश्रोत्रे च मनसा मनो वाचं च विद्यया।।

dhṛtyā śiśnodaraṃ rakṣetpāṇipādaṃ ca cakṣuṣā| cakṣuḥśrotre ca manasā mano vācaṃ ca vidyayā||

Verse 29

प्रणयं प्रतिसंहृत्य सस्निग्धेष्वितरेषु च। विचरेदसमुन्नद्धः स सुखी स च पण्डितः।।

praṇayaṃ pratisaṃhṛtya sasnigdheṣvitareṣu ca| vicaredasamunnaddhaḥ sa sukhī sa ca paṇḍitaḥ||

Verse 30

अध्यात्मरतिरासीनो निरपेक्षो निरामिषः। आत्मनैव सहायेन यश्चरेत्स सुखी भवेत्।।

adhyātmaratirāsīno nirapekṣo nirāmiṣaḥ| ātmanaiva sahāyena yaścaretsa sukhī bhavet||