Adhyaya 337

Verse 1

नारदेन शुकंप्रति ऋषिभ्यः सनत्कुमारोक्तदितवचनानुव।। 1।। भीष्म उवाच। एतस्मिन्नन्तरे भूते नारदः पुनरागमत्। शुकं स्वाध्यायनिरतं वेदार्थान्प्रष्टुमीप्सवा।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि सप्तत्रिंशदधिकत्रिशततमोऽध्यायः।। 337।।

nāradena śukaṃprati ṛṣibhyaḥ sanatkumāroktaditavacanānuva|| 1|| bhīṣma uvāca| etasminnantare bhūte nāradaḥ punarāgamat| śukaṃ svādhyāyanirataṃ vedārthānpraṣṭumīpsavā|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi saptatriṃśadadhikatriśatatamo'dhyāyaḥ|| 337||

Verse 2

देवर्षि तु शुको दृष्ट्वा नारदं समुपस्यितम्। अर्ध्यपूर्वेण विधिवा वेदोक्तेनाभ्यपूजयत्।।

devarṣi tu śuko dṛṣṭvā nāradaṃ samupasyitam| ardhyapūrveṇa vidhivā vedoktenābhyapūjayat||

Verse 3

नारदोऽयाजवीत्प्रीतो ब्रूहि ब्रह्मविदां वर। केन त्वां श्रेयसा वत्स योजयामीति हृष्टवत्।।

nārado'yājavītprīto brūhi brahmavidāṃ vara| kena tvāṃ śreyasā vatsa yojayāmīti hṛṣṭavat||

Verse 4

नारदस्य वचः श्रुत्वा शुकः प्रोवाच भारत। अस्मिँल्लोके हितं यत्स्वात्तेन मां योक्तुमर्हसि।।

nāradasya vacaḥ śrutvā śukaḥ provāca bhārata| asmi~lloke hitaṃ yatsvāttena māṃ yoktumarhasi||

Verse 5

नारद उवाच। तत्त्वं जिज्ञासतां पूर्वनृषीणां भावितात्मनाम्। सनत्कुमारो भगवानिदं वतनमब्रवीत्।।

nārada uvāca| tattvaṃ jijñāsatāṃ pūrvanṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām| sanatkumāro bhagavānidaṃ vatanamabravīt||

Verse 6

नास्ति विद्यासगं चक्षुर्नास्ति सत्यसमं तपः। नास्ति रागसमं दुःखं नास्ति त्यागसमं सुखम्।। वेदार्थान्धक्तुभीप्सयेति ड. पाठः।।

nāsti vidyāsagaṃ cakṣurnāsti satyasamaṃ tapaḥ| nāsti rāgasamaṃ duḥkhaṃ nāsti tyāgasamaṃ sukham|| vedārthāndhaktubhīpsayeti ḍa. pāṭhaḥ||

Verse 7

निवृत्तिः कर्मणा पापात्सततं पुण्यशीलता। सद्वृत्तिः सद्वदाचारः श्रेय एवदनुत्तमम्।।

nivṛttiḥ karmaṇā pāpātsatataṃ puṇyaśīlatā| sadvṛttiḥ sadvadācāraḥ śreya evadanuttamam||

Verse 8

नानुवयसुखं प्राप्य यः सज्जति न मुच्यते। नालं स दुःखमोक्षाय संयोगो दुःखलक्षणम्।। नास्ति सत्यात्परं तप इति ध. पाठः।।

nānuvayasukhaṃ prāpya yaḥ sajjati na mucyate| nālaṃ sa duḥkhamokṣāya saṃyogo duḥkhalakṣaṇam|| nāsti satyātparaṃ tapa iti dha. pāṭhaḥ||

Verse 9

सक्तस्य बुद्धिश्चलति मोहजालविवर्धनी। मोहवालावृतो दुःखमिह चामुत्र सोऽश्नुते।।

saktasya buddhiścalati mohajālavivardhanī| mohavālāvṛto duḥkhamiha cāmutra so'śnute||

Verse 10

सर्वोपागात्तु कामस्व क्रोधस्य च विनिग्रहः। कार्यः श्रेयोर्थिना तौ हि श्रेयोघातार्थमुद्यतौ।।

sarvopāgāttu kāmasva krodhasya ca vinigrahaḥ| kāryaḥ śreyorthinā tau hi śreyoghātārthamudyatau||

Verse 11

नित्यं क्रोधात्तपो रक्षेच्छ्रियं रक्षेच्च मत्सरात्। विद्यां मानावमानाभ्यामात्मानं तु प्रमादतः।।

nityaṃ krodhāttapo rakṣecchriyaṃ rakṣecca matsarāt| vidyāṃ mānāvamānābhyāmātmānaṃ tu pramādataḥ||

Verse 12

आनृशंस्यं परो धर्मः क्षमा च परमं बलम्। आत्मज्ञानं परं ज्ञानं न सत्याद्विद्यते परम्।।

ānṛśaṃsyaṃ paro dharmaḥ kṣamā ca paramaṃ balam| ātmajñānaṃ paraṃ jñānaṃ na satyādvidyate param||

Verse 13

सत्यस्य वचनं श्रेयः सत्यादपि हितं वदेत्। यद्भूतहितमत्यन्तमेतत्सत्यं मतं मम।। यः सज्जति स मुह्यतीति झ. पाठः।।

satyasya vacanaṃ śreyaḥ satyādapi hitaṃ vadet| yadbhūtahitamatyantametatsatyaṃ mataṃ mama|| yaḥ sajjati sa muhyatīti jha. pāṭhaḥ||

Verse 14

सर्वारम्भपरित्यागी निराशीर्निष्परिग्रहः। येन सर्वं परित्यक्तं स विद्वान्स च पण्डितः।।

sarvārambhaparityāgī nirāśīrniṣparigrahaḥ| yena sarvaṃ parityaktaṃ sa vidvānsa ca paṇḍitaḥ||

Verse 15

इन्द्रियैरिन्द्रियार्थान्यश्चरत्यात्मवशैरिह। आसज्जमानः शान्तात्मा निर्विकारः समाहितः।। सत्यस्य पालनं श्रेय इति ट. पाठः।।

indriyairindriyārthānyaścaratyātmavaśairiha| āsajjamānaḥ śāntātmā nirvikāraḥ samāhitaḥ|| satyasya pālanaṃ śreya iti ṭa. pāṭhaḥ||

Verse 16

अत्मभूतैरतद्भूतः सह चैव विनैव च। स विमुक्तः परं श्रेयो नचिरेणाधिगच्छति।।

atmabhūtairatadbhūtaḥ saha caiva vinaiva ca| sa vimuktaḥ paraṃ śreyo nacireṇādhigacchati||

Verse 17

अदर्शनमसंस्पर्शस्तथाऽसंभाषणं तदा। यस्य भूतैः सह मुने स श्रेयो विन्दते परम्।।

adarśanamasaṃsparśastathā'saṃbhāṣaṇaṃ tadā| yasya bhūtaiḥ saha mune sa śreyo vindate param||

Verse 18

न हिंस्यात्सर्वभूतानि मैत्रायगणतश्चरेत्। नेदं जन्म समासाद्य वैरं कुर्वीत केनचित्।।

na hiṃsyātsarvabhūtāni maitrāyagaṇataścaret| nedaṃ janma samāsādya vairaṃ kurvīta kenacit||

Verse 19

आकिञ्चन्यं सुसंतोषो निराशीस्त्वमचापलम्। एतदाहुः परं श्रेय आत्मज्ञस्य जितात्मनः।।

ākiñcanyaṃ susaṃtoṣo nirāśīstvamacāpalam| etadāhuḥ paraṃ śreya ātmajñasya jitātmanaḥ||

Verse 20

परिग्रहं परित्यज्य भव तात जितेन्द्रियः। अशोकं स्थानमातिष्ठ इह चामुत्र चाभयम्।।

parigrahaṃ parityajya bhava tāta jitendriyaḥ| aśokaṃ sthānamātiṣṭha iha cāmutra cābhayam||

Verse 21

निरामिषा न शोचन्ति त्यजेदामिषमात्मनः। परित्यज्यामिषं सौभ्य दुःखतापाद्विमोक्ष्यसे।।

nirāmiṣā na śocanti tyajedāmiṣamātmanaḥ| parityajyāmiṣaṃ saubhya duḥkhatāpādvimokṣyase||

Verse 22

तपोनित्येन दान्तेन मुनिना संयतात्मना। अजितं जेतुकामेन भाव्यं सङ्गेष्वसङ्गिना।।

taponityena dāntena muninā saṃyatātmanā| ajitaṃ jetukāmena bhāvyaṃ saṅgeṣvasaṅginā||

Verse 23

गुणसङ्गेष्वनासक्त एकचर्यारतः सदा। ब्राह्मणो नचिरादेव सुखमायात्यनुत्तमम्।।

guṇasaṅgeṣvanāsakta ekacaryārataḥ sadā| brāhmaṇo nacirādeva sukhamāyātyanuttamam||

Verse 24

द्वन्द्वारामेषु भूतेषु य एको रमते मुनिः। विद्धि प्रज्ञानतृप्तं तं ज्ञानतृप्तो न शोचति।। इन्द्रियैरिन्द्रियार्थेभ्य इति ट. ड. पाठः।।

dvandvārāmeṣu bhūteṣu ya eko ramate muniḥ| viddhi prajñānatṛptaṃ taṃ jñānatṛpto na śocati|| indriyairindriyārthebhya iti ṭa. ḍa. pāṭhaḥ||

Verse 25

शुभैर्लभति देवत्वं व्यामिश्रेर्जन्म मानुषम्। अशुभैश्चाप्यधोजन्म कर्मभिर्लभतेऽवशः।।

śubhairlabhati devatvaṃ vyāmiśrerjanma mānuṣam| aśubhaiścāpyadhojanma karmabhirlabhate'vaśaḥ||

Verse 26

तत्र मृत्युवशो दुःखैः सततं समभिद्रुतः। संसारे पच्यते जन्तुस्तत्कथं नावबुध्यसे।।

tatra mṛtyuvaśo duḥkhaiḥ satataṃ samabhidrutaḥ| saṃsāre pacyate jantustatkathaṃ nāvabudhyase||

Verse 27

अहिते हितसंज्ञस्त्वमध्रुवे ध्रुवसंज्ञकः। अनर्थे चार्थसंज्ञस्त्वं किमर्थं नावबुध्यसे।।

ahite hitasaṃjñastvamadhruve dhruvasaṃjñakaḥ| anarthe cārthasaṃjñastvaṃ kimarthaṃ nāvabudhyase||

Verse 28

संवेष्ट्यमानं बहुभिर्मोहात्तन्तुभिरात्मजैः। कोशकार इवात्मानं वेष्टयन्नावबुध्यसे।।

saṃveṣṭyamānaṃ bahubhirmohāttantubhirātmajaiḥ| kośakāra ivātmānaṃ veṣṭayannāvabudhyase||

Verse 29

अलं परिग्रहेणेह दोषवान्हि परिग्रहः। कृमिर्हि कोशकारस्तु बध्यते स परिग्रहात्।।

alaṃ parigraheṇeha doṣavānhi parigrahaḥ| kṛmirhi kośakārastu badhyate sa parigrahāt||

Verse 30

पुत्रदारकुटुम्बेषु सक्ताः सीदन्ति जन्तवः। सरःपङ्कार्णवे मग्ना जीर्णा वनगजा इव।।

putradārakuṭumbeṣu saktāḥ sīdanti jantavaḥ| saraḥpaṅkārṇave magnā jīrṇā vanagajā iva||

Verse 31

महाजालसमाकृष्टान्स्थले मत्स्यानिवोद्धृतान्। मोहजालसमाकृष्टान्पश्य जन्तून्सुदुःखितान्।।

mahājālasamākṛṣṭānsthale matsyānivoddhṛtān| mohajālasamākṛṣṭānpaśya jantūnsuduḥkhitān||

Verse 32

कुटुम्बं पुत्रदारांश्च शरीरं संचयाश्च ये। पारक्यमध्रुवं सर्वं किं स्वं सुकृतदुष्कृतम्।।

kuṭumbaṃ putradārāṃśca śarīraṃ saṃcayāśca ye| pārakyamadhruvaṃ sarvaṃ kiṃ svaṃ sukṛtaduṣkṛtam||

Verse 33

यदा सर्वान्परित्यज्य गन्तव्यमवशेन ते। अनर्थे किं प्रसक्तस्त्वं समर्थं नानुतिष्ठसि।।

yadā sarvānparityajya gantavyamavaśena te| anarthe kiṃ prasaktastvaṃ samarthaṃ nānutiṣṭhasi||

Verse 34

अविश्रान्तमनालम्बमपाथेयमदैशिकम्। तमः कान्तारमध्वानं कथमेको गमिष्यसि।।

aviśrāntamanālambamapātheyamadaiśikam| tamaḥ kāntāramadhvānaṃ kathameko gamiṣyasi||

Verse 35

न हि त्वां प्रस्थितं कश्चित्पृष्ठतोऽनुगमिष्यति। सुकृतं दुष्कृतं च त्वां यास्यन्तमनुयास्यतः।।

na hi tvāṃ prasthitaṃ kaścitpṛṣṭhato'nugamiṣyati| sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ ca tvāṃ yāsyantamanuyāsyataḥ||

Verse 36

विद्या कर्म च शौचं च ज्ञानं च बहुविस्तरम्। अर्थार्थमनुसार्यन्ते सिद्धार्थस्य विमुच्यते।। पञ्चानामेषु भूतेषु य एको रमते मुनिरिति ट. पाठः।।

vidyā karma ca śaucaṃ ca jñānaṃ ca bahuvistaram| arthārthamanusāryante siddhārthasya vimucyate|| pañcānāmeṣu bhūteṣu ya eko ramate muniriti ṭa. pāṭhaḥ||

Verse 37

निबन्धनी रज्जुरेषा या ग्रामे वसतो रतिः। छित्त्वैतां सुकृतो यान्ति नैनां छिन्दन्ति दुष्कृतः।।

nibandhanī rajjureṣā yā grāme vasato ratiḥ| chittvaitāṃ sukṛto yānti naināṃ chindanti duṣkṛtaḥ||

Verse 38

रूपकूलां मनःस्रोतां स्पर्शद्वीपां रसावहाम्। गन्धपङ्कां शब्दजलां स्वर्गमार्गदुरावहाम्।।

rūpakūlāṃ manaḥsrotāṃ sparśadvīpāṃ rasāvahām| gandhapaṅkāṃ śabdajalāṃ svargamārgadurāvahām||

Verse 39

क्षमारित्रां सत्यमयीं धर्मस्थैर्यपदाङ्कुराम्। त्यागवाताध्वगां शीघ्रां नौतार्यां तां नदीं तरेत्।। विद्या कर्म च शौर्यं चेति ट. ड. पाठः।।

kṣamāritrāṃ satyamayīṃ dharmasthairyapadāṅkurām| tyāgavātādhvagāṃ śīghrāṃ nautāryāṃ tāṃ nadīṃ taret|| vidyā karma ca śauryaṃ ceti ṭa. ḍa. pāṭhaḥ||

Verse 40

त्यज धर्ममधर्मं च उभे सत्यानृते त्यज। उभे सत्यानृते त्यक्त्वा येन त्यजसि तं त्यज।।

tyaja dharmamadharmaṃ ca ubhe satyānṛte tyaja| ubhe satyānṛte tyaktvā yena tyajasi taṃ tyaja||

Verse 41

त्यज धर्ममसंकल्पादधर्मं चाप्यलिप्सया। उभे सत्यानृते बुद्ध्या बुद्धिं परमनिश्चयात्।।

tyaja dharmamasaṃkalpādadharmaṃ cāpyalipsayā| ubhe satyānṛte buddhyā buddhiṃ paramaniścayāt||

Verse 42

अस्थिस्थूणं स्नायुयुतं मांसशोणितलेपनम्। चर्मावनद्धं दुर्गन्धिं पूर्णं मूत्रपुरीषयोः।।

asthisthūṇaṃ snāyuyutaṃ māṃsaśoṇitalepanam| carmāvanaddhaṃ durgandhiṃ pūrṇaṃ mūtrapurīṣayoḥ||

Verse 43

जराशोकसमाविष्टं रोगायतनमातुरम्। रजस्वलमनित्यं च भूतावासमिमं त्यज।।

jarāśokasamāviṣṭaṃ rogāyatanamāturam| rajasvalamanityaṃ ca bhūtāvāsamimaṃ tyaja||

Verse 44

इदं विश्वं जगत्सर्वमजगच्चापि यद्भवेत्। महाभूतात्मकं सर्वं महद्यत्परमाणु च।। क्षमैवाऽरित्राणि नौचालनदण्डा यस्याम्। धर्मस्थैर्यवटारकाम् इति झ. पाठः। तत्र धर्मस्यैर्यं वटारका नौकाकर्षणरज्जुर्यस्यां तामित्यर्थः। योगवाताध्वगां कृत्वेति ट. पाठः। कृत्वा नदीं तरेदिति ध. पाठः।।

idaṃ viśvaṃ jagatsarvamajagaccāpi yadbhavet| mahābhūtātmakaṃ sarvaṃ mahadyatparamāṇu ca|| kṣamaivā'ritrāṇi naucālanadaṇḍā yasyām| dharmasthairyavaṭārakām iti jha. pāṭhaḥ| tatra dharmasyairyaṃ vaṭārakā naukākarṣaṇarajjuryasyāṃ tāmityarthaḥ| yogavātādhvagāṃ kṛtveti ṭa. pāṭhaḥ| kṛtvā nadīṃ tarediti dha. pāṭhaḥ||

Verse 45

महाभूतानि खं वायुरग्निरापस्तथा मही। षष्ठं तु चेतना या तु आत्मा सप्तममुच्यते। अष्टमं तु मनो ज्ञेयं बुद्धिस्तु नवमी स्मृता।।

mahābhūtāni khaṃ vāyuragnirāpastathā mahī| ṣaṣṭhaṃ tu cetanā yā tu ātmā saptamamucyate| aṣṭamaṃ tu mano jñeyaṃ buddhistu navamī smṛtā||

Verse 46

इन्द्रियाणि च पञ्चैव तमः सत्वं रजस्तथा। इत्येष सप्तदशको राशिरव्यक्तसंज्ञकः।।

indriyāṇi ca pañcaiva tamaḥ satvaṃ rajastathā| ityeṣa saptadaśako rāśiravyaktasaṃjñakaḥ||

Verse 47

सर्वैरिहेन्द्रियार्थैश्च व्यक्ताव्यक्तैर्हि संहितः। चतुर्विशक इत्येष व्यक्ताव्यक्तमयो गणः।।

sarvairihendriyārthaiśca vyaktāvyaktairhi saṃhitaḥ| caturviśaka ityeṣa vyaktāvyaktamayo gaṇaḥ||

Verse 48

एतैः सर्वैः समायुक्तः पुमानित्यभिधीयते। त्रिवर्गं तु सुखं दुःखं जीवितं मरणं तथा।।

etaiḥ sarvaiḥ samāyuktaḥ pumānityabhidhīyate| trivargaṃ tu sukhaṃ duḥkhaṃ jīvitaṃ maraṇaṃ tathā||

Verse 49

य इदं वेद तत्त्वेन स वेद प्रभवाप्ययौ। पारम्पर्येह बोद्धव्यं ज्ञानानां यच्च किंचन।।

ya idaṃ veda tattvena sa veda prabhavāpyayau| pāramparyeha boddhavyaṃ jñānānāṃ yacca kiṃcana||

Verse 50

इन्द्रियैर्गृह्यते यद्यत्तत्तद्व्यक्तमिति स्थितिः। अव्यक्तमिति विज्ञेयं लिङ्गग्राह्यमतीन्द्रियम्।।

indriyairgṛhyate yadyattattadvyaktamiti sthitiḥ| avyaktamiti vijñeyaṃ liṅgagrāhyamatīndriyam||

Verse 51

इन्द्रियैर्नियतैर्देही धाराभिरिव तर्प्यते। लोके विततमात्मानं लोकांश्चात्मनि पश्यति।।

indriyairniyatairdehī dhārābhiriva tarpyate| loke vitatamātmānaṃ lokāṃścātmani paśyati||

Verse 52

परावरदृशः शक्तिर्ज्ञानमूला न नश्यति। पश्यतः सर्वभूतानि सर्वावस्थासु सर्वदा।।

parāvaradṛśaḥ śaktirjñānamūlā na naśyati| paśyataḥ sarvabhūtāni sarvāvasthāsu sarvadā||

Verse 53

ब्रह्मभूतस्य संयोगो नाशुभेनोपपद्यते। ज्ञानेन विविधान्क्लेशानतिवृत्तस्य मोहजान्।।

brahmabhūtasya saṃyogo nāśubhenopapadyate| jñānena vividhānkleśānativṛttasya mohajān||

Verse 54

लोके बुद्धिप्रकाशेन लोकमार्गो न रिष्यते। अनादिनिधनज्ञं तमात्मनि स्थितमव्ययम्।। महद्यत्परमाणुवदिति ट. थ. पाठः।।

loke buddhiprakāśena lokamārgo na riṣyate| anādinidhanajñaṃ tamātmani sthitamavyayam|| mahadyatparamāṇuvaditi ṭa. tha. pāṭhaḥ||

Verse 55

अकर्तारममूर्तं च भगवानाह तीर्थवित्। यो जन्तुः स्वकृतैस्तैस्तैः कर्मभिर्नित्यदुःखितः।। रिष्यते हिंस्यते।।

akartāramamūrtaṃ ca bhagavānāha tīrthavit| yo jantuḥ svakṛtaistaistaiḥ karmabhirnityaduḥkhitaḥ|| riṣyate hiṃsyate||

Verse 56

स दुःखप्रतिघातार्थं हन्ति जन्तूननेकधा। ततः कर्म समादत्ते पुनरन्यन्नवं बहु।।

sa duḥkhapratighātārthaṃ hanti jantūnanekadhā| tataḥ karma samādatte punaranyannavaṃ bahu||

Verse 57

तप्यतेऽथ पुनस्तेन भुक्त्वा पथ्यमिवातुरः। अजस्रमेव मोहान्धो दुःखेषु सुखसंज्ञितः।।

tapyate'tha punastena bhuktvā pathyamivāturaḥ| ajasrameva mohāndho duḥkheṣu sukhasaṃjñitaḥ||

Verse 58

बध्यते मथ्यते चैव कर्मभिर्मन्थवत्सदा। ततो निबद्धः स्वां योनिं कर्मणामुदयादिह।।

badhyate mathyate caiva karmabhirmanthavatsadā| tato nibaddhaḥ svāṃ yoniṃ karmaṇāmudayādiha||

Verse 59

परिभ्रमति संसारं चक्रवद्बहुवेदनः। सत्वं निर्वृत्तबन्धस्तु निवृत्तश्चापि कर्मतः।।

paribhramati saṃsāraṃ cakravadbahuvedanaḥ| satvaṃ nirvṛttabandhastu nivṛttaścāpi karmataḥ||

Verse 60

सर्ववित्सर्वजित्सिद्धौ भव भावविवर्जितः। संयमेन नवं बन्धं निवर्त्य तपसो बलात्। संप्राप्ता बहवः सिद्धिमप्यबाधां सुखोदयाम्।। तीर्थविन्मोक्षोपायवित्।।

sarvavitsarvajitsiddhau bhava bhāvavivarjitaḥ| saṃyamena navaṃ bandhaṃ nivartya tapaso balāt| saṃprāptā bahavaḥ siddhimapyabādhāṃ sukhodayām|| tīrthavinmokṣopāyavit||