Adhyaya 336

Verse 1

वैशंपायनादिशिष्यप्रवासेन विमनसं व्यासंप्रति नारदस्यागमनम्।। 1।। भीष्म उवाच॥ एतच्छ्रुत्वा गुरोर्वाक्यं व्यासशिष्या महौजसः । अन्योन्यं हृष्टमनसः परिषस्वजिरे तदा ॥१॥ उक्ताः स्मो यद्भगवता तदात्वायतिसंहितम् । तन्नो मनसि संरूढं करिष्यामस्तथा च तत् ॥२॥ अन्योन्यं च सभाज्यैवं सुप्रीतमनसः पुनः । विज्ञापयन्ति स्म गुरुं पुनर्वाक्यविशारदाः ॥३॥ शैलादस्मान्महीं गन्तुं काङ्क्षितं नो महामुने । वेदाननेकधा कर्तुं यदि ते रुचितं विभो ॥४॥ शिष्याणां वचनं श्रुत्वा पराशरसुतः प्रभुः । प्रत्युवाच ततो वाक्यं धर्मार्थसहितं हितम् ॥५॥ क्षितिं वा देवलोकं वा गम्यतां यदि रोचते । अप्रमादश्च वः कार्यो ब्रह्म हि प्रचुरच्छलम् ॥६॥ तेऽनुज्ञातास्ततः सर्वे गुरुणा सत्यवादिना । जग्मुः प्रदक्षिणं कृत्वा व्यासं मूर्ध्नाभिवाद्य च ॥७॥ अवतीर्य महीं तेऽथ चातुर्होत्रमकल्पयन् । संयाजयन्तो विप्रांश्च राजन्यांश्च विशस्तथा ॥८॥ पूज्यमाना द्विजैर्नित्यं मोदमाना गृहे रताः । याजनाध्यापनरताः श्रीमन्तो लोकविश्रुताः ॥९॥ अवतीर्णेषु शिष्येषु व्यासः पुत्रसहायवान् । तूष्णीं ध्यानपरो धीमानेकान्ते समुपाविशत् ॥१०॥ तं ददर्शाश्रमपदे नारदः सुमहातपाः । अथैनमब्रवीत्काले मधुराक्षरया गिरा ॥११॥ भो भो महर्षे वासिष्ठ ब्रह्मघोषो न वर्तते । एको ध्यानपरस्तूष्णीं किमास्से चिन्तयन्निव ॥१२॥ ब्रह्मघोषैर्विरहितः पर्वतोऽयं न शोभते । रजसा तमसा चैव सोमः सोपप्लवो यथा ॥१३॥ न भ्राजते यथापूर्वं निषादानामिवालयः । देवर्षिगणजुष्टोऽपि वेदध्वनिनिराकृतः ॥१४॥ ऋषयश्च हि देवाश्च गन्धर्वाश्च महौजसः । विमुक्ता ब्रह्मघोषेण न भ्राजन्ते यथा पुरा ॥१५॥ नारदस्य वचः श्रुत्वा कृष्णद्वैपायनोऽब्रवीत् । महर्षे यत्त्वया प्रोक्तं वेदवादविचक्षण ॥१६॥ एतन्मनोनुकूलं मे भवानर्हति भाषितुम् । सर्वज्ञः सर्वदर्शी च सर्वत्र च कुतूहली ॥१७॥ त्रिषु लोकेषु यद्वृत्तं सर्वं तव मते स्थितम् । तदाज्ञापय विप्रर्षे ब्रूहि किं करवाणि ते ॥१८॥ यन्मया समनुष्ठेयं ब्रह्मर्षे तदुदाहर । वियुक्तस्येह शिष्यैर्मे नातिहृष्टमिदं मनः ॥१९॥ नारद उवाच॥ अनाम्नायमला वेदा ब्राह्मणस्याव्रतं मलम् । मलं पृथिव्या वाहीकाः स्त्रीणां कौतूहलं मलम् ॥२०॥ अधीयतां भवान्वेदान्सार्धं पुत्रेण धीमता । विधुन्वन्ब्रह्मघोषेण रक्षोभयकृतं तमः ॥२१॥ भीष्म उवाच॥ नारदस्य वचः श्रुत्वा व्यासः परमधर्मवित् । तथेत्युवाच संहृष्टो वेदाभ्यासे दृढव्रतः ॥२२॥ शुकेन सह पुत्रेण वेदाभ्यासमथाकरोत् । स्वरेणोच्चैः स शैक्षेण लोकानापूरयन्निव ॥२३॥ तयोरभ्यसतोरेवं नानाधर्मप्रवादिनोः । वातोऽतिमात्रं प्रववौ समुद्रानिलवेजितः ॥२४॥ ततोऽनध्याय इति तं व्यासः पुत्रमवारयत् । शुको वारितमात्रस्तु कौतूहलसमन्वितः ॥२५॥ अपृच्छत्पितरं ब्रह्मन्कुतो वायुरभूदयम् । आख्यातुमर्हति भवान्वायोः सर्वं विचेष्टितम् ॥२६॥ शुकस्यैतद्वचः श्रुत्वा व्यासः परमविस्मितः । अनध्यायनिमित्तेऽस्मिन्निदं वचनमब्रवीत् ॥२७॥ दिव्यं ते चक्षुरुत्पन्नं स्वस्थं ते निर्मलं मनः । तमसा रजसा चापि त्यक्तः सत्त्वे व्यवस्थितः ॥२८॥ आदर्शे स्वामिव छायां पश्यस्यात्मानमात्मना । न्यस्यात्मनि स्वयं वेदान्बुद्ध्या समनुचिन्तय ॥२९॥ देवयानचरो विष्णोः पितृयानश्च तामसः । द्वावेतौ प्रेत्य पन्थानौ दिवं चाधश्च गच्छतः ॥३०॥ पृथिव्यामन्तरिक्षे च यत्र संवान्ति वायवः । सप्तैते वायुमार्गा वै तान्निबोधानुपूर्वशः ॥३१॥ तत्र देवगणाः साध्याः समभूवन्महाबलाः । तेषामप्यभवत्पुत्रः समानो नाम दुर्जयः ॥३२॥ उदानस्तस्य पुत्रोऽभूद्व्यानस्तस्याभवत्सुतः । अपानश्च ततो ज्ञेयः प्राणश्चापि ततः परम् ॥३३॥ अनपत्योऽभवत्प्राणो दुर्धर्षः शत्रुतापनः । पृथक्कर्माणि तेषां तु प्रवक्ष्यामि यथातथम् ॥३४॥ प्राणिनां सर्वतो वायुश्चेष्टा वर्तयते पृथक् । प्राणनाच्चैव भूतानां प्राण इत्यभिधीयते ॥३५॥ प्रेरयत्यभ्रसङ्घातान्धूमजांश्चोष्मजांश्च यः । प्रथमः प्रथमे मार्गे प्रवहो नाम सोऽनिलः ॥३६॥ अम्बरे स्नेहमभ्रेभ्यस्तडिद्भ्यश्चोत्तमद्युतिः । आवहो नाम संवाति द्वितीयः श्वसनो नदन् ॥३७॥ उदयं ज्योतिषां शश्वत्सोमादीनां करोति यः । अन्तर्देहेषु चोदानं यं वदन्ति महर्षयः ॥३८॥ यश्चतुर्भ्यः समुद्रेभ्यो वायुर्धारयते जलम् । उद्धृत्याददते चापो जीमूतेभ्योऽम्बरेऽनिलः ॥३९॥ योऽद्भिः संयोज्य जीमूतान्पर्जन्याय प्रयच्छति । उद्वहो नाम वर्षिष्ठस्त्रितीयः स सदागतिः ॥४०॥ समुह्यमाना बहुधा येन नीलाः पृथग्घनाः । वर्षमोक्षकृतारम्भास्ते भवन्ति घनाघनाः ॥४१॥ संहता येन चाविद्धा भवन्ति नदतां नदाः । रक्षणार्थाय सम्भूता मेघत्वमुपयान्ति च ॥४२॥ योऽसौ वहति देवानां विमानानि विहायसा । चतुर्थः संवहो नाम वायुः स गिरिमर्दनः ॥४३॥ येन वेगवता रुग्णा रूक्षेणारुजता रसान् । वायुना विहता मेघा न भवन्ति बलाहकाः ॥४४॥ दारुणोत्पातसञ्चारो नभसः स्तनयित्नुमान् । पञ्चमः स महावेगो विवहो नाम मारुतः ॥४५॥ यस्मिन्पारिप्लवे दिव्या वहन्त्यापो विहायसा । पुण्यं चाकाशगङ्गायास्तोयं विष्टभ्य तिष्ठति ॥४६॥ दूरात्प्रतिहतो यस्मिन्नेकरश्मिर्दिवाकरः । योनिरंशुसहस्रस्य येन भाति वसुन्धरा ॥४७॥ यस्मादाप्यायते सोमो निधिर्दिव्योऽमृतस्य च । षष्ठः परिवहो नाम स वायुर्जवतां वरः ॥४८॥ सर्वप्राणभृतां प्राणान्योऽन्तकाले निरस्यति । यस्य वर्त्मानुवर्तेते मृत्युवैवस्वतावुभौ ॥४९॥ सम्यगन्वीक्षतां बुद्ध्या शान्तयाध्यात्मनित्यया । ध्यानाभ्यासाभिरामाणां योऽमृतत्वाय कल्पते ॥५०॥ यं समासाद्य वेगेन दिशामन्तं प्रपेदिरे । दक्षस्य दश पुत्राणां सहस्राणि प्रजापतेः ॥५१॥ येन सृष्टः पराभूतो यात्येव न निवर्तते । परावहो नाम परो वायुः स दुरतिक्रमः ॥५२॥ एवमेतेऽदितेः पुत्रा मारुताः परमाद्भुताः । अनारमन्तः संवान्ति सर्वगाः सर्वधारिणः ॥५३॥ एतत्तु महदाश्चर्यं यदयं पर्वतोत्तमः । कम्पितः सहसा तेन वायुनाभिप्रवायता ॥५४॥ विष्णोर्निःश्वासवातोऽयं यदा वेगसमीरितः । सहसोदीर्यते तात जगत्प्रव्यथते तदा ॥५५॥ तस्माद्ब्रह्मविदो ब्रह्म नाधीयन्तेऽतिवायति । वायोर्वायुभयं ह्युक्तं ब्रह्म तत्पीडितं भवेत् ॥५६॥ एतावदुक्त्वा वचनं पराशरसुतः प्रभुः । उक्त्वा पुत्रमधीष्वेति व्योमगङ्गामयात्तदा ॥५७॥ भीष्म उवाच। एतच्छ्रुत्वा गुरोर्वाक्यं व्यासशिष्या महौजसः। अन्योन्यं हृष्टमनसः परिषस्वजिरे तदा।।

vaiśaṃpāyanādiśiṣyapravāsena vimanasaṃ vyāsaṃprati nāradasyāgamanam|| 1|| bhīṣma uvāca|| etacchrutvā gurorvākyaṃ vyāsaśiṣyā mahaujasaḥ | anyonyaṃ hṛṣṭamanasaḥ pariṣasvajire tadā ||1|| uktāḥ smo yadbhagavatā tadātvāyatisaṃhitam | tanno manasi saṃrūḍhaṃ kariṣyāmastathā ca tat ||2|| anyonyaṃ ca sabhājyaivaṃ suprītamanasaḥ punaḥ | vijñāpayanti sma guruṃ punarvākyaviśāradāḥ ||3|| śailādasmānmahīṃ gantuṃ kāṅkṣitaṃ no mahāmune | vedānanekadhā kartuṃ yadi te rucitaṃ vibho ||4|| śiṣyāṇāṃ vacanaṃ śrutvā parāśarasutaḥ prabhuḥ | pratyuvāca tato vākyaṃ dharmārthasahitaṃ hitam ||5|| kṣitiṃ vā devalokaṃ vā gamyatāṃ yadi rocate | apramādaśca vaḥ kāryo brahma hi pracuracchalam ||6|| te'nujñātāstataḥ sarve guruṇā satyavādinā | jagmuḥ pradakṣiṇaṃ kṛtvā vyāsaṃ mūrdhnābhivādya ca ||7|| avatīrya mahīṃ te'tha cāturhotramakalpayan | saṃyājayanto viprāṃśca rājanyāṃśca viśastathā ||8|| pūjyamānā dvijairnityaṃ modamānā gṛhe ratāḥ | yājanādhyāpanaratāḥ śrīmanto lokaviśrutāḥ ||9|| avatīrṇeṣu śiṣyeṣu vyāsaḥ putrasahāyavān | tūṣṇīṃ dhyānaparo dhīmānekānte samupāviśat ||10|| taṃ dadarśāśramapade nāradaḥ sumahātapāḥ | athainamabravītkāle madhurākṣarayā girā ||11|| bho bho maharṣe vāsiṣṭha brahmaghoṣo na vartate | eko dhyānaparastūṣṇīṃ kimāsse cintayanniva ||12|| brahmaghoṣairvirahitaḥ parvato'yaṃ na śobhate | rajasā tamasā caiva somaḥ sopaplavo yathā ||13|| na bhrājate yathāpūrvaṃ niṣādānāmivālayaḥ | devarṣigaṇajuṣṭo'pi vedadhvaninirākṛtaḥ ||14|| ṛṣayaśca hi devāśca gandharvāśca mahaujasaḥ | vimuktā brahmaghoṣeṇa na bhrājante yathā purā ||15|| nāradasya vacaḥ śrutvā kṛṣṇadvaipāyano'bravīt | maharṣe yattvayā proktaṃ vedavādavicakṣaṇa ||16|| etanmanonukūlaṃ me bhavānarhati bhāṣitum | sarvajñaḥ sarvadarśī ca sarvatra ca kutūhalī ||17|| triṣu lokeṣu yadvṛttaṃ sarvaṃ tava mate sthitam | tadājñāpaya viprarṣe brūhi kiṃ karavāṇi te ||18|| yanmayā samanuṣṭheyaṃ brahmarṣe tadudāhara | viyuktasyeha śiṣyairme nātihṛṣṭamidaṃ manaḥ ||19|| nārada uvāca|| anāmnāyamalā vedā brāhmaṇasyāvrataṃ malam | malaṃ pṛthivyā vāhīkāḥ strīṇāṃ kautūhalaṃ malam ||20|| adhīyatāṃ bhavānvedānsārdhaṃ putreṇa dhīmatā | vidhunvanbrahmaghoṣeṇa rakṣobhayakṛtaṃ tamaḥ ||21|| bhīṣma uvāca|| nāradasya vacaḥ śrutvā vyāsaḥ paramadharmavit | tathetyuvāca saṃhṛṣṭo vedābhyāse dṛḍhavrataḥ ||22|| śukena saha putreṇa vedābhyāsamathākarot | svareṇoccaiḥ sa śaikṣeṇa lokānāpūrayanniva ||23|| tayorabhyasatorevaṃ nānādharmapravādinoḥ | vāto'timātraṃ pravavau samudrānilavejitaḥ ||24|| tato'nadhyāya iti taṃ vyāsaḥ putramavārayat | śuko vāritamātrastu kautūhalasamanvitaḥ ||25|| apṛcchatpitaraṃ brahmankuto vāyurabhūdayam | ākhyātumarhati bhavānvāyoḥ sarvaṃ viceṣṭitam ||26|| śukasyaitadvacaḥ śrutvā vyāsaḥ paramavismitaḥ | anadhyāyanimitte'sminnidaṃ vacanamabravīt ||27|| divyaṃ te cakṣurutpannaṃ svasthaṃ te nirmalaṃ manaḥ | tamasā rajasā cāpi tyaktaḥ sattve vyavasthitaḥ ||28|| ādarśe svāmiva chāyāṃ paśyasyātmānamātmanā | nyasyātmani svayaṃ vedānbuddhyā samanucintaya ||29|| devayānacaro viṣṇoḥ pitṛyānaśca tāmasaḥ | dvāvetau pretya panthānau divaṃ cādhaśca gacchataḥ ||30|| pṛthivyāmantarikṣe ca yatra saṃvānti vāyavaḥ | saptaite vāyumārgā vai tānnibodhānupūrvaśaḥ ||31|| tatra devagaṇāḥ sādhyāḥ samabhūvanmahābalāḥ | teṣāmapyabhavatputraḥ samāno nāma durjayaḥ ||32|| udānastasya putro'bhūdvyānastasyābhavatsutaḥ | apānaśca tato jñeyaḥ prāṇaścāpi tataḥ param ||33|| anapatyo'bhavatprāṇo durdharṣaḥ śatrutāpanaḥ | pṛthakkarmāṇi teṣāṃ tu pravakṣyāmi yathātatham ||34|| prāṇināṃ sarvato vāyuśceṣṭā vartayate pṛthak | prāṇanāccaiva bhūtānāṃ prāṇa ityabhidhīyate ||35|| prerayatyabhrasaṅghātāndhūmajāṃścoṣmajāṃśca yaḥ | prathamaḥ prathame mārge pravaho nāma so'nilaḥ ||36|| ambare snehamabhrebhyastaḍidbhyaścottamadyutiḥ | āvaho nāma saṃvāti dvitīyaḥ śvasano nadan ||37|| udayaṃ jyotiṣāṃ śaśvatsomādīnāṃ karoti yaḥ | antardeheṣu codānaṃ yaṃ vadanti maharṣayaḥ ||38|| yaścaturbhyaḥ samudrebhyo vāyurdhārayate jalam | uddhṛtyādadate cāpo jīmūtebhyo'mbare'nilaḥ ||39|| yo'dbhiḥ saṃyojya jīmūtānparjanyāya prayacchati | udvaho nāma varṣiṣṭhastritīyaḥ sa sadāgatiḥ ||40|| samuhyamānā bahudhā yena nīlāḥ pṛthagghanāḥ | varṣamokṣakṛtārambhāste bhavanti ghanāghanāḥ ||41|| saṃhatā yena cāviddhā bhavanti nadatāṃ nadāḥ | rakṣaṇārthāya sambhūtā meghatvamupayānti ca ||42|| yo'sau vahati devānāṃ vimānāni vihāyasā | caturthaḥ saṃvaho nāma vāyuḥ sa girimardanaḥ ||43|| yena vegavatā rugṇā rūkṣeṇārujatā rasān | vāyunā vihatā meghā na bhavanti balāhakāḥ ||44|| dāruṇotpātasañcāro nabhasaḥ stanayitnumān | pañcamaḥ sa mahāvego vivaho nāma mārutaḥ ||45|| yasminpāriplave divyā vahantyāpo vihāyasā | puṇyaṃ cākāśagaṅgāyāstoyaṃ viṣṭabhya tiṣṭhati ||46|| dūrātpratihato yasminnekaraśmirdivākaraḥ | yoniraṃśusahasrasya yena bhāti vasundharā ||47|| yasmādāpyāyate somo nidhirdivyo'mṛtasya ca | ṣaṣṭhaḥ parivaho nāma sa vāyurjavatāṃ varaḥ ||48|| sarvaprāṇabhṛtāṃ prāṇānyo'ntakāle nirasyati | yasya vartmānuvartete mṛtyuvaivasvatāvubhau ||49|| samyaganvīkṣatāṃ buddhyā śāntayādhyātmanityayā | dhyānābhyāsābhirāmāṇāṃ yo'mṛtatvāya kalpate ||50|| yaṃ samāsādya vegena diśāmantaṃ prapedire | dakṣasya daśa putrāṇāṃ sahasrāṇi prajāpateḥ ||51|| yena sṛṣṭaḥ parābhūto yātyeva na nivartate | parāvaho nāma paro vāyuḥ sa duratikramaḥ ||52|| evamete'diteḥ putrā mārutāḥ paramādbhutāḥ | anāramantaḥ saṃvānti sarvagāḥ sarvadhāriṇaḥ ||53|| etattu mahadāścaryaṃ yadayaṃ parvatottamaḥ | kampitaḥ sahasā tena vāyunābhipravāyatā ||54|| viṣṇorniḥśvāsavāto'yaṃ yadā vegasamīritaḥ | sahasodīryate tāta jagatpravyathate tadā ||55|| tasmādbrahmavido brahma nādhīyante'tivāyati | vāyorvāyubhayaṃ hyuktaṃ brahma tatpīḍitaṃ bhavet ||56|| etāvaduktvā vacanaṃ parāśarasutaḥ prabhuḥ | uktvā putramadhīṣveti vyomagaṅgāmayāttadā ||57|| bhīṣma uvāca| etacchrutvā gurorvākyaṃ vyāsaśiṣyā mahaujasaḥ| anyonyaṃ hṛṣṭamanasaḥ pariṣasvajire tadā||

Verse 2

उक्ताः स्मो यद्भगवता तदात्वायतिसंहितम्। तन्नो मनसि संरूढं करिष्यामस्तथा च तत्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि षट्‌त्रिंशदधिकत्रिशततमोऽध्यायः।। 336।।

uktāḥ smo yadbhagavatā tadātvāyatisaṃhitam| tanno manasi saṃrūḍhaṃ kariṣyāmastathā ca tat|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi ṣaṭ‌triṃśadadhikatriśatatamo'dhyāyaḥ|| 336||

Verse 3

अन्योन्यं संविभाष्यैवं सुप्रीतमनसः पुनः। विज्ञापयन्ति स्म गुरुं पुनर्वाक्यविशारदाः।।

anyonyaṃ saṃvibhāṣyaivaṃ suprītamanasaḥ punaḥ| vijñāpayanti sma guruṃ punarvākyaviśāradāḥ||

Verse 4

शैलादस्मान्महीं गन्तुं काङ्क्षितं नो महामुने। वेदाननेकधा कर्तुं यदि ते रुचितं प्रभो।।

śailādasmānmahīṃ gantuṃ kāṅkṣitaṃ no mahāmune| vedānanekadhā kartuṃ yadi te rucitaṃ prabho||

Verse 5

शिष्याणां वचनं श्रुत्वा पराशरसुतः प्रभुः। प्रत्युवाच ततो वाक्यं धर्मार्थसहितं हितम्।।

śiṣyāṇāṃ vacanaṃ śrutvā parāśarasutaḥ prabhuḥ| pratyuvāca tato vākyaṃ dharmārthasahitaṃ hitam||

Verse 6

क्षितिं वा देवलोकं वा गम्यतां यदि रोचते। अप्रमादश्च वः कार्यो ब्रह्म हि प्रचुरच्छलम्।।

kṣitiṃ vā devalokaṃ vā gamyatāṃ yadi rocate| apramādaśca vaḥ kāryo brahma hi pracuracchalam||

Verse 7

तेऽनुज्ञातास्ततः सर्वे गुरुणा सत्यवादिना। जग्मुः प्रदक्षिणं कृत्वा व्यासं मूर्ध्नाऽभिवाद्य च।।

te'nujñātāstataḥ sarve guruṇā satyavādinā| jagmuḥ pradakṣiṇaṃ kṛtvā vyāsaṃ mūrdhnā'bhivādya ca||

Verse 8

अवतीर्य महीं तेऽथ चातुर्होत्रमकल्पयन्। संयाजयन्तो विप्रांश्च राजन्यांश्च विशस्तथा।।

avatīrya mahīṃ te'tha cāturhotramakalpayan| saṃyājayanto viprāṃśca rājanyāṃśca viśastathā||

Verse 9

पूज्यमाना द्विजैर्नित्यं मोदमाना गृहे रताः। याजनाध्यापनरताः श्रीमन्तो लोकविश्रुताः।।

pūjyamānā dvijairnityaṃ modamānā gṛhe ratāḥ| yājanādhyāpanaratāḥ śrīmanto lokaviśrutāḥ||

Verse 10

अवतीर्णेषु शिष्येषु व्यासः पुत्रसहायवान्। तूष्णीं ध्यानपरो धीमानेकान्ते समुपाविशत्।।

avatīrṇeṣu śiṣyeṣu vyāsaḥ putrasahāyavān| tūṣṇīṃ dhyānaparo dhīmānekānte samupāviśat||

Verse 11

एतस्मिन्नेव काले तु देवर्षिर्नारदस्तथा। हिमवन्तमगं द्रष्टुं सिद्धचारणसेवितम्।।

etasminneva kāle tu devarṣirnāradastathā| himavantamagaṃ draṣṭuṃ siddhacāraṇasevitam||

Verse 12

तं ददर्शाश्रमपदे नारदः सुमहातपाः। अथैनमब्रवीत्काले मधुराक्षरया गिरा।।

taṃ dadarśāśramapade nāradaḥ sumahātapāḥ| athainamabravītkāle madhurākṣarayā girā||

Verse 13

भोभो महर्षे वासिष्ठ ब्रह्मघोषो न वर्तते। एको ध्यानपरस्तूष्णीं किमास्से चिन्तयन्निव।।

bhobho maharṣe vāsiṣṭha brahmaghoṣo na vartate| eko dhyānaparastūṣṇīṃ kimāsse cintayanniva||

Verse 14

ब्रह्मघोषैर्विरहितः पर्वतोऽयं न शोभते। रजसा तमसा चैव सोमः सोपप्लवो यथा।। तदात्वायतिसंहितम् तदात्वे तत्काले आयतौ उत्तरकाले च संहितं सम्यक्हितम्।।

brahmaghoṣairvirahitaḥ parvato'yaṃ na śobhate| rajasā tamasā caiva somaḥ sopaplavo yathā|| tadātvāyatisaṃhitam tadātve tatkāle āyatau uttarakāle ca saṃhitaṃ samyakhitam||

Verse 15

न भ्राजते यथापूर्वं निषादानामिवालयः। देवर्षिगणजुष्टोऽपि वेदध्वनिविनाकृतः।। सोपप्लवो राहुग्रस्तः।।

na bhrājate yathāpūrvaṃ niṣādānāmivālayaḥ| devarṣigaṇajuṣṭo'pi vedadhvanivinākṛtaḥ|| sopaplavo rāhugrastaḥ||

Verse 16

ऋषयश्च हि देवाश्च गन्धर्वाश्च महौजसः। वियुक्ता ब्रह्मघोषेण न भ्राजन्ते यथा पुरा।।

ṛṣayaśca hi devāśca gandharvāśca mahaujasaḥ| viyuktā brahmaghoṣeṇa na bhrājante yathā purā||

Verse 17

नारदस्य वचः श्रुत्वा कृष्णद्वैपायनोऽब्रवीत्। महर्षे यत्त्वया प्रोक्तं वेदवादविचक्षण।।

nāradasya vacaḥ śrutvā kṛṣṇadvaipāyano'bravīt| maharṣe yattvayā proktaṃ vedavādavicakṣaṇa||

Verse 18

एतन्मनोऽनुकूलं मे भवानर्हसि भाषितुम्। सर्वज्ञः सर्वदर्शी च सर्वत्र च कुतूहली।।

etanmano'nukūlaṃ me bhavānarhasi bhāṣitum| sarvajñaḥ sarvadarśī ca sarvatra ca kutūhalī||

Verse 19

त्रिषु लोकेषु यद्वृत्तं सर्वं तव मते स्थितम्। तदाज्ञापय विप्रर्षे ब्रूहि किं करवाणि ते।। वेदध्वनिनिराकृत इति झ. ट. पाठः।।

triṣu lokeṣu yadvṛttaṃ sarvaṃ tava mate sthitam| tadājñāpaya viprarṣe brūhi kiṃ karavāṇi te|| vedadhvaninirākṛta iti jha. ṭa. pāṭhaḥ||

Verse 20

यन्मया समनुष्ठेयं ब्रह्मर्षे तदुदाहर। वियुक्तस्येह शिष्यैर्मे नातिहृष्टमिदं मनः।।

yanmayā samanuṣṭheyaṃ brahmarṣe tadudāhara| viyuktasyeha śiṣyairme nātihṛṣṭamidaṃ manaḥ||

Verse 21

नारद उवाच। अनाम्नायमला वेदा ब्राह्मणस्याव्रतं मलम्। मलं पृथिव्या बाह्वीकाः स्त्रीणां कौतूहलं मलम्।। तदाज्ञापय देवर्षे इति ड. पाठः।।

nārada uvāca| anāmnāyamalā vedā brāhmaṇasyāvrataṃ malam| malaṃ pṛthivyā bāhvīkāḥ strīṇāṃ kautūhalaṃ malam|| tadājñāpaya devarṣe iti ḍa. pāṭhaḥ||

Verse 22

अधीयतां भवान्वेदान्सार्घं पुत्रेण धीमता। विधुन्वन्ब्रह्मघोषेण रक्षोभयकृतं तमः।। पृथिव्या वाहीका इति ड. पाठः।।

adhīyatāṃ bhavānvedānsārghaṃ putreṇa dhīmatā| vidhunvanbrahmaghoṣeṇa rakṣobhayakṛtaṃ tamaḥ|| pṛthivyā vāhīkā iti ḍa. pāṭhaḥ||

Verse 23

भीष्म उवाच। नारदस्य वचः श्रुत्वा व्यासः परमधर्मवित्। तथेत्युक्त्वाऽथ संहृष्टो वेदाभ्यासे दृढव्रतः।।

bhīṣma uvāca| nāradasya vacaḥ śrutvā vyāsaḥ paramadharmavit| tathetyuktvā'tha saṃhṛṣṭo vedābhyāse dṛḍhavrataḥ||

Verse 24

* उवाच च महाप्राज्ञं नारदं पुनरेव हि।।

* uvāca ca mahāprājñaṃ nāradaṃ punareva hi||

Verse 25

मलं पृथिव्या बाह्लीका इत्युक्तमधुना त्वया। कीदृशाश्चैव वाह्लीका ब्रूहि मे वदतां वर।।

malaṃ pṛthivyā bāhlīkā ityuktamadhunā tvayā| kīdṛśāścaiva vāhlīkā brūhi me vadatāṃ vara||

Verse 26

नारद उवाच। अस्यां पृथिव्यां चत्वारो देशाः पापजनैर्वृताः। युगन्धरस्तु प्रथमस्तथा भूतिलकः स्मृतः।।

nārada uvāca| asyāṃ pṛthivyāṃ catvāro deśāḥ pāpajanairvṛtāḥ| yugandharastu prathamastathā bhūtilakaḥ smṛtaḥ||

Verse 27

अच्युतच्छल इत्युक्तस्तृतीयः पारकृत्तमः। चतुर्थस्तु महापापो बाह्लीक इति संज्ञितः।।

acyutacchala ityuktastṛtīyaḥ pārakṛttamaḥ| caturthastu mahāpāpo bāhlīka iti saṃjñitaḥ||

Verse 28

भृगोष्ट्रगर्दभक्षीरं पिबन्त्यस्य युगन्धरे। एवकर्णास्तु दृश्यन्ते जना वै ह्यच्युतस्थले।।

bhṛgoṣṭragardabhakṣīraṃ pibantyasya yugandhare| evakarṇāstu dṛśyante janā vai hyacyutasthale||

Verse 29

मेहन्ति च मलं पापा विसृजन्ति जलेषु वै। नित्यं भूतिलकेत्यन्नं तज्जलं च पिबन्ति च।।

mehanti ca malaṃ pāpā visṛjanti jaleṣu vai| nityaṃ bhūtilaketyannaṃ tajjalaṃ ca pibanti ca||

Verse 30

हरिबाह्यास्तु बाहीका न स्मरन्ति हरिं क्वचित्। ऐहलौकिकमोक्षं ते मांसशोणितवर्धनाः। वृथा जाता भविष्यन्ति बाह्लीका इति विश्रुताः।।

haribāhyāstu bāhīkā na smaranti hariṃ kvacit| aihalaukikamokṣaṃ te māṃsaśoṇitavardhanāḥ| vṛthā jātā bhaviṣyanti bāhlīkā iti viśrutāḥ||

Verse 31

पुष्कराहारनिरताः पिशाचा यदभाषते। मुसुण्ठीं परिगृह्योग्रां तच्छृणुष्व महामुने।।

puṣkarāhāraniratāḥ piśācā yadabhāṣate| musuṇṭhīṃ parigṛhyogrāṃ tacchṛṇuṣva mahāmune||

Verse 32

ब्राह्मणीं बहुपुत्रां तां पुष्करे स्नातुमागताम्। युगन्धरे पयः पीत्वा ह्युचिता ह्यच्युतस्थले।।

brāhmaṇīṃ bahuputrāṃ tāṃ puṣkare snātumāgatām| yugandhare payaḥ pītvā hyucitā hyacyutasthale||

Verse 33

तथा भूतिलके स्नात्वा बाह्लीकांश्च निरीक्ष्य वै। आगताऽसि तथा स्नातुं कथं स्वर्गं न गच्छसि।।

tathā bhūtilake snātvā bāhlīkāṃśca nirīkṣya vai| āgatā'si tathā snātuṃ kathaṃ svargaṃ na gacchasi||

Verse 34

इत्युक्त्वा ब्राह्मणीभाण्डं पोथयित्वा मुसुण्ठिना। उवाच क्रोधताम्राक्षी पिशाची तीर्थपालिका।।

ityuktvā brāhmaṇībhāṇḍaṃ pothayitvā musuṇṭhinā| uvāca krodhatāmrākṣī piśācī tīrthapālikā||

Verse 35

एतत्तु ते दिवावृत्तं रात्रौ वृत्तमथान्यथा। गच्छ बाह्लीकसंसर्गादशुचित्वं न संशयः।।

etattu te divāvṛttaṃ rātrau vṛttamathānyathā| gaccha bāhlīkasaṃsargādaśucitvaṃ na saṃśayaḥ||

Verse 36

यद्द्विषन्ति महात्मानं न स्मरन्ति जनार्दनम्। न तेषां पुण्यतीर्थेषु गतिः संसर्गिणामपि।।

yaddviṣanti mahātmānaṃ na smaranti janārdanam| na teṣāṃ puṇyatīrtheṣu gatiḥ saṃsargiṇāmapi||

Verse 37

उद्युक्ता ब्राह्मणी भीता प्रतियाता सुतैः सह। स्वदेहस्था जजापैवं सपुत्रा ध्यानतत्परा।।

udyuktā brāhmaṇī bhītā pratiyātā sutaiḥ saha| svadehasthā jajāpaivaṃ saputrā dhyānatatparā||

Verse 38

अनन्तस्य हरेः शुद्धं नाम वै द्वादशाक्षरम्। वत्सरत्रितये पूर्णे ब्राह्मणी पुनरागता।।

anantasya hareḥ śuddhaṃ nāma vai dvādaśākṣaram| vatsaratritaye pūrṇe brāhmaṇī punarāgatā||

Verse 39

सपुत्रा पुष्करद्वारं पिशाच्याह तथागतम्। नमस्ते ब्राह्मणि शुभे पूताऽहं तव दर्शनात्।।

saputrā puṣkaradvāraṃ piśācyāha tathāgatam| namaste brāhmaṇi śubhe pūtā'haṃ tava darśanāt||

Verse 40

कुरु तीर्थाभिषेकं च सपुत्रा पापवर्जिता। हरेर्नाम्ना च मां साध्वी जलेन स्प्रष्टुमर्हसि।।

kuru tīrthābhiṣekaṃ ca saputrā pāpavarjitā| harernāmnā ca māṃ sādhvī jalena spraṣṭumarhasi||

Verse 41

इत्युक्ता ब्राह्मणी हृष्टा पुत्रैः सह शुभव्रता। जलेन प्रोक्षयामास द्वादशाक्षरसंयुतम्।।

ityuktā brāhmaṇī hṛṣṭā putraiḥ saha śubhavratā| jalena prokṣayāmāsa dvādaśākṣarasaṃyutam||

Verse 42

तत्क्षणादभवच्छुद्धा पिशाची दिव्यरूपिणी। अप्सरा ह्यभवद्दिव्या गता स्वर्लोकमुत्तभम्।।

tatkṣaṇādabhavacchuddhā piśācī divyarūpiṇī| apsarā hyabhavaddivyā gatā svarlokamuttabham||

Verse 43

ब्राह्मणी चैव कालेन वासुदेवपरायणा। सपुत्रा चागता स्थानमच्युतस्य शुभं परम्।।

brāhmaṇī caiva kālena vāsudevaparāyaṇā| saputrā cāgatā sthānamacyutasya śubhaṃ param||

Verse 44

एतत्ते कथितं विद्वन्मुने कालोऽयमागतः।।

etatte kathitaṃ vidvanmune kālo'yamāgataḥ||

Verse 45

गमिष्येऽहं महाप्राज्ञ आगमिष्यामि वै पुनः। इत्युक्त्वा स जगामाथ नारदो वदतांवरः।।

gamiṣye'haṃ mahāprājña āgamiṣyāmi vai punaḥ| ityuktvā sa jagāmātha nārado vadatāṃvaraḥ||

Verse 46

द्वैपायनस्तु भगवांस्तच्छ्रुत्वा मुनिसत्तमात्। शुकेन सह पुत्रेण वेदाभ्यासमथाकरोत्। स्वरेणोच्चैः सशैक्ष्येण लोकानापूरयन्निव।।

dvaipāyanastu bhagavāṃstacchrutvā munisattamāt| śukena saha putreṇa vedābhyāsamathākarot| svareṇoccaiḥ saśaikṣyeṇa lokānāpūrayanniva||

Verse 47

तयोरभ्यसतोरेव नानाधर्मप्रवादिनोः। वातोऽतिमात्रं प्रववौ समुद्रानिलवेजितः।। अधीयता भवानिति झ. ड. पाठः। रजोभयकृतं तम इति ध. पाठः।।

tayorabhyasatoreva nānādharmapravādinoḥ| vāto'timātraṃ pravavau samudrānilavejitaḥ|| adhīyatā bhavāniti jha. ḍa. pāṭhaḥ| rajobhayakṛtaṃ tama iti dha. pāṭhaḥ||

Verse 48

ततोऽनध्याय इति तं व्यासः पुत्रमवारयत्। शुको वारितमात्रस्तु कौतूहलसमन्वितः।।

tato'nadhyāya iti taṃ vyāsaḥ putramavārayat| śuko vāritamātrastu kautūhalasamanvitaḥ||

Verse 49

अपृच्छत्पितरं ब्रह्मन्कुतो वायुरभूदयम्। आख्यातुमर्हति भवान्वायोः सर्वं विचेष्टितम्।। समुद्रानिलवेगित इति ट.ड. पाठः।।

apṛcchatpitaraṃ brahmankuto vāyurabhūdayam| ākhyātumarhati bhavānvāyoḥ sarvaṃ viceṣṭitam|| samudrānilavegita iti ṭa.ḍa. pāṭhaḥ||

Verse 50

शुकस्यैतद्वचः श्रुत्वा व्यासः परमधर्मवित्। अनध्यायनिमित्तेऽस्मिन्निदं वचनमब्रवीत्।।

śukasyaitadvacaḥ śrutvā vyāsaḥ paramadharmavit| anadhyāyanimitte'sminnidaṃ vacanamabravīt||

Verse 51

दिव्यं ते चक्षुरुत्पन्नं स्वस्थं ते निश्चलं मनः। तमसा रजसा चापि त्यक्तः सत्वे व्यवस्थितः।।

divyaṃ te cakṣurutpannaṃ svasthaṃ te niścalaṃ manaḥ| tamasā rajasā cāpi tyaktaḥ satve vyavasthitaḥ||

Verse 52

आदर्शे रस्वामिव च्छायां पश्यस्यात्मानमात्मना। न्यस्यात्मनि स्वयं चेतो बुद्ध्या समनुचिन्तय।। पितरं प्रह्ल इति ट. ड. पाठः। अपृच्छत्पितरं पुत्र इति ध. पाठः।।

ādarśe rasvāmiva cchāyāṃ paśyasyātmānamātmanā| nyasyātmani svayaṃ ceto buddhyā samanucintaya|| pitaraṃ prahla iti ṭa. ḍa. pāṭhaḥ| apṛcchatpitaraṃ putra iti dha. pāṭhaḥ||

Verse 53

देवयानपथो विष्णुः पितृयानपथो रविः। द्वावेतौ प्रेत्य पन्थानौ दिवं चाधश्च गच्छतः।।

devayānapatho viṣṇuḥ pitṛyānapatho raviḥ| dvāvetau pretya panthānau divaṃ cādhaśca gacchataḥ||

Verse 54

पृथिव्यामन्तरिक्षे च यत्र संवान्ति वायवः। सप्तैते वायुमार्गा वै तान्निबोधानुपूर्वशः।।

pṛthivyāmantarikṣe ca yatra saṃvānti vāyavaḥ| saptaite vāyumārgā vai tānnibodhānupūrvaśaḥ||

Verse 55

तत्र देवगणाः साध्याः संबभूवुर्महाबलाः। तेषामप्यभवत्पुत्रः समानो नाम दुर्जयः।।

tatra devagaṇāḥ sādhyāḥ saṃbabhūvurmahābalāḥ| teṣāmapyabhavatputraḥ samāno nāma durjayaḥ||

Verse 56

उदानस्तस्य पुत्रोऽभूद्व्यानस्तस्याभवत्सुतः। अपानश्च ततो ज्ञेयः प्राणश्चापि तताऽपरः।।

udānastasya putro'bhūdvyānastasyābhavatsutaḥ| apānaśca tato jñeyaḥ prāṇaścāpi tatā'paraḥ||

Verse 57

अनपत्योऽभवत्प्राणो दुर्घर्षः शत्रुतापनः। पृथक्कर्माणि तेषां तु प्रवक्ष्यामि यथातथम्।।

anapatyo'bhavatprāṇo durgharṣaḥ śatrutāpanaḥ| pṛthakkarmāṇi teṣāṃ tu pravakṣyāmi yathātatham||

Verse 58

प्राणिनां सर्वतो वायुश्रेष्टां वर्तयते पृथक्। प्राणनाच्चैव भूतानां प्राण इत्यभिधीयते।।

prāṇināṃ sarvato vāyuśreṣṭāṃ vartayate pṛthak| prāṇanāccaiva bhūtānāṃ prāṇa ityabhidhīyate||

Verse 59

प्रेरयत्यभ्रसंघातान्धूमजांश्चोष्मजांश्च यः। प्रथमः प्रथमे मार्गे आवहो नाम योऽनिलः।।

prerayatyabhrasaṃghātāndhūmajāṃścoṣmajāṃśca yaḥ| prathamaḥ prathame mārge āvaho nāma yo'nilaḥ||

Verse 60

अम्बरे स्नेहमभ्रेभ्यस्तटिद्भ्यश्च महाद्युतिः। प्रवहो नाम संवाति द्वितीयश्च सतोयदः।।

ambare snehamabhrebhyastaṭidbhyaśca mahādyutiḥ| pravaho nāma saṃvāti dvitīyaśca satoyadaḥ||

Verse 61

उदयं ज्योतिषां शश्वत्सोमादीनां करोति यः। अन्तर्देहेषु चोदानं यं वदन्ति मनीषिणः।। व्यस्यात्मनि स्वयं वेदानिति झ. पाठः।।

udayaṃ jyotiṣāṃ śaśvatsomādīnāṃ karoti yaḥ| antardeheṣu codānaṃ yaṃ vadanti manīṣiṇaḥ|| vyasyātmani svayaṃ vedāniti jha. pāṭhaḥ||

Verse 62

यश्चतुर्भ्यः समुद्रेभ्यो वायुर्धारयते जलम्। उद्धृत्याददते चापो जीमूतेभ्योऽम्बरेऽनिलः।।

yaścaturbhyaḥ samudrebhyo vāyurdhārayate jalam| uddhṛtyādadate cāpo jīmūtebhyo'mbare'nilaḥ||

Verse 63

योऽद्भिः संयोज्य जीमूतान्पर्जन्याय प्रयच्छति। उद्वहो नाम वर्षिष्ठस्तृतीयः स सदागतिः।।

yo'dbhiḥ saṃyojya jīmūtānparjanyāya prayacchati| udvaho nāma varṣiṣṭhastṛtīyaḥ sa sadāgatiḥ||

Verse 64

समुह्यमाना बहुधा येन नीताः पृथग्घनाः। वर्षमोक्षकृतारम्भास्ते भवन्ति घनाघनाः।।

samuhyamānā bahudhā yena nītāḥ pṛthagghanāḥ| varṣamokṣakṛtārambhāste bhavanti ghanāghanāḥ||

Verse 65

संहता येन चाविद्धा भवन्ति नदनान्तराः। रक्षणार्थाय संभूता मेघत्वमुपश्यान्ति च।।

saṃhatā yena cāviddhā bhavanti nadanāntarāḥ| rakṣaṇārthāya saṃbhūtā meghatvamupaśyānti ca||

Verse 66

योऽसौ वहति देवानां विमानानि विहायसा। चतुर्थः संवहो नाम वायुः स गिरिमर्दनः।।

yo'sau vahati devānāṃ vimānāni vihāyasā| caturthaḥ saṃvaho nāma vāyuḥ sa girimardanaḥ||

Verse 67

येन वेगवता तूर्णं रूक्षेणारुजता रसान्। वायुना विहता मेघा न भवन्ति बलाहकाः।।

yena vegavatā tūrṇaṃ rūkṣeṇārujatā rasān| vāyunā vihatā meghā na bhavanti balāhakāḥ||

Verse 68

दारुणोत्पातसंचारो नभसः स्तनयित्नुमान्। पञ्चमः स महावेगो विवहो नाम मारुतः।।

dāruṇotpātasaṃcāro nabhasaḥ stanayitnumān| pañcamaḥ sa mahāvego vivaho nāma mārutaḥ||

Verse 69

यस्मिन्पारिप्लवा दिव्या भवन्त्यापो विहायसा। पुण्यं चाकाशगङ्गायास्तोयं विष्टभ्य तिष्ठति।।

yasminpāriplavā divyā bhavantyāpo vihāyasā| puṇyaṃ cākāśagaṅgāyāstoyaṃ viṣṭabhya tiṣṭhati||

Verse 70

दूरात्प्रतिहतो यस्मिन्नेकरश्मिर्दिवाकरः। यो निरंशुः सहस्रस्य येन भाति वसुंधरा।।

dūrātpratihato yasminnekaraśmirdivākaraḥ| yo niraṃśuḥ sahasrasya yena bhāti vasuṃdharā||

Verse 71

यस्मादाप्यायते सोमो योनिर्दिव्योऽमृतस्य यः। षष्ठः पिरवहो नाम स वायुर्जयतांवरः।। अन्तर्देहेषु चोदानं द्वितीयश्च ततोऽनिल इति ध. पाठः।।

yasmādāpyāyate somo yonirdivyo'mṛtasya yaḥ| ṣaṣṭhaḥ piravaho nāma sa vāyurjayatāṃvaraḥ|| antardeheṣu codānaṃ dvitīyaśca tato'nila iti dha. pāṭhaḥ||

Verse 72

सर्वप्राणभृतां प्राणान्योऽनुकाले निरस्यति। यस्य वर्त्मानुवर्तेते मृत्युवैवस्वतावुभौ।।

sarvaprāṇabhṛtāṃ prāṇānyo'nukāle nirasyati| yasya vartmānuvartete mṛtyuvaivasvatāvubhau||

Verse 73

सम्यगन्वीक्षतां बुद्ध्या शान्तयाऽध्यात्मचिन्तकाः। ध्यानाभ्यासाभिरामाणां योऽमृतत्वाय कल्पते।।

samyaganvīkṣatāṃ buddhyā śāntayā'dhyātmacintakāḥ| dhyānābhyāsābhirāmāṇāṃ yo'mṛtatvāya kalpate||

Verse 74

यं समासाद्य वेगेन दिशामन्तं प्रपेदिरे। दक्षस्य दशपुत्राणां सहस्राणि प्रजापतेः।।

yaṃ samāsādya vegena diśāmantaṃ prapedire| dakṣasya daśaputrāṇāṃ sahasrāṇi prajāpateḥ||

Verse 75

येन सृष्टः पराभूतो यात्येव न निवर्तते। परावहो नाम परो वायुः स दुरतिक्रमः।।

yena sṛṣṭaḥ parābhūto yātyeva na nivartate| parāvaho nāma paro vāyuḥ sa duratikramaḥ||

Verse 76

एवमेतेऽदितेः पुत्रा मारुताः परमाद्भुताः। अनारतं ते संवान्ति सर्वगाः सर्वधारिणः।।

evamete'diteḥ putrā mārutāḥ paramādbhutāḥ| anārataṃ te saṃvānti sarvagāḥ sarvadhāriṇaḥ||

Verse 77

एतत्तु महदाश्चर्यं यदयं पर्वतोत्तमः। कम्पितः सहसा तेन वायुनाऽतिप्रवायता।।

etattu mahadāścaryaṃ yadayaṃ parvatottamaḥ| kampitaḥ sahasā tena vāyunā'tipravāyatā||

Verse 78

विष्णोर्निः श्वासवातोऽयं यदा वेगसमीरितः। सहसोदीर्यते तात जगत्प्रव्यथते तदा।। सोमः क्षीणः संपूर्णमण्डल इति झ. पाठः।।

viṣṇorniḥ śvāsavāto'yaṃ yadā vegasamīritaḥ| sahasodīryate tāta jagatpravyathate tadā|| somaḥ kṣīṇaḥ saṃpūrṇamaṇḍala iti jha. pāṭhaḥ||

Verse 79

तस्माद्ब्रह्मविदो ब्रह्म नाधीयन्तेऽतिवायति। वायोर्वायुभयं ह्युक्तं ब्रह्म तत्पीडितं भवेत्।। विष्णोर्निश्वासनूतोयमिति थ. पाठः।।

tasmādbrahmavido brahma nādhīyante'tivāyati| vāyorvāyubhayaṃ hyuktaṃ brahma tatpīḍitaṃ bhavet|| viṣṇorniśvāsanūtoyamiti tha. pāṭhaḥ||

Verse 80

एतावदुक्त्वा वचनं पराशरसुतः प्रभुः। उक्त्वा पुत्रमधीष्वेति व्योमगङ्गामगात्तदा।।

etāvaduktvā vacanaṃ parāśarasutaḥ prabhuḥ| uktvā putramadhīṣveti vyomagaṅgāmagāttadā||