Adhyaya 335

Verse 1

जनकाभ्यनुज्ञातेन शुकेन व्यासमेत्य स्वस्य जनकेन सह संवादप्रकारकथनम्।। 1।। व्यासस्य वैशंपायनादिभिः सह संवादः।। 2।। भीष्म उवाच। एतच्छ्रुत्वा तु वचनं कृतात्मा कृतनिश्चयः। आत्मनाऽऽत्मानमास्थाय दृष्ट्वा चात्मानमात्मना।।

janakābhyanujñātena śukena vyāsametya svasya janakena saha saṃvādaprakārakathanam|| 1|| vyāsasya vaiśaṃpāyanādibhiḥ saha saṃvādaḥ|| 2|| bhīṣma uvāca| etacchrutvā tu vacanaṃ kṛtātmā kṛtaniścayaḥ| ātmanā''tmānamāsthāya dṛṣṭvā cātmānamātmanā||

Verse 2

कृतकार्यः सुखी शान्तस्तूष्णीं प्रायादुदङ्भुखः। शैशिरं गिरिमुद्दिश्य सधर्मा मातरिश्वनः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि पञ्चत्रिंशदधिकत्रिशततमोऽध्यायः।। 335।।

kṛtakāryaḥ sukhī śāntastūṣṇīṃ prāyādudaṅbhukhaḥ| śaiśiraṃ girimuddiśya sadharmā mātariśvanaḥ|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi pañcatriṃśadadhikatriśatatamo'dhyāyaḥ|| 335||

Verse 3

एतस्मिन्नेव काले तु देवर्षिर्नारदस्तथा। हिमवन्तमियाद्दुष्टुं सिद्धचारणसेवितम्।।

etasminneva kāle tu devarṣirnāradastathā| himavantamiyādduṣṭuṃ siddhacāraṇasevitam||

Verse 4

तमप्सरोगाकीर्णं गीतस्वननिनादितम्। किन्नराणां सहस्रैश्च भृङ्गराजैस्तथैव च।। शैशिरं गिरिं हिमालयम्।।

tamapsarogākīrṇaṃ gītasvananināditam| kinnarāṇāṃ sahasraiśca bhṛṅgarājaistathaiva ca|| śaiśiraṃ giriṃ himālayam||

Verse 5

मद्गुभिः खञ्जरीटैश्च विचित्रैर्जीवजीवकैः।।

madgubhiḥ khañjarīṭaiśca vicitrairjīvajīvakaiḥ||

Verse 6

चित्रवर्णैर्मयूरैश्च केकाशतविराजितैः। राजहंससमूहैश्च हृष्टैः परभृतैस्तथा।।

citravarṇairmayūraiśca kekāśatavirājitaiḥ| rājahaṃsasamūhaiśca hṛṣṭaiḥ parabhṛtaistathā||

Verse 7

पक्षिराजो गरुत्मांश्च यं नित्यमधितिष्ठति। चत्वारो लोकपालाश्च देवाः सर्षिगणास्तथा।।

pakṣirājo garutmāṃśca yaṃ nityamadhitiṣṭhati| catvāro lokapālāśca devāḥ sarṣigaṇāstathā||

Verse 8

तत्र नित्यं समायान्ति लोकस्य हितकाम्यया। विष्णुना यत्र पुत्रार्थे तपस्तप्तं महात्मना।।

tatra nityaṃ samāyānti lokasya hitakāmyayā| viṣṇunā yatra putrārthe tapastaptaṃ mahātmanā||

Verse 9

तत्रैव च कुमारेण बाल्ये क्षिप्ता दिवौकसः। शक्तिर्न्यस्ता क्षितितले त्रैलोक्यमवमन्य वै।।

tatraiva ca kumāreṇa bālye kṣiptā divaukasaḥ| śaktirnyastā kṣititale trailokyamavamanya vai||

Verse 10

तत्रोवाच जगत्स्कन्दः क्षिपन्वाक्यमिदं तदा। योऽन्योस्ति मत्तोऽभ्यधिको विप्रा यस्याधिकं प्रियाः।।

tatrovāca jagatskandaḥ kṣipanvākyamidaṃ tadā| yo'nyosti matto'bhyadhiko viprā yasyādhikaṃ priyāḥ||

Verse 11

यो ब्रह्मण्यो द्वितीयोऽस्ति त्रिषु लोकेषु वीर्यवान्। सोभ्युद्धरत्विमां शक्तिमथवा कम्पयत्विति।।

yo brahmaṇyo dvitīyo'sti triṣu lokeṣu vīryavān| sobhyuddharatvimāṃ śaktimathavā kampayatviti||

Verse 12

तच्छुत्वा व्यथिता लोकाः क इमामुद्धरेदिति। अथ देवगणं सर्वं संभ्रान्तेन्द्रियमानसम्।।

tacchutvā vyathitā lokāḥ ka imāmuddharediti| atha devagaṇaṃ sarvaṃ saṃbhrāntendriyamānasam||

Verse 13

अपश्यद्भगवान्विष्णुः क्षिप्तं सासुरराक्षसम्। किंन्वत्र सुकृतं कार्यं भवेदिति विचिन्तयन्।।

apaśyadbhagavānviṣṇuḥ kṣiptaṃ sāsurarākṣasam| kiṃnvatra sukṛtaṃ kāryaṃ bhavediti vicintayan||

Verse 14

अनामृष्य ततः क्षेपमवैक्षत च पाविकम्। संप्रगृह्य विशुद्धात्मा शक्तिं प्रज्वलितां तदा।।

anāmṛṣya tataḥ kṣepamavaikṣata ca pāvikam| saṃpragṛhya viśuddhātmā śaktiṃ prajvalitāṃ tadā||

Verse 15

कम्पयामास सव्येन पाणिना पुरुषोत्तमः। शक्त्यां तु कम्प्यमानायां विष्णुना बलिना तदा।।

kampayāmāsa savyena pāṇinā puruṣottamaḥ| śaktyāṃ tu kampyamānāyāṃ viṣṇunā balinā tadā||

Verse 16

मेदिनी कम्पिता सर्वा सशैलवनकानना। शक्तेनापि समुद्धर्तुं कम्पिता साऽभवत्तदा।।

medinī kampitā sarvā saśailavanakānanā| śaktenāpi samuddhartuṃ kampitā sā'bhavattadā||

Verse 17

रक्षिता स्कन्दराजस्य धर्षणा प्रभविष्णुना। तां कम्पयित्वा भगवान्प्रह्लादमिदमब्रवीत्।।

rakṣitā skandarājasya dharṣaṇā prabhaviṣṇunā| tāṃ kampayitvā bhagavānprahlādamidamabravīt||

Verse 18

पश्य वीर्यं कुमारस्य नैतदन्यः करिष्यति। सोऽमृष्यमाणस्तद्वाक्यं समुद्धरणनिश्चितः।।

paśya vīryaṃ kumārasya naitadanyaḥ kariṣyati| so'mṛṣyamāṇastadvākyaṃ samuddharaṇaniścitaḥ||

Verse 19

जग्राह तां तदा शक्तिं न चैनामभ्यकम्पयत्। नादं महान्तं मुक्त्वा स मूर्च्छितो गिरिमूर्घनि।।

jagrāha tāṃ tadā śaktiṃ na caināmabhyakampayat| nādaṃ mahāntaṃ muktvā sa mūrcchito girimūrghani||

Verse 20

विह्वलः प्रापतद्भूमौ हिरण्यकशिपोः सुतः। तत्रोत्तरां दिशं गत्वा शैलराजस्य पार्श्वतः।।

vihvalaḥ prāpatadbhūmau hiraṇyakaśipoḥ sutaḥ| tatrottarāṃ diśaṃ gatvā śailarājasya pārśvataḥ||

Verse 21

तपोऽतप्यत दुर्घर्षं तात नित्यं वृषध्वजः। पावकेन परिक्षिप्तं दीप्यता यस्य चाश्रमम्।।

tapo'tapyata durgharṣaṃ tāta nityaṃ vṛṣadhvajaḥ| pāvakena parikṣiptaṃ dīpyatā yasya cāśramam||

Verse 22

आदित्यपर्वतं नाम दुर्घर्षमकृतात्मभिः। न तत्र शक्यते गन्तुं यक्षराक्षसदानवैः।।

ādityaparvataṃ nāma durgharṣamakṛtātmabhiḥ| na tatra śakyate gantuṃ yakṣarākṣasadānavaiḥ||

Verse 23

दशयोजनविस्तारमग्निज्वालसमावृतम्। भगवान्पावकस्तत्र स्वयं तिष्ठति वीर्यवान्।।

daśayojanavistāramagnijvālasamāvṛtam| bhagavānpāvakastatra svayaṃ tiṣṭhati vīryavān||

Verse 24

सर्वान्विघ्नान्प्रशमयन्महादेवस्य धीमतः। दिव्यं वर्षसहस्रं हि पादेनैकेन तिष्ठतः।। सहस्रैश्च राजहँसैस्तथैव चेति ड. पाठः।।

sarvānvighnānpraśamayanmahādevasya dhīmataḥ| divyaṃ varṣasahasraṃ hi pādenaikena tiṣṭhataḥ|| sahasraiśca rājaha~saistathaiva ceti ḍa. pāṭhaḥ||

Verse 25

देवान्संतापयंस्तत्र महादेवो महाव्रतः। ऐन्द्रीं तु दिशमास्थाय शैलराजस्य धीमतः।।

devānsaṃtāpayaṃstatra mahādevo mahāvrataḥ| aindrīṃ tu diśamāsthāya śailarājasya dhīmataḥ||

Verse 26

विविक्ते पर्वततटे पाराशर्यो महातपाः। वेदानध्यापयामास व्यासः शिष्यान्महातपाः।।

vivikte parvatataṭe pārāśaryo mahātapāḥ| vedānadhyāpayāmāsa vyāsaḥ śiṣyānmahātapāḥ||

Verse 27

सुमन्तुं च महाभागं वैशंपायनमेव च। जैमिनिं च महाप्राज्ञं पैलं चापि तपस्विनम्।।

sumantuṃ ca mahābhāgaṃ vaiśaṃpāyanameva ca| jaiminiṃ ca mahāprājñaṃ pailaṃ cāpi tapasvinam||

Verse 28

एभिः शिष्यैः परिवृतो व्यास आस्ते महातपाः। तत्राश्रमपदं रम्यं ददर्श पितुरुत्तमम्। आरणेयो विशुद्धात्मा नभसीव दिवाकरः।।

ebhiḥ śiṣyaiḥ parivṛto vyāsa āste mahātapāḥ| tatrāśramapadaṃ ramyaṃ dadarśa pituruttamam| āraṇeyo viśuddhātmā nabhasīva divākaraḥ||

Verse 29

अथ व्यासः परिक्षिप्तं ज्वलन्तमिव पावकम्। ददृशे सुतमायान्तं दिवाकरसमप्रभम्।।

atha vyāsaḥ parikṣiptaṃ jvalantamiva pāvakam| dadṛśe sutamāyāntaṃ divākarasamaprabham||

Verse 30

असज्जमानं वृक्षेषु शैलेषु विषयेषु च। योगयुक्तं महात्मानं यथा बाणं गुणच्युतम्।।

asajjamānaṃ vṛkṣeṣu śaileṣu viṣayeṣu ca| yogayuktaṃ mahātmānaṃ yathā bāṇaṃ guṇacyutam||

Verse 31

सोऽभिगम्य पितुः पादावगृह्णादरणीसुतः। यथोपजोषं तैश्चापि समागच्छन्महामुनिः।।

so'bhigamya pituḥ pādāvagṛhṇādaraṇīsutaḥ| yathopajoṣaṃ taiścāpi samāgacchanmahāmuniḥ||

Verse 32

ततो निवेदयामास पित्रे सर्वमशेषतः। शुको जनकराजेन संवादं प्रीतमानसः।।

tato nivedayāmāsa pitre sarvamaśeṣataḥ| śuko janakarājena saṃvādaṃ prītamānasaḥ||

Verse 33

एवमध्यापयञ्शिष्यान्व्यासः पुत्रं च वीर्यवान्। उवास हिमवत्पृष्ठे पाराशर्यो महामुनिः।।

evamadhyāpayañśiṣyānvyāsaḥ putraṃ ca vīryavān| uvāsa himavatpṛṣṭhe pārāśaryo mahāmuniḥ||

Verse 34

ततः कदाचिच्छिष्यास्तं परिवार्यावतस्थिरे। वेदाध्ययनसंपन्नाः शान्तात्मानो जितेन्द्रियाः।।

tataḥ kadācicchiṣyāstaṃ parivāryāvatasthire| vedādhyayanasaṃpannāḥ śāntātmāno jitendriyāḥ||

Verse 35

वेदेषु निष्ठां संप्राप्य साङ्गेष्वपि तपस्विनः। अथोचुस्ते तदा व्यासं शिष्याः प्राञ्जलयो गुरुम्।। शिष्या ऊचुः।

vedeṣu niṣṭhāṃ saṃprāpya sāṅgeṣvapi tapasvinaḥ| athocuste tadā vyāsaṃ śiṣyāḥ prāñjalayo gurum|| śiṣyā ūcuḥ|

Verse 36

महता तेजसा युक्ता यशसा चापि वर्धिताः। एकं त्विदानीमिच्छामो गुरुणाऽनुग्रहं कृतम्।।

mahatā tejasā yuktā yaśasā cāpi vardhitāḥ| ekaṃ tvidānīmicchāmo guruṇā'nugrahaṃ kṛtam||

Verse 37

इति तेषां वचः श्रुत्वा ब्रह्मर्षिस्तानुवाद ह। उच्यतामिति तद्वत्सा यद्वः कार्यं प्रियं मया।।

iti teṣāṃ vacaḥ śrutvā brahmarṣistānuvāda ha| ucyatāmiti tadvatsā yadvaḥ kāryaṃ priyaṃ mayā||

Verse 38

एतद्वाक्यं गुरोः श्रुत्वा शिष्यास्ते हृष्टमानसाः। पुनः प्राञ्जलयो भूत्वा प्रणम्य शिरसा गुरुम्।।

etadvākyaṃ guroḥ śrutvā śiṣyāste hṛṣṭamānasāḥ| punaḥ prāñjalayo bhūtvā praṇamya śirasā gurum||

Verse 39

ऊचुस्ते सहिता राजन्निदं वचनमुत्तमम्। यदि प्रीत उपाध्यायो धन्याः स्मो मुनिसत्तम।।

ūcuste sahitā rājannidaṃ vacanamuttamam| yadi prīta upādhyāyo dhanyāḥ smo munisattama||

Verse 40

काङ्क्षामस्तु वयं सर्वे वरं दत्तं महर्षिणा। पष्ठः शिष्यो न ते ख्यातिं गच्छेदत्र प्रसीद नः।।

kāṅkṣāmastu vayaṃ sarve varaṃ dattaṃ maharṣiṇā| paṣṭhaḥ śiṣyo na te khyātiṃ gacchedatra prasīda naḥ||

Verse 41

चत्वारस्ते वयं शिष्या गुरुपूत्रश्च पञ्चमः। इह वेदाः प्रतिष्ठेरन्नेष नः काङ्क्षितो वरः।।

catvāraste vayaṃ śiṣyā gurupūtraśca pañcamaḥ| iha vedāḥ pratiṣṭheranneṣa naḥ kāṅkṣito varaḥ||

Verse 42

शिष्याणां वचनं श्रुत्वा व्यासो वेदार्थतत्त्ववित्। पराशरात्मजो धीमान्परलोकार्थचिन्तकः।।

śiṣyāṇāṃ vacanaṃ śrutvā vyāso vedārthatattvavit| parāśarātmajo dhīmānparalokārthacintakaḥ||

Verse 43

उवाच शिष्यान्धर्मात्मा धर्म्यं नैःश्रेयसं वचः। ब्राह्मणाय सदा देयं ब्रह्म शुश्रूषवे तथा।।

uvāca śiṣyāndharmātmā dharmyaṃ naiḥśreyasaṃ vacaḥ| brāhmaṇāya sadā deyaṃ brahma śuśrūṣave tathā||

Verse 44

ब्रह्मलोके निवासं यो ध्रुवं समभिकाङ्क्षते। भवन्तो बहुलाः सन्तु वेदो विस्तार्यतामयम्।।

brahmaloke nivāsaṃ yo dhruvaṃ samabhikāṅkṣate| bhavanto bahulāḥ santu vedo vistāryatāmayam||

Verse 45

नाशिष्ये संप्रदातव्यो नाव्रते नाकृतात्मनि। एते शिष्यगुणाः सर्वे विज्ञातव्या यथार्थतः। नापरीक्षितचारित्रे विद्या देया कथंचन।।

nāśiṣye saṃpradātavyo nāvrate nākṛtātmani| ete śiṣyaguṇāḥ sarve vijñātavyā yathārthataḥ| nāparīkṣitacāritre vidyā deyā kathaṃcana||

Verse 46

यथा हि कनकं शुद्धं तापच्छेदनिकर्षणैः। परीक्षेत तथा शिष्यानीक्षेत्कुलगुणादिभिः।।

yathā hi kanakaṃ śuddhaṃ tāpacchedanikarṣaṇaiḥ| parīkṣeta tathā śiṣyānīkṣetkulaguṇādibhiḥ||

Verse 47

न नियोज्याश्च वः शिष्या अनियोगे महाभये। यथामति यथापाठं तथा विद्या फलिष्यति।।

na niyojyāśca vaḥ śiṣyā aniyoge mahābhaye| yathāmati yathāpāṭhaṃ tathā vidyā phaliṣyati||

Verse 48

सर्वस्तरतु दुर्गाणि सर्वो भद्राणि पश्यतु। श्रावयेच्चतुरो वर्णान्कृत्वा ब्राह्मणमग्रतः।।

sarvastaratu durgāṇi sarvo bhadrāṇi paśyatu| śrāvayeccaturo varṇānkṛtvā brāhmaṇamagrataḥ||

Verse 49

वेदस्याध्ययनं हीदं तच्च कार्यं महत्स्मृतम्। स्तुत्यर्थमिह देवानां वेदाः सृष्टाः स्वयंभुवा।।

vedasyādhyayanaṃ hīdaṃ tacca kāryaṃ mahatsmṛtam| stutyarthamiha devānāṃ vedāḥ sṛṣṭāḥ svayaṃbhuvā||

Verse 50

यो निर्वदेत संमोहाद्ब्राह्मणां वेदपारगम्। सोऽभिध्यानाद्ब्राह्मणस्य पराभूयादसंशयम्।।

yo nirvadeta saṃmohādbrāhmaṇāṃ vedapāragam| so'bhidhyānādbrāhmaṇasya parābhūyādasaṃśayam||

Verse 51

यश्चाधर्मेण विब्रूयाद्यश्चाधर्मेण पृच्छति। तयोरन्यतरः प्रैति विद्वेषं चाधिगच्छति।।

yaścādharmeṇa vibrūyādyaścādharmeṇa pṛcchati| tayoranyataraḥ praiti vidveṣaṃ cādhigacchati||

Verse 52

एतद्वः सर्वमाख्यातं स्वाध्यायस्य विधिं प्रति। उपकुर्याच्च शिष्याणामेतच्च हृद्वि वो भवेत्।।

etadvaḥ sarvamākhyātaṃ svādhyāyasya vidhiṃ prati| upakuryācca śiṣyāṇāmetacca hṛdvi vo bhavet||